Vật lý lớp 10
Bài 24 · Cơ bản

Công suất

Dùng công suất P = A/t và P = F·v để so sánh tốc độ sinh công, tính công suất của người, máy, động cơ, đổi đơn vị W, kW, kW·h và giải thích vì sao cùng công suất thì lực kéo lớn đi chậm (xe lên dốc về số nhỏ).

Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 24

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Công suất đặc trưng cho tốc độ sinh công: công thực hiện trong một giây. P = A/t; đơn vị Watt (W), 1 W = 1 J/s; 1 kW = 10³ W, 1 MW = 10⁶ W.
  • 2Lực không đổi cùng hướng chuyển động: P = A/t = F·s/t = F·v (công suất trung bình khi v là tốc độ trung bình; công suất tức thời Pt = F·vt với vt là tốc độ tức thời).
  • 3Cùng một công suất thì F và v tỉ lệ nghịch: lực kéo lớn ⇒ đi chậm (xe lên dốc, đường xấu: về số nhỏ). Hộp số, líp xe đạp chỉ đổi giữa lực và tốc độ, không tạo thêm công suất.
  • 4kW·h là đơn vị của công (điện năng), không phải công suất: 1 kW·h = 10³ W · 3600 s = 3,6·10⁶ J.
  • 5Bẫy: công lớn chưa chắc công suất lớn, phải chia cho thời gian; quên đổi phút, giờ → giây và km/h → m/s (chia 3,6) trước khi dùng P = A/t hay P = F·v.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 3 cảnh: hai công nhân kéo xô vữa (1800 J trong 12 s ⇒ 150 W, 2160 J trong 24 s ⇒ 90 W), người kéo thùng nước 6 m trong 8 s tính công suất bằng A/t và F·v đều ra 90 W, rồi xe 12 kW chạy 10 m/s, 5 m/s, 2,5 m/s khi lực kéo 1200 N, 2400 N, 4800 N. Sau đó tự chơi 3 vòng: kéo thẻ công suất vào từng công nhân, kéo thẻ tốc độ vào từng đoạn đường (có thẻ bẫy v = F/P), kéo thẻ vào công suất, kW·h, J của máy bơm 2 kW chạy 3 giờ.

6 m30 kg👷Công nhân 19 m24 kg👷Công nhân 2thời gian (tua nhanh ×2): 0 sA₁ = 0 JA₂ = 0 J

Hai công nhân kéo xô vữa lên (hình tua nhanh gấp 2).

1 ⏱️ Khái niệm công suất

Cần nhớ

  • ✦Để đánh giá người hay thiết bị sinh công, không chỉ quan tâm độ lớn của công mà còn quan tâm công đó được thực hiện nhanh hay chậm.
  • ✦Muốn so sánh, phải so công thực hiện trong cùng một khoảng thời gian (mỗi giây). Đại lượng đó là công suất (còn gọi là tốc độ sinh công).
  • ✦Hai bạn leo cùng cầu thang: bạn leo cao hơn làm công nhiều hơn, nhưng chưa chắc có công suất lớn hơn; còn phải xét thời gian leo.

Hai công nhân kéo xô vữa lên các tầng (g = 10 m/s²)

Công nhânKhối lượng xô (kg)Độ cao (m)Công A (J)Thời gian t (s)Công suất P (W)
Công nhân 1306180012150
Công nhân 224921602490

Đọc bảng

  • ✦Công nhân 2 làm công nhiều hơn (2160 J > 1800 J) nhưng mất gấp đôi thời gian ⇒ sinh công chậm hơn.
  • ✦Mỗi giây công nhân 1 sinh 180012 = 150 J, công nhân 2 sinh 216024 = 90 J. Vậy P₁ = 150 W > P₂ = 90 W.

2 🧮 Công thức tính công suất

Công thức và đơn vị

  • ✦P = A/t: A là công (J), t là thời gian thực hiện công (s), P là công suất (W).
  • ✦1 W = 1 J/s: thiết bị công suất 1 W sinh công 1 J trong mỗi giây. Bội: 1 kW = 10³ W; 1 MW = 10⁶ W.
  • ✦Kilôoát giờ (kW·h) là đơn vị công, không phải công suất: công của thiết bị công suất 1 kW làm việc 1 giờ. 1 kW·h = 10³ · 3600 = 3,6·10⁶ J.

Bậc độ lớn công suất quanh ta

Vật, ngườiCông suất cỡ
Trái tim người (trung bình)≈ 3 W
Đèn LED≈ 10 W
Bóng đèn sợi đốt≈ 60 W
Ấm điện đun nước≈ 1,5 kW
Ô tô tải (số liệu SGK)3·10⁵ W = 300 kW

Dạng bài

Tính công suất từ công và thời gian

  1. 1 Tính công A (vd nâng vật: A = mgh).
  2. 2 Đổi thời gian ra giây: phút × 60, giờ × 3600.
  3. 3 P = A/t.
  4. 4 Thử lại: P · t = A và độ lớn hợp lí (so với bảng bậc độ lớn) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi phút ra giây: 60 0001 = 60 000 W, to gấp 60 lần. Cần cẩu nhỏ không thể có công suất 60 kW.

🏗️
Làm mẫu

Cần cẩu nâng đều thùng 500 kg lên cao 12 m trong 1 phút. Tính công suất trung bình của cần cẩu. Lấy g = 10 m/s².

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🚗 Công suất, lực và tốc độ

Liên hệ P = F·v

  • ✦Lực không đổi, vật chuyển động cùng hướng với lực: P = A/t = F·s/t = F·v. Dùng v là tốc độ trung bình thì P là công suất trung bình.
  • ✦Công suất tức thời: Pt = F·vt, với vt là tốc độ tức thời.
  • ✦Đơn vị: N · m/s = J/s = W. Đổi km/h → m/s: chia 3,6 (36 km/h = 10 m/s; 54 km/h = 15 m/s; 72 km/h = 20 m/s).

Dạng bài

Tính công suất khi biết lực và tốc độ

  1. 1 Xác định lực kéo F (kéo đều thì F bằng trọng lượng khi nâng thẳng đứng).
  2. 2 Tính tốc độ v = s/t (hoặc đổi km/h → m/s).
  3. 3 P = F·v.
  4. 4 Thử lại bằng P = A/t: hai cách phải cho cùng kết quả ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy F = m = 12 N (quên g): P = 12 · 0,75 = 9 W. Lực kéo là trọng lượng mg = 120 N, không phải khối lượng.

🪣
Làm mẫu

Một người kéo thùng nước 12 kg đều từ giếng sâu 6 m lên trong 8 s. Tính công suất của người kéo. Lấy g = 10 m/s².

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Tìm lực kéo hay tốc độ khi biết công suất

  1. 1 Đổi tốc độ ra m/s (km/h chia 3,6), công suất ra W (1 kW = 1000 W).
  2. 2 F = P/v hoặc v = P/F.
  3. 3 Thử lại: F·v phải bằng P ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Không đổi km/h: 12 00036 ≈ 333 N, nhỏ hơn đáp số đúng 3,6 lần. Nhân thay vì chia: 12 000 · 3,6 = 43 200 N, vô lí.

🚗
Làm mẫu

Xe có động cơ công suất 12 kW chạy đều trên đường bằng với tốc độ 36 km/h. Tính lực kéo của động cơ.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 ⚙️ Vì sao lên dốc phải về số nhỏ?

Xe có công suất động cơ 12 kW không đổi

Đoạn đườngLực kéo cần F (N)Tốc độ v = P/F (m/s)Tốc độ (km/h)
Đường bằng12001036
Dốc thoải2400518
Dốc gắt48002,59

Ý nghĩa

  • ✦Công suất động cơ có giới hạn. Lên dốc cần lực kéo lớn (thắng ma sát và thành phần trọng lực dọc dốc) nên tốc độ phải giảm tương ứng: lực gấp k lần thì tốc độ giảm k lần, tích F·v vẫn là 12 000 W.
  • ✦Về số nhỏ (hộp số xe máy, líp nhiều tầng xe đạp): cho lực kéo ở bánh xe lớn hơn, đổi lại tốc độ nhỏ hơn. Hộp số không tạo thêm công suất.
  • ✦Đường nhiều ma sát (đường lầy, đường xấu) cũng cần lực kéo lớn ⇒ đi số nhỏ.
⚙️ Số nhỏ

Lực kéo lớn, tốc độ nhỏ. Dùng khi lên dốc, chở nặng, đường xấu.

⚙️ Số lớn

Lực kéo nhỏ, tốc độ lớn. Dùng khi đường bằng, xuống dốc.

5 🪜 Hoạt động: thi xem ai có công suất lớn hơn

Dạng bài

Đo công suất khi leo cầu thang (SGK)

  1. 1 Dụng cụ: cân (hoặc biết khối lượng), thước đo độ cao cầu thang, đồng hồ bấm giây.
  2. 2 Ghi trọng lượng m·g (N), độ cao h của cầu thang, đo thời gian leo t của từng bạn (leo đều, giữ lan can).
  3. 3 Tính công A = (trọng lượng) · h rồi công suất P = A/t, điền bảng.
  4. 4 Thử lại: bạn nặng hơn mà leo nhanh hơn thì công suất mới lớn nhất; so sánh P chứ không so A ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: So sánh theo công A: bạn nặng hơn có A lớn hơn nhưng nếu leo chậm hơn nhiều thì công suất vẫn nhỏ hơn.

Bảng ghi kết quả mẫu (cầu thang cao 4,5 m)

TênTrọng lượng (N)Độ cao (m)Công (J)Thời gian (s)Công suất (W)
An4504,5202515135
Bình5004,5225020112,5

Đọc bảng

  • ✦Bình nặng hơn nên công lớn hơn (2250 J > 2025 J) nhưng leo chậm hơn nên P = 225020 = 112,5 W, nhỏ hơn An (135 W).
  • ✦Công suất cỡ vài trăm W là hợp lí cho người leo cầu thang (nhỏ hơn ấm điện cỡ 1,5 kW).

6 🚲 Hiện tượng quanh ta

  • ✦🚲 Líp nhiều tầng xe đạp thể thao: lên dốc chọn líp lớn (số nhỏ) để đạp nhẹ hơn nhưng đi chậm hơn; đường bằng chọn líp nhỏ (số lớn) để đi nhanh.
  • ✦🏍️ Hộp số xe máy: lên dốc, chở nặng hay đường xấu ta thường đi số nhỏ, tốc độ thấp nhưng lực kéo lớn.
  • ✦💡 Hoá đơn tiền điện tính theo kW·h (công, điện năng), không phải theo kW: đèn 100 W sáng 10 giờ dùng 1 kW·h.
  • ✦❤️ Tim người có công suất trung bình cỡ 3 W: một ngày đêm thực hiện công khoảng 3 · 86 400 ≈ 2,6·10⁵ J.

7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Nhớ cặp đổi: 36 km/h = 10 m/s; 54 km/h = 15 m/s; 72 km/h = 20 m/s; 90 km/h = 25 m/s.
  • ✦Cùng công suất: F · v không đổi. Lực gấp 3 thì tốc độ còn 13.
  • ✦Công tính bằng kW·h thì nhân thẳng: công suất (kW) · thời gian (giờ), không cần đổi ra J.
  • ✦So sánh người hay máy: so công suất, không so công.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Quên đổi phút ra giây: 60 000 J trong 1 phút là 1000 W, không phải 60 000 W.
  • ✦Quên đổi km/h: F = 500 N, v = 36 km/h ⇒ P = 500 · 10 = 5000 W, không phải 500 · 36 = 18 000 W.
  • ✦Coi kW·h là đơn vị công suất. kW·h là đơn vị công; máy 2 kW chạy 3 giờ dùng 6 kW·h (không phải 6 kW).
  • ✦Kết luận "công lớn hơn nên công suất lớn hơn": công nhân làm 2160 J trong 24 s (90 W) yếu hơn người làm 1800 J trong 12 s (150 W).
  • ✦Tưởng về số nhỏ làm tăng công suất: công suất không đổi, chỉ đổi lực kéo lớn hơn và tốc độ nhỏ hơn.
  • ✦Lấy lực kéo bằng khối lượng: thùng 12 kg cần F = 120 N (có g), không phải 12 N.

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦P (W) = A (J)/t (s) = F (N) · v (m/s). Cả hai vế phải ra W.
  • ✦Đèn bóng vài chục W, người leo cầu thang vài trăm W, ấm điện cỡ 1,5 kW, ô tô tải cỡ trăm kW: so đáp số với các mốc này.
  • ✦1 kW·h = 3,6·10⁶ J; 1 kW = 1000 W; 1 phút = 60 s; 1 giờ = 3600 s.
  • ✦Nếu v tăng mà lực không đổi thì P phải tăng; nếu P không đổi mà F tăng thì v phải giảm.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

⏱️

Khái niệm công suất

  1. 1
    Nhận biết

    Công suất của một người hay thiết bị cho biết

  2. 2
    Nhận biết

    Trong hệ SI, đơn vị của công suất là

  3. 3
    Thông hiểu

    Hai công nhân kéo xô vữa lên các tầng, công và thời gian cho trong bảng. Nhận xét nào đúng?

  4. 4
    Thông hiểu Máy bơm sinh công 4800 J trong 8 s. Công suất của máy bơm là W.
🧮

Công thức tính công suất

  1. 1
    Nhận biết

    Công thức tính công suất trung bình là

  2. 2
    Thông hiểu Động cơ có công suất 2 kW làm việc trong 30 s thì sinh công kJ.
  3. 3
    Thông hiểu

    1 kW·h bằng

  4. 4
    Thông hiểu

    Tim người có công suất trung bình 3 W. Trong 1 giờ tim thực hiện một công là

  5. 5
    Vận dụng Thang máy nâng đều 480 kg lên cao 15 m trong 1,5 phút (g = 10 m/s²). Công suất tối thiểu của động cơ là W.
🚗

Công suất, lực và tốc độ

  1. 1
    Nhận biết

    Lực F không đổi cùng hướng chuyển động với tốc độ v thì công suất là

  2. 2
    Thông hiểu Ô tô chạy đều với tốc độ 72 km/h, lực kéo của động cơ 1500 N. Công suất của động cơ là kW.
  3. 3
    Thông hiểu

    Xe chạy đều với lực kéo 500 N, tốc độ 36 km/h. Công suất của động cơ là

  4. 4
    Vận dụng Người kéo thùng nước 12 kg đều từ giếng sâu 6 m lên trong 8 s, g = 10 m/s². Công suất của người kéo là W.
  5. 5
    Vận dụng

    Động cơ công suất 12 kW kéo xe chạy đều trên đường bằng với tốc độ 36 km/h. Lực kéo của động cơ là

  6. 6
    Vận dụng Ô tô công suất 30 kW chạy đều, lực kéo của động cơ là 2000 N. Tốc độ của ô tô là m/s.
⚙️

Vì sao lên dốc phải về số nhỏ

  1. 1
    Thông hiểu

    Khi lên dốc, người đi xe máy về số nhỏ để

  2. 2
    Thông hiểu

    Động cơ có công suất không đổi. Nếu lực kéo cần thiết tăng gấp 3 lần thì tốc độ

  3. 3
    Vận dụng Xe có công suất động cơ không đổi, lực kéo cần ở từng đoạn đường và tốc độ đo được cho trong bảng. Ở dốc gắt tốc độ của xe là m/s.
🪜

Đọc số liệu leo cầu thang

  1. 1
    Thông hiểu

    Hai bạn cùng leo cầu thang cao 4,5 m, số đo cho trong bảng. Ai có công suất lớn hơn?

💡

Hiện tượng quanh ta

  1. 1
    Thông hiểu

    Máy sấy tóc ghi 1200 W dùng trong 0,5 giờ. Điện năng tiêu thụ là

  2. 2
    Vận dụng Một bóng đèn 60 W sáng 10 giờ mỗi ngày trong 30 ngày. Điện năng tiêu thụ là kW·h.

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Cần cẩu nâng đều thùng 250 kg lên cao 8 m trong 20 s (g = 10 m/s²). Công suất của cần cẩu là

  2. 2
    Thông hiểu

    Ô tô công suất 40 kW chạy đều với tốc độ 72 km/h. Lực kéo của động cơ là

  3. 3
    Vận dụng

    Động cơ I sinh công 6000 J trong 10 s; động cơ II sinh công 9000 J trong 20 s. Nhận xét đúng là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Xe tải chạy đều trên đường bằng với tốc độ 54 km/h, công suất động cơ 60 kW.

    a)Tốc độ của xe là 15 m/s.

    b)Lực kéo của động cơ là 4000 N.

    c)Lên dốc, giữ công suất 60 kW mà cần lực kéo 8000 N thì xe chạy 30 m/s.

    d)Trong 10 s động cơ thực hiện công 60 kJ.

  2. 2
    Vận dụng

    Ba người leo cầu thang cao 4 m, trọng lượng và thời gian leo cho trong bảng.

    a)Công của X là 1600 J.

    b)Y có công suất nhỏ hơn X.

    c)Z làm công nhiều nhất nên có công suất lớn nhất.

    d)X và Y có công suất bằng nhau vì cùng leo cao 4 m.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Động cơ nâng đều vật 90 kg lên cao 20 m trong 30 s, g = 10 m/s². Công suất tối thiểu của động cơ là bao nhiêu W? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Xe máy chạy đều với tốc độ 54 km/h, lực kéo của động cơ 200 N. Công suất của động cơ là bao nhiêu W? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Máy bơm công suất 1,5 kW chạy 4 giờ. Điện năng tiêu thụ là bao nhiêu kW·h? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi tính công suất từ công và thời gian, hoặc P = F·v (có đổi km/h → m/s), và so sánh công suất hai thiết bị.
  • •Phần II hay có tình huống xe lên dốc hoặc hai người leo cầu thang: ý dễ mất điểm là kết luận từ công thay vì công suất, hoặc nhầm chiều F tăng ⇒ v giảm.
  • •Phần III có thể hỏi điện năng theo kW·h hay công suất theo W sau khi đổi phút, giờ. Nối bài: P = A/t là tốc độ thay đổi năng lượng, dùng tiếp ở động năng, cơ năng (bài 25, 26) và hiệu suất (bài 27); sang Vật lý 11, công suất điện P = UI cũng là năng lượng mỗi giây, cùng đơn vị W và cùng cách tính hoá đơn theo kW·h.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Động năng, thế năng