Định luật 2 Newton
Dùng định luật 2 Newton a = F/m để tính gia tốc, lực, khối lượng (kể cả khi có nhiều lực), hiểu khối lượng là số đo mức quán tính và đọc số liệu thí nghiệm đệm khí.
Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 15
⚡ Nhớ nhanh
- 1Định luật 2 Newton: gia tốc của vật cùng hướng với lực (hợp lực) tác dụng lên vật; độ lớn a tỉ lệ thuận với F, tỉ lệ nghịch với m: a = F/m, viết vectơ .
- 2Đơn vị: 1 N = 1 kg·m/s², tức là lực 1 N làm vật 1 kg có gia tốc 1 m/s².
- 3Vật chịu nhiều lực thì F là hợp lực: (cộng vectơ; hai lực cùng phương ngược chiều thì trừ độ lớn).
- 4Khối lượng là đại lượng đặc trưng cho mức quán tính: cùng lực, m càng lớn thì a càng nhỏ. Khối lượng là đại lượng vô hướng, dương, không đổi và cộng được.
- 5Hợp lực bằng 0 thì a = 0: vật đứng yên hoặc chuyển động thẳng đều (bài 14).
- 6Bẫy: a cùng hướng với lực, không phải với vận tốc. Vật chậm dần có a ngược chiều v.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: lực gấp đôi, khối lượng, hướng của gia tốc, hợp lực; rồi tự kéo 5 thẻ (đổi lực hoặc khối lượng của xe) vào ô gia tốc mới (5 lượt, có 1 thẻ bẫy).
Xe 0,5 kg trên đệm khí, kéo bằng ba lực khác nhau.
1 🚀 Định luật 2 Newton
Cần nhớ
- ✦Phát biểu: gia tốc của một vật cùng hướng với lực tác dụng lên vật; độ lớn của gia tốc tỉ lệ thuận với độ lớn của lực và tỉ lệ nghịch với khối lượng của vật.
- ✦Hệ thức: a = F/m hay F = ma (viết vectơ: ). Ba đại lượng: gia tốc a (m/s²), khối lượng m (kg), lực F (N).
- ✦1 N = 1 kg · 1 m/s²: cứ mỗi 1 N lên vật 1 kg thì vận tốc tăng thêm 1 m/s sau mỗi giây.
- ✦Hai quan hệ: cùng m, F gấp k lần thì a gấp k lần; cùng F, m gấp k lần thì a giảm k lần (đếm trên sim, cảnh 1 và cảnh 2).
- ✦Có a rồi thì dùng tiếp công thức chuyển động thẳng biến đổi đều (bài 9): v = at, d = ½at² (vật bắt đầu từ nghỉ).
Dạng bài
Tính gia tốc, lực hoặc khối lượng
- 1 Vẽ các lực lên vật, tìm hợp lực F theo hướng chuyển động (lực cùng chiều lấy dấu +, ngược chiều lấy dấu −).
- 2 Đổi đơn vị: khối lượng ra kg (g ÷ 1000, tấn × 1000), lực ra N.
- 3 Dùng a = F/m (hoặc m = F/a, F = ma) rồi rút ẩn cần tìm.
- 4 Cần v hay d thì dùng tiếp v = at, d = ½at². Thử lại bằng F = ma.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi gam ra kilôgam: a = 1500 = 0,002 m/s² (kéo 1 N mà xe gần như không nhúc nhích). Khối lượng luôn tính bằng kg khi dùng N.
Xe trượt trên đệm khí (coi như không ma sát) gồm xe và các quả nặng có tổng khối lượng 500 g, được kéo bằng lực không đổi 1 N, bắt đầu từ nghỉ. Tính gia tốc và quãng đường xe đi được sau 1 s.
Hướng dẫn giải
2 🧱 Khối lượng và quán tính
Khối lượng đo mức quán tính
- ✦Cùng một lực tác dụng, vật nào có khối lượng lớn hơn thì có gia tốc nhỏ hơn: càng khó đổi vận tốc, tức là quán tính càng lớn.
- ✦Vì vậy khối lượng là đại lượng đặc trưng cho mức quán tính của vật (SGK còn gọi là khối lượng quán tính).
- ✦So sánh khối lượng: hai vật chịu hợp lực như nhau thì a₁/a₂ = m₂/m₁. Xe chở cát và xe chở gạo có a bằng nhau dưới cùng một lực ⇒ khối lượng bằng nhau.
- ✦Khối lượng là đại lượng vô hướng, dương, không đổi với mỗi vật và cộng được (xe 0,2 kg thêm quả nặng 0,05 kg thành 0,25 kg).
Cùng lực 1 N, đổi khối lượng xe
| m (kg) | a = F/m (m/s²) | Nhận xét |
|---|---|---|
| 0,25 | 4 | m nhỏ nhất ⇒ a lớn nhất |
| 0,5 | 2 | xe mốc của sim |
| 1 | 1 | m gấp đôi ⇒ a còn một nửa |
| 2 | 0,5 | m gấp bốn ⇒ a còn một phần tư |
Cùng lực, xe nặng hơn chạy nhanh dần chậm hơn: m lớn ⇒ a nhỏ ⇒ quán tính lớn.
"Khối lượng tăng khi lực tác dụng tăng." Khối lượng không phụ thuộc lực; chỉ gia tốc phụ thuộc lực.
3 ⚖️ Nhiều lực và lực tác dụng trong thời gian ngắn
Dạng bài
Vật chịu lực kéo và lực cản
- 1 Chọn chiều dương là chiều chuyển động. Lực kéo lấy +, lực cản lấy −.
- 2 Hợp lực F = Fkéo − Fcản (cùng phương, ngược chiều).
- 3 a = F/m. Từ nghỉ: v = at.
- 4 Thử lại: Fkéo > Fcản thì a > 0 (nhanh dần), Fkéo = Fcản thì a = 0 (đều).
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ lấy lực kéo: a = 25001000 = 2,5 m/s² là bỏ quên lực cản. Gia tốc phụ thuộc hợp lực, không phải riêng một lực.
Ô tô khối lượng 1000 kg đứng yên, động cơ kéo bằng lực 2500 N, lực cản của đường là 500 N. Tính gia tốc và tốc độ của ô tô sau 5 s.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Lực tác dụng trong khoảng thời gian rất ngắn (đá bóng)
- 1 Coi lực không đổi trong khoảng thời gian Δt, vật bắt đầu từ nghỉ.
- 2 Tính a = F/m.
- 3 Vận tốc sau Δt: v = a·Δt.
- 4 Thử lại bằng cách lấy v/Δt có ra a không.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy v = F·Δt = 200 · 0,03 = 6 m/s là quên chia cho khối lượng. Cùng lực và thời gian, bóng nhẹ bay nhanh hơn bóng nặng.
Quả bóng khối lượng 0,40 kg nằm yên trên sân. Cầu thủ đá bằng lực 200 N, thời gian chân tác dụng lên bóng là 0,03 s. Bóng bay đi với tốc độ bao nhiêu (bỏ qua ma sát)?
Hướng dẫn giải
4 🔬 Thí nghiệm minh hoạ định luật 2 Newton
Dạng bài
Các bước thí nghiệm (SGK)
- 1 Dụng cụ: máng trượt đệm khí (bơm khí thổi qua lỗ nhỏ để giảm ma sát), xe trượt M = 200 g có tấm chắn sáng, hộp quả nặng loại 50 g, ròng rọc và dây, hai cổng quang cách nhau d = 0,5 m, đồng hồ đo thời gian hiện số, cân điện tử.
- 2 Lực kéo F lấy bằng trọng lượng các quả nặng treo qua ròng rọc: F = 1 N, 2 N, 3 N (móc thêm quả nặng). Khối lượng của hệ gồm xe và quả nặng.
- 3 Đặt tấm chắn sáng sát cổng quang 1 để lúc đồng hồ bắt đầu đếm xe có v₀ = 0; đo thời gian t xe đi từ cổng 1 đến cổng 2.
- 4 Từ d = ½at² và d = 0,5 m: a = 2d/t² = 1/t² (m/s²). Ghi vào bảng rồi vẽ đồ thị a theo F (m không đổi) và a theo 1/m (F không đổi).
⚠️ Bẫy hay gặp: Đặt tấm chắn xa cổng 1 thì xe đã có vận tốc ban đầu khi đồng hồ chạy, công thức d = ½at² không còn đúng. An toàn: thí nghiệm làm trong phòng thực hành có giáo viên; giữ tay chân khỏi đường ray, chặn xe ở cuối máng, đồng hồ dùng nguồn an toàn.
Bảng số liệu mẫu (m = 0,5 kg; d = 0,5 m)
| F (N) | t (s) | a = 1/t² (m/s²) | a/F (m/s² trên N) |
|---|---|---|---|
| 1 | 0,71 | 1,98 | 1,98 |
| 2 | 0,50 | 4,00 | 2,00 |
| 3 | 0,41 | 5,95 | 1,98 |
Bảng số liệu mẫu (F = 1 N; d = 0,5 m)
| m (kg) | t (s) | a = 1/t² (m/s²) | a·m (N) |
|---|---|---|---|
| 0,3 | 0,55 | 3,31 | 0,99 |
| 0,4 | 0,63 | 2,52 | 1,01 |
| 0,5 | 0,71 | 1,98 | 0,99 |
Rút ra kết luận từ bảng
- ✦Bảng 1: a/F gần như không đổi (≈ 2 m/s² trên N) ⇒ đồ thị a theo F là đường thẳng qua gốc toạ độ: a tỉ lệ thuận F. Độ dốc ≈ 1/m = 10,5 = 2.
- ✦Bảng 2: a·m gần như không đổi (≈ 1 N = F) ⇒ a tỉ lệ nghịch với m, nên đồ thị a theo 1/m là đường thẳng qua gốc; còn a theo m là đường cong.
- ✦Hai kết quả gộp lại: a = F/m. Số đo lệch vài phần trăm là do đọc thời gian và ma sát còn sót, không phải định luật sai.
5 🛒 Hiện tượng quanh ta
- ✦🛒 Đẩy xe chở hàng: giữ nguyên lực đẩy mà thêm hàng thì xe tăng tốc chậm đi; muốn tăng tốc như cũ phải đẩy mạnh hơn hoặc nhờ thêm người.
- ✦✈️ Máy bay: khối lượng càng lớn, cùng lực đẩy động cơ thì a càng nhỏ, phải chạy trên đường băng dài hơn mới đạt tốc độ cất cánh.
- ✦🚛 Xe tải chở nặng khó hãm: cùng lực phanh thì gia tốc (chậm dần) nhỏ hơn, quãng đường dừng dài hơn nên phải giữ khoảng cách an toàn.
- ✦⚽ Đá bóng: bóng nhẹ (bóng chuyền, bóng bàn) nhận cùng một cú đá bay nhanh hơn bóng nặng.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Nhẩm tỉ lệ: F gấp k lần ⇒ a gấp k lần; m gấp k lần ⇒ a giảm k lần; F và m cùng gấp k lần ⇒ a không đổi.
- ✦Hai vật cùng lực: a₁/a₂ = m₂/m₁. Vật 1 có a = 6, vật 2 có a = 2 thì m₂ = 3m₁.
- ✦Đề cho "từ nghỉ", "sau t giây": tính a = F/m rồi dùng v = at và d = ½at².
- ✦Đồ thị F theo a là đường thẳng qua gốc: độ dốc là khối lượng (điểm a = 4 m/s², F = 3 N ⇒ m = 0,75 kg).
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Quên đổi gam ra kg: xe 200 g chịu 1 N có a = 10,2 = 5 m/s², không phải 1200 = 0,005.
- ✦Chỉ lấy lực kéo, quên lực cản: kéo 2500 N, cản 500 N, xe 1000 kg có a = 2 m/s², không phải 2,5.
- ✦Cộng độ lớn hai lực ngược chiều: 9 N và 3 N ngược chiều cho hợp lực 6 N, không phải 12 N.
- ✦Đảo tỉ số a = m/F: 6 N lên vật 2 kg cho a = 3 m/s², không phải 0,33.
- ✦Tưởng lực gấp đôi và khối lượng gấp đôi thì a gấp đôi: a vẫn như cũ.
- ✦Cho rằng a luôn cùng hướng với v, hoặc hợp lực bằng 0 thì vật đứng yên: vật chậm dần có a ngược chiều v; hợp lực 0 vẫn có thể chạy thẳng đều.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦N = kg·m/s²: m (kg) · a (m/s²) ra N. Đề cho gam, tấn thì đổi sang kg trước.
- ✦Ô tô con 1000 kg tăng tốc khoảng 3 m/s² cần hợp lực khoảng 3000 N; hợp lực 30 N lên ô tô là vô lí.
- ✦Nếu m tăng mà a cũng tăng (cùng F) là đã đảo tỉ số.
- ✦Lực không đổi thì a không đổi: sau 1 s, 2 s, 3 s vận tốc tăng đều nhau (v = at).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Định luật 2 Newton
- 1Nhận biết
Theo định luật 2 Newton, gia tốc của một vật cùng hướng với
- 2Nhận biết
Trong hệ SI, lực 1 N là lực gây ra cho vật có khối lượng 1 kg gia tốc
- 3Nhận biết
Cùng chịu một lực như nhau, vật có khối lượng lớn hơn sẽ có gia tốc
- 4Thông hiểu Xe 2 kg đứng yên chịu lực kéo 6 N (bỏ qua ma sát). Gia tốc của xe là m/s².
- 5Thông hiểu
Giữ nguyên khối lượng của vật, tăng độ lớn lực tác dụng lên 3 lần thì gia tốc
- 6Thông hiểu Hợp lực 12 N làm một vật thu gia tốc 4 m/s². Khối lượng của vật là kg.
- 7Vận dụng
Vật 2 kg chịu hai lực cùng phương, ngược chiều có độ lớn 9 N và 3 N. Gia tốc của vật là
- 8Vận dụng Một xe goòng chịu hợp lực 12 N thì có gia tốc 0,3 m/s². Cũng xe ấy chịu hợp lực 30 N thì gia tốc là m/s².
Khối lượng và quán tính
- 1Nhận biết
Khối lượng của một vật là đại lượng đặc trưng cho
- 2Thông hiểu
Một xe chở cát và một xe chở gạo chịu hợp lực như nhau và có cùng gia tốc. Kết luận nào đúng?
- 3Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây về khối lượng là SAI?
- 4Vận dụng
Cùng một lực kéo, xe lúc không tải có khối lượng 1,2 tấn; chở hàng thì khối lượng thành 1,8 tấn. Gia tốc của xe khi chở hàng so với lúc không tải
Bài toán áp dụng
- 1Thông hiểu
Quả bóng 0,40 kg nằm yên, cầu thủ đá bằng lực 200 N trong 0,03 s (coi lực không đổi, bỏ qua ma sát). Bóng bay đi với tốc độ
- 2Thông hiểu Ô tô 1000 kg chịu lực kéo 2500 N và lực cản 500 N (cùng phương, ngược chiều). Gia tốc của ô tô là m/s².
- 3Vận dụng
Xe 800 kg đứng yên, tăng tốc đều đến 20 m/s sau 10 s. Hợp lực tác dụng lên xe là
- 4Vận dụng Vật 2 kg đứng yên, chịu lực không đổi, sau 3 s đi được 9 m. Lực tác dụng lên vật là N.
- 5Thông hiểu
Vật 5 kg chịu hai lực vuông góc nhau có độ lớn 6 N và 8 N. Gia tốc của vật là
- 6Thông hiểu
Một vật chịu các lực có hợp lực bằng 0. Phát biểu nào đúng?
Thí nghiệm và số liệu
- 1Nhận biết
Trong thí nghiệm đệm khí, phải đặt tấm chắn sáng sát cổng quang điện 1 để
- 2Thông hiểu
Xe (cả quả nặng) có m = 0,5 kg; hai cổng quang cách nhau d = 0,5 m; lực kéo F thay đổi: Tính a = 2d/t² được 1,98; 4,00; 5,95 m/s². Nhận xét nào đúng?
- 3Thông hiểu Với F = 3 N, t = 0,41 s và d = 0,5 m, gia tốc a = 2d/t² là bao nhiêu m/s² (làm tròn đến hàng phần trăm)? Đáp số:
- 4Vận dụng
Giữ F = 1 N, đổi khối lượng của hệ, d = 0,5 m: Tính a = 1/t² được 3,31; 2,52; 1,98 m/s². Kết luận phù hợp nhất là
Hiện tượng quanh ta
- 1Thông hiểu
Máy bay khối lượng càng lớn thì đường băng phải càng dài vì
- 2Thông hiểu
Ô tô chở hàng nặng khó hãm phanh hơn ô tô không chở hàng vì, với cùng lực phanh,
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Xe 2 kg chịu lực kéo 10 N và lực cản 4 N (cùng phương, ngược chiều). Gia tốc của xe là
- 2Thông hiểu
Đồ thị F theo a của một vật là đường thẳng qua gốc toạ độ và đi qua điểm (a = 4 m/s²; F = 3 N). Khối lượng của vật là
- 3Vận dụng
Vật 0,2 kg dưới tác dụng của lực F có gia tốc 5 m/s². Vật 0,5 kg dưới cùng lực F có gia tốc
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Một nhóm học sinh kéo xe trượt trên đệm khí bằng các lực khác nhau (khối lượng xe và quả nặng không đổi) và đo gia tốc:
a)Gia tốc tỉ lệ thuận với lực kéo.
b)Khối lượng của xe và quả nặng khoảng 2 kg.
c)Nếu kéo bằng lực 2,5 N thì gia tốc khoảng 5,0 m/s².
d)Thay bằng xe có khối lượng gấp đôi, vẫn kéo bằng lực 1,0 N thì gia tốc là 4,0 m/s².
- 2Vận dụng
Ô tô 1000 kg đứng yên, động cơ kéo bằng lực 3000 N, lực cản của đường là 1000 N.
a)Hợp lực tác dụng lên ô tô là 2000 N.
b)Gia tốc của ô tô là 3 m/s².
c)Sau 5 s kể từ lúc khởi hành, tốc độ của ô tô là 10 m/s.
d)Nếu ô tô chở thêm 1500 kg hàng (lực kéo, lực cản như cũ) thì gia tốc lớn hơn.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Xe 0,8 kg chịu hợp lực 2 N. Gia tốc của xe là bao nhiêu m/s² (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
- 2Vận dụng Vật 0,5 kg đứng yên, chịu lực không đổi 3 N. Sau 2 s vật đạt tốc độ bao nhiêu m/s? Đáp số:
- 3Vận dụng Vật 5 kg chịu hợp lực không đổi, vận tốc tăng từ 4 m/s lên 10 m/s trong 3 s. Hợp lực bằng bao nhiêu N? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi tính a, F hoặc m từ a = F/m (nhớ đổi g, tấn ra kg), hợp lực kéo − cản, hoặc nhận ra khối lượng đo mức quán tính.
- •Phần II hay có bảng số liệu thí nghiệm đệm khí hoặc đồ thị F theo a: ý dễ mất điểm là đảo tỉ số (m = a/F), bỏ quên lực cản, hoặc nghĩ F và m cùng gấp đôi thì a gấp đôi.
- •Phần III có thể hỏi v = at hoặc d = ½at² sau khi tìm a, hay tìm lực từ độ biến thiên vận tốc. F = ma nối với KHTN THCS (lực làm đổi vận tốc), các bài sau (ma sát, lực hướng tâm) và Lý 11 (điện tích trong điện trường đều có a = qE/m).
Định luật 3 Newton