Định luật 3 Newton
Phát biểu định luật 3 Newton F_AB = −F_BA, tìm đúng cặp lực – phản lực trong tình huống thực tế, phân biệt với hai lực cân bằng, và dùng a = F/m để so sánh gia tốc của hai vật tương tác.
Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 16
⚡ Nhớ nhanh
- 1Lực không tồn tại riêng lẻ: lực hút hay đẩy luôn xuất hiện thành từng cặp giữa hai vật.
- 2Định luật 3 Newton: khi vật A tác dụng lên vật B một lực thì đồng thời B tác dụng trở lại A một lực. Hai lực này trực đối: FAB = −FBA.
- 3Hai lực trực đối: cùng một đường thẳng, ngược chiều, cùng độ lớn, đặt vào hai vật khác nhau. Gọi một lực là lực tác dụng thì lực kia là phản lực (hai lực có vai trò như nhau).
- 4Lực và phản lực xuất hiện và mất đi đồng thời, và cùng loại (cùng bản chất, vd cùng là lực hút hay cùng là lực đàn hồi).
- 5Không cân bằng nhau vì đặt vào hai vật khác nhau. Hai lực cân bằng thì đặt vào cùng một vật.
- 6Bẫy: độ lớn lực bằng nhau nhưng gia tốc không bằng nhau: a = F/m, vật nhẹ nhận gia tốc lớn hơn.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: hai lực kế, hai xe lò xo, sách trên bàn, người bơi đạp thành bể; rồi tự kéo 5 thẻ lực vào đúng ô phản lực (5 lượt, có 1 thẻ bẫy).
Hai lực kế móc vào nhau, hai tay kéo ngược chiều.
1 🤝 Định luật 3 Newton
Cần nhớ
- ✦Lực tương tác giữa hai vật: kéo bằng tay vào lực kế, nam châm hút thanh sắt, lò xo nén đẩy hai xe lăn… Lực luôn do một vật này tác dụng lên một vật khác và luôn có lực ngược lại: lực không tồn tại riêng lẻ.
- ✦Phát biểu: trong mọi trường hợp, khi vật A tác dụng lên vật B một lực thì đồng thời vật B cũng tác dụng trở lại vật A một lực. Hai lực này là hai lực trực đối.
- ✦Hệ thức: FAB = −FBA (viết vectơ). Về độ lớn: FAB = FBA.
- ✦Hai lực trực đối: cùng một đường thẳng, ngược chiều nhau, cùng độ lớn, đặt vào hai vật khác nhau (FBA đặt vào A, FAB đặt vào B).
- ✦Đếm trên sim, cảnh 1: kéo nhẹ hay kéo mạnh thì số chỉ của hai lực kế vẫn luôn bằng nhau.
Dạng bài
Tìm phản lực của một lực
- 1 Xác định vật gây lực (A) và vật nhận lực (B).
- 2 Phản lực: B tác dụng lại A. Đảo chủ ngữ: "A đẩy B" ⇒ "B đẩy A".
- 3 Cùng đường thẳng, ngược chiều, cùng độ lớn; vẽ phản lực ở vật A (không vẽ cùng chỗ với lực gốc).
- 4 Thử lại: hai lực có đặt vào hai vật khác nhau không? Nếu cùng một vật thì không phải cặp lực – phản lực.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng hai lực: "A chỉ 2 N, B chỉ 2 N nên tổng 4 N". Mỗi lực kế chỉ độ lớn một lực tác dụng lên nó, không cộng lực với phản lực.
Hai lực kế A và B móc vào nhau, hai người kéo hai đầu theo hai chiều ngược nhau. Lực kế A chỉ 2 N. Lực kế B chỉ bao nhiêu? Nếu kéo mạnh hơn để A chỉ 4 N thì B chỉ bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
2 ⚖️ Đặc điểm của lực và phản lực
Bốn đặc điểm (SGK)
| Đặc điểm | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đồng thời | Xuất hiện và mất đi cùng lúc | Buông tay khỏi lò xo nén: cả hai lực biến mất cùng lúc |
| Cùng đường thẳng, ngược chiều, cùng độ lớn | Hai lực trực đối | Búa đẩy đinh 150 N ⇒ đinh đẩy búa 150 N |
| Không cân bằng | Đặt vào hai vật khác nhau nên không khử nhau | Bàn đẩy sách lên, sách ép xuống bàn |
| Cùng loại | Cùng bản chất (hút – hút, đẩy – đẩy, ma sát – ma sát…) | Nam châm hút sắt và sắt hút nam châm |
Hai lực trực đối, đặt vào hai vật khác nhau. Mỗi lực làm một vật tăng tốc hoặc biến dạng; không khử nhau.
Hai lực trực đối, nhưng đặt vào cùng một vật (vd N và P lên quyển sách). Hợp lực bằng 0, vật không đổi vận tốc.
Hỏi một câu là phân biệt được
- ✦"Hai lực này có cùng đặt vào một vật không?" Cùng vật ⇒ cân bằng (hoặc hợp lực). Khác vật ⇒ có thể là cặp lực – phản lực.
- ✦Cặp lực – phản lực còn phải cùng loại và là "A lên B" với "B lên A". Quyển sách: N (bàn → sách) cặp với N′ (sách → bàn); P (Trái Đất → sách) cặp với P′ (sách → Trái Đất).
- ✦Độ lớn hai lực luôn bằng nhau, dù hai vật nặng nhẹ khác nhau hay một vật đứng yên, một vật chuyển động.
3 🔎 Tìm cặp lực – phản lực trong thực tế
Một số cặp thường gặp
| Tình huống | Lực | Phản lực |
|---|---|---|
| Sách nằm yên trên bàn | Bàn đẩy sách lên (N, đặt vào sách) | Sách ép xuống bàn (N′, đặt vào bàn) |
| Sách nằm yên trên bàn | Trái Đất hút sách (P, đặt vào sách) | Sách hút Trái Đất (P′, đặt vào Trái Đất) |
| Búa đóng đinh | Búa đẩy đinh | Đinh đẩy lại búa |
| Ô tô chạy trên đường | Mặt đường đẩy ô tô tiến lên | Ô tô đẩy mặt đường ra phía sau |
| Người bơi quay đầu | Chân đạp thành bể | Thành bể đẩy người bơi |
Vì sao các cặp lực này không "khử nhau"?
- ✦Sách trên bàn: N và P bằng nhau, ngược chiều và cùng đặt vào sách nên cân bằng (sách đứng yên). Nhưng N và P không phải cặp lực – phản lực: phản lực của N đặt vào bàn, phản lực của P đặt vào Trái Đất.
- ✦Ô tô: lực do mặt đường đẩy ô tô tiến lên và lực do ô tô đẩy mặt đường ra sau cùng độ lớn, nhưng đặt vào hai vật khác nhau (xe và mặt đường) nên không khử nhau. Ô tô chuyển động theo hợp lực đặt vào xe.
- ✦Người bơi: người đạp thành bể 360 N (đặt vào thành bể), thành bể đẩy người lại 360 N (đặt vào người). Người nhận lực nên lao đi; thành bể gắn chặt với bờ nên đứng yên.
4 🚀 Cùng lực, khác gia tốc
Kết hợp với định luật 2
- ✦Định luật 3 cho biết hai lực bằng nhau. Gia tốc của từng vật thì dùng định luật 2: a = F/m với m của chính vật đó.
- ✦Cùng lực mà m khác nhau thì a khác nhau: vật nhẹ nhận gia tốc lớn hơn, a₁/a₂ = m₂/m₁.
- ✦Cảnh 2 của sim: lò xo đẩy xe 1 kg và xe 3 kg cùng lực 6 N ⇒ a = 6 và 2 m/s²; xe nhẹ nhanh gấp ba.
Dạng bài
Hai vật tương tác: tìm gia tốc, vận tốc của từng vật
- 1 Tìm lực: FAB = FBA = F (cùng độ lớn).
- 2 Với mỗi vật: a = F/m (m ra kg, F ra N).
- 3 Lực tác dụng trong thời gian Δt, vật bắt đầu từ nghỉ: v = a·Δt.
- 4 Thử lại: tỉ số a₁/a₂ phải bằng m₂/m₁ ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ thành bể cũng có a = 6 m/s². Thành bể nhận cùng 360 N nhưng gắn chặt với bờ (khối lượng cả công trình rất lớn) nên a gần bằng 0.
Người bơi 60 kg đạp thành bể bằng lực 360 N trong 0,5 s rồi rời thành bể (bỏ qua lực cản của nước). Tính gia tốc và tốc độ của người lúc rời thành bể.
Hướng dẫn giải
5 🏊 Hiện tượng quanh ta
- ✦🏊 Quay đầu khi bơi: đạp chân vào thành bể càng mạnh thì bị thành bể đẩy lại càng mạnh, lao đi càng nhanh.
- ✦🚣 Chèo thuyền: mái chèo đẩy nước ra phía sau, nước đẩy mái chèo (và thuyền) về phía trước.
- ✦🔨 Đóng đinh: búa đẩy đinh bao nhiêu thì đinh đẩy búa bấy nhiêu; tay cầm búa cảm thấy "giật" lại.
- ✦🧲 Nam châm và sắt: nam châm hút sắt thì sắt cũng hút nam châm với lực bằng nhau; cả hai cùng dịch lại gần nhau.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Tìm phản lực: đảo chủ ngữ. "Bàn đẩy sách" ⇒ "sách đẩy bàn"; "Trái Đất hút sách" ⇒ "sách hút Trái Đất".
- ✦Hai lực bằng nhau, ngược chiều: hỏi "cùng đặt vào một vật không?" Cùng vật ⇒ cân bằng; khác vật ⇒ lực – phản lực.
- ✦Đề cho lực của vật này lên vật kia: lực ngược lại có cùng độ lớn, đừng tính lại theo khối lượng.
- ✦Hỏi gia tốc của từng vật: dùng a = F/m với cùng F, so tỉ lệ nghịch với khối lượng.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Cho rằng lực và phản lực triệt tiêu nhau nên vật không thể chuyển động: chúng đặt vào hai vật khác nhau.
- ✦Coi N và P của quyển sách là cặp lực – phản lực: sách 0,5 kg có N = P = 4,9 N nhưng cùng đặt vào sách; phản lực của P là sách hút Trái Đất 4,9 N.
- ✦Tưởng vật nặng hơn bị lực lớn hơn: xe tải 5000 kg đâm xe con 1000 kg, hai xe chịu lực bằng nhau; chỉ gia tốc của xe con lớn gấp 5 lần.
- ✦Người đẩy xe 200 N thì xe đẩy lại người 200 N, không phải "lớn hơn vì xe nặng".
- ✦Nghĩ phản lực xuất hiện sau lực một lúc: hai lực xuất hiện và mất đi cùng lúc.
- ✦Cộng lực với phản lực: hai lực kế móc nhau chỉ 3 N mỗi cái, không phải 6 N.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦Mọi cặp lực – phản lực đều có cùng số N; nếu hai số khác nhau là sai.
- ✦Hai mũi tên của cặp lực vẽ ở hai vật, cùng độ dài, ngược chiều.
- ✦Gia tốc: a (m/s²) = F (N)/m (kg). Cùng F, m gấp ba thì a chỉ còn một phần ba.
- ✦Sách 1 kg: N = P = 9,8 N (g = 9,8 m/s²); người 60 kg đạp 360 N thì a = 6 m/s², cỡ 0,6g, là hợp lí.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Định luật 3 Newton
- 1Nhận biết
Theo định luật 3 Newton, khi vật A tác dụng lên vật B một lực thì
- 2Nhận biết
Hai lực trực đối là hai lực
- 3Thông hiểu
Hai lực kế móc vào nhau, hai người kéo hai đầu theo hai chiều ngược nhau. Lực kế A chỉ 3,5 N. Lực kế B chỉ
- 4Thông hiểu Một người đẩy vào tường bằng lực 80 N. Tường đẩy lại người bằng lực N.
- 5Vận dụng
Vật A tác dụng lên vật B một lực 12 N; khối lượng của B lớn hơn khối lượng của A. Lực B tác dụng lên A
Đặc điểm của lực và phản lực
- 1Nhận biết
Phát biểu nào đúng với lực và phản lực?
- 2Nhận biết
Lực và phản lực không cân bằng nhau vì
- 3Thông hiểu
Cặp lực và phản lực luôn
- 4Thông hiểu
Quả bóng đập vào tường. Phát biểu nào sau đây SAI?
Tìm cặp lực – phản lực
- 1Thông hiểu
Quyển sách nằm yên trên mặt bàn. Lực nào là phản lực của lực N (bàn đẩy sách lên)?
- 2Thông hiểu
Quyển sách nằm yên trên mặt bàn nằm ngang. Phát biểu nào đúng?
- 3Vận dụng
Phản lực của trọng lực P của quyển sách (lực Trái Đất hút sách) là lực nào?
- 4Thông hiểu
Ô tô chạy trên đường: lực do mặt đường đẩy ô tô tiến lên và lực do ô tô đẩy mặt đường ra phía sau có cùng độ lớn. Hai lực này không "khử nhau" vì
- 5Vận dụng
Con ngựa kéo xe về phía trước; xe cũng kéo ngựa lại một lực bằng lực ngựa kéo xe. Xe vẫn chạy nhanh dần được vì
Cùng lực, khác gia tốc
- 1Thông hiểu Hai xe 1 kg và 3 kg ép một lò xo giữa hai xe rồi thả ra. Lò xo đẩy mỗi xe bằng lực 6 N. Gia tốc của xe 3 kg là m/s².
- 2Thông hiểu
Trong tình huống trên, tỉ số gia tốc của xe 1 kg so với xe 3 kg là
- 3Vận dụng Người bơi 60 kg đạp thành bể bằng lực 360 N trong 0,5 s. Bỏ qua lực cản của nước, tốc độ người lúc rời thành bể là m/s.
- 4Vận dụng
Trên sân băng nhẵn, bạn A (50 kg) đẩy bạn B (40 kg) bằng lực 100 N. Độ lớn gia tốc của B là
Hiện tượng quanh ta
- 1Thông hiểu
Vận động viên bơi quay đầu ở thành bể bằng cách đạp mạnh chân vào thành bể vì
- 2Thông hiểu
Khi chèo thuyền, mái chèo đẩy nước về phía sau thì thuyền tiến lên phía trước vì
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Quyển sách nằm yên trên bàn. Cặp lực – phản lực là
- 2Thông hiểu
Hai xe 2 kg và 0,5 kg ép một lò xo giữa hai xe rồi thả ra. Lò xo đẩy mỗi xe bằng lực 4 N. Độ lớn gia tốc của xe 0,5 kg là
- 3Vận dụng
Học sinh 50 kg đứng trên sàn nhẵn, đẩy vào tường bằng lực 100 N trong 0,4 s. Tốc độ của học sinh lúc rời tường là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Hai lực kế A và B móc vào nhau; hai người kéo hai đầu theo hai chiều ngược nhau. Bảng ghi số chỉ trong ba lần đo:
a)Số chỉ của hai lực kế luôn bằng nhau trong cả ba lần đo.
b)Ở lần đo 3, lực A kéo B (3,0 N) lớn hơn lực B kéo A vì A bị kéo mạnh hơn.
c)Nếu kéo cho lực kế A chỉ 2,5 N thì lực kế B cũng chỉ 2,5 N.
d)Lực A kéo B và lực B kéo A là hai lực cân bằng.
- 2Vận dụng
Quyển sách 0,5 kg nằm yên trên mặt bàn nằm ngang. Lấy g = 9,8 m/s².
a)Bàn đẩy quyển sách lên bằng lực N = 4,9 N.
b)Lực N và trọng lực P là một cặp lực – phản lực.
c)Quyển sách ép xuống mặt bàn bằng lực 4,9 N.
d)Phản lực của trọng lực P cũng đặt vào quyển sách.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Người 60 kg đạp thành bể bằng lực 300 N trong 0,4 s (bỏ qua lực cản của nước). Tốc độ người rời thành bể là bao nhiêu m/s? Đáp số:
- 2Vận dụng Hai xe 1 kg và 4 kg ép một lò xo giữa hai xe rồi thả ra; lò xo đẩy mỗi xe bằng lực 12 N. Gia tốc của xe 4 kg là bao nhiêu m/s²? Đáp số:
- 3Vận dụng Hai thuyền nhỏ đứng yên cạnh nhau trên mặt nước. Người ngồi thuyền A (tổng 120 kg) đẩy thuyền B (tổng 80 kg) bằng lực 60 N trong 2 s, bỏ qua lực cản của nước. Tốc độ của thuyền B sau 2 s là bao nhiêu m/s? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi nhận ra cặp lực – phản lực (sách – bàn, búa – đinh, ô tô – mặt đường) và các đặc điểm: cùng độ lớn, ngược chiều, đặt vào hai vật khác nhau, xuất hiện đồng thời.
- •Phần II hay có ý bẫy: "N và P là cặp lực – phản lực", "lực và phản lực triệt tiêu nhau", "vật nặng hơn chịu lực lớn hơn", hoặc đọc bảng số chỉ hai lực kế.
- •Phần III có thể hỏi gia tốc hay tốc độ của từng vật khi hai vật tương tác (lực bằng nhau, a = F/m). Nối bài: lực Coulomb giữa hai điện tích điểm (Lý 11) cũng thành cặp F₁₂ = F₂₁ dù hai điện tích khác nhau; KHTN THCS đã học lực là tác dụng đẩy hoặc kéo giữa hai vật.
Trọng lực và lực căng