Vật lý lớp 10
Bài 25 · Cơ bản

Động năng, thế năng

Tính động năng W_đ = ½mv² và thế năng trọng trường W_t = mgh (đổi đơn vị, chọn mốc), hiểu động năng bằng công của lực làm vật tăng tốc và hiệu thế năng không phụ thuộc mốc.

Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 25

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Động năng là năng lượng vật có do chuyển động: Wđ = ½mv² (Joule, J). Wđ luôn không âm và tỉ lệ với v²: v gấp 2 thì Wđ gấp 4.
  • 2Công và động năng: vật đứng yên, lực không đổi F làm vật đi quãng đường s thì Wđ = A = F·s. Lực cản (ma sát) sinh công âm làm Wđ giảm.
  • 3Thế năng trọng trường: Wt = P·h = mgh, h là độ cao so với mốc thế năng (thường chọn mặt đất, Wt = 0 ở đó).
  • 4Đổi mốc thì Wt đổi, nhưng hiệu thế năng giữa hai điểm chỉ phụ thuộc chênh lệch độ cao: m·g·Δh.
  • 5Wt bằng công của lực nâng đều vật từ mốc lên độ cao h. Công này không phụ thuộc đường đi (mặt phẳng nghiêng: lực nhỏ hơn, đường dài hơn).
  • 6Bẫy: đổi km/h ra m/s (chia 3,6) trước khi bình phương; "0,5 tấn" là 500 kg, không phải 0,5 kg.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 3 cảnh: quả bóng bay 10 rồi 20 m/s (Wđ gấp 4), lực đẩy sinh công thành động năng, rồi dời mốc thế năng của quyển sách trên kệ. Sau đó tự kéo mũi tên vận tốc, độ cao của vật và mốc thế năng để đạt đúng năng lượng (5 lượt).

Gấp đôi tốc độm = 0,4 kgv = 10,0 m/sWđ = ½·0,4·v²20 J80 JWđ = 20,0 Jv gấp 2 ⇒ Wđ gấp 2² = 4

Bóng 0,4 kg bay 10 m/s (36 km/h): Wđ = ½·0,4·10² = 20 J.

1 🏃 Động năng

Cần nhớ

  • ✦Động năng Wđ = ½mv²: năng lượng mà vật có được do chuyển động; vật có động năng thì có khả năng sinh công (sóng thần đập vỡ nhà, mũi tên xuyên bia).
  • ✦Đơn vị: Joule (J). 1 J = 1 kg·m²/s². Dùng m (kg), v (m/s) thì Wđ ra J.
  • ✦Tỉ lệ: m gấp k lần thì Wđ gấp k lần; v gấp k lần thì Wđ gấp k² lần.
  • ✦Tốc độ là độ lớn của vận tốc nên Wđ không phụ thuộc hướng chuyển động.

Dạng bài

Tính động năng

  1. 1 Đổi về đơn vị SI: m ra kg, v ra m/s (km/h chia 3,6).
  2. 2 Thay vào Wđ = ½mv². Bình phương v trước, rồi nhân m và ½.
  3. 3 Kết quả ra Joule; nếu lớn thì đổi ra kJ (1 kJ = 1000 J).
  4. 4 Thử lại bằng tỉ lệ: v gấp đôi thì Wđ phải gấp 4.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy luôn 36 vào công thức: ½·0,4·36² = 259,2 J, lệch hơn 12 lần vì quên đổi km/h. Quên bình phương (½·0,4·10 = 2 J) thì lệch 10 lần.

⚽
Làm mẫu

Quả bóng 0,4 kg bay với tốc độ 36 km/h. Tính động năng của bóng. Nếu bóng bay nhanh gấp đôi thì động năng là bao nhiêu?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Động năng của quả bóng 0,4 kg theo tốc độ

v (m/s)v²W_đ = ½mv² (J)
5255
1010020
2040080
30900180

2 ⚙️ Động năng và công của lực

Liên hệ giữa động năng và công

  • ✦Vật khối lượng m đứng yên, chịu lực không đổi F, đi quãng đường s thì v² = 2as với a = F/m. Suy ra ½mv² = F·s, tức Wđ = A.
  • ✦Nói gọn: động năng của vật bằng công của lực đã làm vật tăng tốc từ trạng thái đứng yên.
  • ✦Mở rộng: vật đang chạy, lực tác dụng sinh công A thì độ biến thiên động năng bằng A. Lực phát động (A > 0) làm Wđ tăng, lực cản (A < 0) làm Wđ giảm.
  • ✦Vì v² = 2as, quãng đường phanh tỉ lệ với v²: đi nhanh gấp đôi thì dừng xa gấp 4 lần (cùng lực phanh).

Dạng bài

Dùng công của lực để tính tốc độ hoặc lực

  1. 1 Tính công A = F·s của lực (hoặc của lực cản, lấy giá trị âm).
  2. 2 Áp dụng: A = độ tăng Wđ (đứng yên ⇒ Wđ = A).
  3. 3 Rút v hoặc F: v = √(2W_đ/m), hoặc F = ΔWđ/s.
  4. 4 Thử lại bằng cách tính ngược Wđ từ v vừa tìm.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên hệ số ½ trong Wđ (8·5² = 200 J) thì ra F = 80 N, gấp đôi giá trị đúng.

🛑
Làm mẫu

Vật 8 kg trượt trên sàn với tốc độ 18 km/h rồi dừng lại sau 2,5 m. Coi lực ma sát không đổi. Tính độ lớn lực ma sát.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!
✅ Lực làm vật nhanh lên

Lực F cùng chiều chuyển động sinh công dương: Wđ tăng. Ví dụ F = 4 N đẩy vật 2 kg đi 4 m từ đứng yên: A = 16 J, v = 4 m/s.

🛑 Lực làm vật chậm lại

Lực ma sát, lực phanh ngược chiều sinh công âm: Wđ giảm. Wđ giảm hết thì vật dừng.

3 ⛰️ Thế năng trọng trường

Cần nhớ

  • ✦Vật ở độ cao h so với mốc thì lưu trữ năng lượng; vì liên quan tới trọng lực nên gọi là thế năng trọng trường (gọi tắt: thế năng).
  • ✦Wt = P·h = mgh (Joule). P = mg là trọng lượng; m (kg), g = 9,8 m/s², h (m).
  • ✦Mốc thế năng là chỗ ta chọn để Wt = 0. Thường chọn mặt đất. Vật thấp hơn mốc thì h < 0 nên Wt < 0.
  • ✦Wt tỉ lệ thuận với m và với h: h gấp đôi thì Wt gấp đôi (khác Wđ tỉ lệ v²).

Dạng bài

Tính thế năng và đổi mốc

  1. 1 Chọn mốc thế năng (đề cho hoặc tự chọn thuận tiện, thường là chỗ thấp nhất).
  2. 2 Tính độ cao h của vật so với mốc (đổi cm, tấn… về m, kg).
  3. 3 Wt = m·g·h.
  4. 4 Thử lại: lên cao hơn thì Wt tăng; ở đúng mốc thì Wt = 0.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cứ lấy h = 1,2 m dù đổi mốc sang mặt bàn thì vẫn ra 5,88 J. Độ cao h phải tính từ mốc đã chọn.

📚
Làm mẫu

Quyển sách 0,5 kg đặt trên kệ cao 1,2 m so với sàn nhà; mặt bàn gần đó cao 0,7 m. Tính thế năng của sách khi chọn mốc ở sàn và khi chọn mốc ở mặt bàn (g = 9,8 m/s²).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 📐 Mốc thế năng, hiệu thế năng, mặt phẳng nghiêng

Điều không đổi khi đổi mốc

  • ✦Hiệu thế năng giữa hai điểm = m·g·(chênh lệch độ cao), không phụ thuộc mốc và không phụ thuộc khoảng cách nằm ngang giữa hai điểm.
  • ✦Ví dụ quyển sách trên kệ: mốc ở sàn Wt = 5,88 J, sách trên bàn Wt = 3,43 J, hiệu 2,45 J. Mốc ở mặt bàn: 2,45 J và 0 J, hiệu vẫn 2,45 J.
  • ✦Công của lực nâng đưa vật m từ mốc lên độ cao h: A = F·s = P·h = mgh = Wt. Công này là công của lực thế, chỉ phụ thuộc chênh lệch độ cao đầu và cuối, không phụ thuộc đường đi.
  • ✦Mặt phẳng nghiêng bỏ qua ma sát: công không đổi nhưng quãng đường dài hơn h nên lực kéo nhỏ hơn trọng lượng (F = mgh/ℓ).

Cùng một quyển sách 0,5 kg, hai mốc khác nhau

Vị tríMốc ở sàn (J)Mốc ở mặt bàn (J)
Trên kệ (cao 1,2 m)5,882,45
Trên bàn (cao 0,7 m)3,430
Hiệu kệ − bàn2,452,45

Dạng bài

Kéo vật lên bằng mặt phẳng nghiêng

  1. 1 Tính công cần thực hiện: A = mgh (bằng độ tăng thế năng).
  2. 2 Lực kéo song song mặt nghiêng, bỏ qua ma sát: F·ℓ = A.
  3. 3 F = A/ℓ = mgh/ℓ.
  4. 4 Thử lại: F < P (nghiêng càng thoải, ℓ càng dài, F càng nhỏ).

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ "dùng mặt phẳng nghiêng thì tốn ít công hơn". Công vẫn 352,8 J; chỉ có lực giảm, còn đường đi dài ra.

📦
Làm mẫu

Kéo thùng 30 kg lên cao 1,2 m bằng tấm ván nghiêng dài 4 m, bỏ qua ma sát, g = 9,8 m/s². Tính công và lực kéo tối thiểu.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🎢 Hiện tượng quanh ta

  • ✦🎢 Tàu lượn leo lên đỉnh dốc để có thế năng lớn; xuống thấp thì thế năng đổi thành động năng, tàu nhanh dần.
  • ✦🚗 Phanh xe: chạy 72 km/h có động năng gấp 4 lần khi chạy 36 km/h, nên quãng phanh dài gấp 4. Vì thế biển giới hạn tốc độ rất quan trọng ở khu đông người.
  • ✦🔨 Búa máy đóng cọc: nâng búa lên cao (có thế năng) rồi thả; lúc chạm cọc, năng lượng đã thành động năng sinh công đóng cọc xuống đất.
  • ✦🏹 Cung kéo căng cũng lưu trữ năng lượng (thế năng đàn hồi) để đẩy mũi tên đi: ngoài thế năng trọng trường còn nhiều loại thế năng khác.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Tỉ lệ nhẩm: v gấp k ⇒ Wđ gấp k²; m gấp k ⇒ Wđ gấp k; h gấp k ⇒ Wt gấp k.
  • ✦Đề cho công của lực lên vật đứng yên: Wđ = A, rút v = √(2A/m) luôn.
  • ✦Xe 1000 kg chạy 72 km/h (20 m/s): ½·1000·20² = 200 kJ. Gặp km/h thì đổi bằng cách chia 3,6 ngay.
  • ✦Chọn mốc thế năng ở điểm thấp nhất để tránh số âm.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Quên bình phương v: bóng 0,4 kg bay 10 m/s ra 2 J thay vì 20 J.
  • ✦Không đổi km/h: dùng 36 thay cho 10 m/s ra 259,2 J thay vì 20 J.
  • ✦Nghĩ v gấp đôi thì Wđ gấp đôi (20 J → 40 J). Đúng là gấp 4: 80 J.
  • ✦Đọc "0,5 tấn" thành 0,5 kg: đầu búa 0,5 tấn ở độ cao 10 m có Wt = 500·9,8·10 = 49 000 J, không phải 49 J.
  • ✦Đổi mốc nhưng giữ nguyên h: sách trên kệ 1,2 m, mốc ở mặt bàn 0,7 m phải lấy h = 0,5 m (Wt = 2,45 J), không phải 1,2 m.
  • ✦Cho rằng Wđ có thể âm. Wđ = ½mv² ≥ 0; chỉ có công của lực cản và Wt (khi thấp hơn mốc) mới có thể âm.

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦Đơn vị: 1 J = 1 N·m = 1 kg·m²/s². Wđ, Wt, công cùng đơn vị J.
  • ✦Độ lớn: người 60 kg chạy 5 m/s có Wđ = 750 J; xe 1000 kg ở 72 km/h có 200 kJ; quả táo 0,1 kg rơi từ cành cao 3 m có Wt ≈ 2,9 J.
  • ✦Wđ ra số âm là sai chắc chắn (v² luôn dương). Wt âm chỉ khi vật thấp hơn mốc.
  • ✦Gấp đôi v mà kết quả chỉ gấp đôi thì đã quên bình phương.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🏃

Động năng

  1. 1
    Nhận biết

    Động năng của vật khối lượng m chuyển động với tốc độ v được tính bằng công thức

  2. 2
    Nhận biết

    Đơn vị của động năng trong hệ SI là

  3. 3
    Thông hiểu

    Quả bóng 0,4 kg bay với tốc độ 36 km/h. Động năng của quả bóng là

  4. 4
    Thông hiểu

    Khối lượng không đổi, tốc độ của vật tăng từ v lên 3v. Động năng của vật tăng

  5. 5
    Thông hiểu Xe đạp cùng người có khối lượng 80 kg chạy với tốc độ 18 km/h. Động năng của hệ là J.
  6. 6
    Vận dụng

    Đo tốc độ v và động năng Wđ của một vật: Khối lượng của vật bằng

⚙️

Động năng và công

  1. 1
    Nhận biết

    Vật đứng yên chịu lực F không đổi cùng chiều chuyển động, đi quãng đường s. Động năng vật đạt được bằng

  2. 2
    Thông hiểu Lực 6 N làm vật 3 kg đang đứng yên chuyển động thẳng nhanh dần đều, đi được 5 m. Động năng của vật lúc đó là J.
  3. 3
    Thông hiểu

    Vật 2 kg đứng yên chịu lực 4 N (không ma sát), đi được 4 m. Tốc độ của vật lúc đó là

  4. 4
    Vận dụng

    Vật 8 kg trượt trên sàn với tốc độ 18 km/h rồi dừng lại sau 2,5 m. Lực ma sát (coi không đổi) có độ lớn

⛰️

Thế năng trọng trường

  1. 1
    Nhận biết

    Thế năng trọng trường của vật khối lượng m ở độ cao h so với mốc được tính bằng

  2. 2
    Thông hiểu

    Đầu búa máy nặng 0,5 tấn được nâng lên độ cao 10 m so với mặt đất (g = 9,8 m/s²). Thế năng của đầu búa (mốc mặt đất) là

  3. 3
    Thông hiểu Thùng 20 kg đặt trên sàn gác cao 3 m so với mặt đất (g = 9,8 m/s²). Thế năng của thùng so với mặt đất là J.
  4. 4
    Vận dụng

    Quả táo 0,2 kg ở độ cao 2,5 m so với mặt đất. Chọn mốc thế năng là mặt bàn cao 0,75 m so với mặt đất (g = 9,8 m/s²). Thế năng của quả táo là

  5. 5
    Vận dụng

    Nâng đều vật 3 kg từ mặt đất lên độ cao 4 m (g = 9,8 m/s²). Công của lực nâng bằng

📐

Mốc thế năng và hiệu thế năng

  1. 1
    Nhận biết

    Khi chọn mốc thế năng khác đi thì thế năng trọng trường của một vật

  2. 2
    Thông hiểu

    Vật 0,5 kg lần lượt ở độ cao 0,5 m; 1,0 m; 1,5 m so với sàn (g = 9,8 m/s²). Chọn mốc ở độ cao 1,0 m. Thế năng ở ba vị trí lần lượt là

  3. 3
    Thông hiểu

    Quyển sách 0,5 kg: mốc ở sàn, sách trên kệ có Wt = 5,88 J, trên bàn có Wt = 3,43 J. Hiệu thế năng giữa kệ và bàn là

  4. 4
    Vận dụng

    Kéo thùng 30 kg lên cao 1,2 m bằng tấm ván nghiêng dài 4 m, bỏ qua ma sát (g = 9,8 m/s²). Lực kéo song song tấm ván cần tối thiểu là

🎢

Hiện tượng quanh ta

  1. 1
    Thông hiểu

    Xe chạy nhanh gấp đôi thì động năng gấp 4 lần. Với cùng lực phanh không đổi, quãng đường phanh cho tới khi dừng sẽ

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Hai vật cùng khối lượng: vật 1 có tốc độ 4 m/s, vật 2 có tốc độ 12 m/s. Tỉ số động năng Wđ2/Wđ1 bằng

  2. 2
    Thông hiểu

    Vật 2 kg ở độ cao 5 m so với mặt đất (g = 9,8 m/s²). Chọn mốc thế năng ở độ cao 3 m so với mặt đất thì thế năng của vật là

  3. 3
    Vận dụng

    Ô tô 1 000 kg tăng tốc từ 36 km/h lên 72 km/h. Độ tăng động năng của xe là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Một vật có khối lượng 3 kg chuyển động, đo tốc độ v và động năng Wđ:

    a)Khi tốc độ tăng thì động năng của vật tăng.

    b)Khi v tăng gấp đôi (từ 2 lên 4 m/s) thì Wđ tăng gấp đôi.

    c)Tỉ số Wđ/v² không đổi và bằng 1,5 J·s²/m².

    d)Đồ thị Wđ theo v là một đường thẳng đi qua gốc toạ độ.

  2. 2
    Vận dụng

    Quyển sách 0,5 kg đặt trên kệ cao 1,2 m so với sàn; mặt bàn gần đó cao 0,7 m so với sàn. Lấy g = 9,8 m/s².

    a)Chọn mốc ở sàn, thế năng của sách trên kệ là 5,88 J.

    b)Chọn mốc ở mặt bàn, thế năng của sách trên kệ là 2,45 J.

    c)Chọn mốc ở mặt bàn, thế năng của sách khi đặt trên bàn là 3,43 J.

    d)Hiệu thế năng giữa sách ở kệ và ở bàn phụ thuộc vào việc chọn mốc ở sàn hay ở mặt bàn.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Vật 0,5 kg có động năng 25 J. Tốc độ của vật là bao nhiêu m/s? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Cần cẩu nâng đều khối hàng 250 kg từ mặt đất lên độ cao 24 m (g = 9,8 m/s²). Công của lực nâng bằng bao nhiêu kJ (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Ô tô 1 200 kg chạy với tốc độ 54 km/h. Động năng của ô tô là bao nhiêu kJ (làm tròn đến hàng đơn vị)? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Thường hỏi tính Wđ = ½mv² (nhớ đổi km/h) và Wt = mgh theo mốc cho trước, hoặc so sánh tỉ lệ (v gấp đôi, m gấp đôi).
  • •Hay có câu chọn mốc thế năng, thế năng âm khi vật thấp hơn mốc, và nhận ra hiệu thế năng không phụ thuộc mốc; câu về công của lực thế và mặt phẳng nghiêng.
  • •Có thể ra tình huống tìm tốc độ hay lực bằng "Wđ = công của lực". Nối kiến thức: bài 26 gộp Wđ + Wt thành cơ năng; Lý 11 bài dao động điều hoà có Wđ và Wt đổi chỗ nhau; KHTN THCS đã nói động năng, thế năng ở mức định tính.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Cơ năng và định luật bảo toàn cơ năng