Định luật 1 Newton
Hiểu rằng lực không phải nguyên nhân duy trì chuyển động, phát biểu và áp dụng định luật 1 Newton, giải thích hiện tượng quán tính (phanh gấp, giật tờ giấy, tra đầu búa).
Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 14
⚡ Nhớ nhanh
- 1Galilei: nếu không có ma sát và máng 2 nằm ngang thì hòn bi lăn mãi với vận tốc không đổi. Lực không cần để duy trì chuyển động; ma sát mới là thứ làm vật dừng.
- 2Định luật 1 Newton: nếu vật không chịu lực nào hoặc chịu các lực có hợp lực bằng 0 thì vật đang đứng yên sẽ tiếp tục đứng yên, đang chuyển động sẽ tiếp tục chuyển động thẳng đều.
- 3Ngược lại: vận tốc (độ lớn hoặc hướng) thay đổi ⇒ hợp lực tác dụng lên vật khác 0.
- 4Quán tính là tính chất bảo toàn trạng thái đứng yên hay chuyển động của vật; vì thế định luật 1 còn gọi là định luật quán tính.
- 5Phanh gấp thì người lao về trước, xe tăng tốc đột ngột thì người ngả ra sau, rẽ trái thì người nghiêng sang phải: đó đều là quán tính, không có "lực đẩy" bí ẩn nào.
- 6Bẫy: "vật chuyển động thì phải có lực đẩy theo chiều chuyển động". Ô tô chạy thẳng đều có lực kéo của động cơ, nhưng nó cân bằng với lực cản.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 3 cảnh: thí nghiệm Galilei (hạ máng 2 xuống nằm ngang), xe bị chặn lại làm vật văng về trước, giật tờ giấy dưới cốc; rồi tự kéo 6 thẻ tình huống vào 3 ô "đứng yên mãi", "chạy thẳng đều mãi", "vận tốc bị đổi" (6 lượt).
Thả bi từ độ cao h = 1 m: lăn xuống, lên máng 2 (không ma sát).
1 🎱 Lực và chuyển động: từ Aristotle tới Galilei
Hai quan niệm về lực và chuyển động
| Aristotle (chưa biết ma sát) | Galilei – Newton | |
|---|---|---|
| Chuyển động cần gì? | Phải có lực tác dụng liên tục | Không cần lực để duy trì chuyển động |
| Vì sao sách trượt trên bàn rồi dừng? | Hết lực đẩy | Do ma sát (một lực) làm chậm lại |
| Lực làm gì? | Giữ cho vật chuyển động | Thay đổi vận tốc của vật |
Thí nghiệm của Galilei (hình 14.1)
- ✦Thả bi lăn xuống máng nghiêng 1, rồi lên máng 2. Bi lên máng 2 tới một độ cao thấp hơn độ cao ban đầu vì có ma sát.
- ✦Hạ thấp độ nghiêng máng 2: bi lăn được đoạn dài hơn trước khi (gần) đạt độ cao ban đầu.
- ✦Ngoại suy: máng 2 nằm ngang và không có ma sát thì bi không bao giờ lên tới độ cao ban đầu nên lăn mãi mãi với vận tốc không đổi.
- ✦Newton (1687) phát triển ý này thành định luật 1. Đây là suy luận từ thí nghiệm lí tưởng: không có máng nào hết ma sát thật.
Dạng bài
Quãng bi lăn trên máng 2 khi không có ma sát
- 1 Bi lên tới đúng độ cao ban đầu h ⇒ chênh lệch độ cao so với chân máng là h.
- 2 Máng nghiêng góc θ có độ cao h ứng với chiều dài đường đi L = h / sin θ.
- 3 Tính cho từng góc rồi so sánh.
- 4 Thử lại: θ càng nhỏ thì L càng lớn; θ → 0 thì L → ∞ ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng bi dừng lại là "vì hết lực đẩy". Bi dừng vì ma sát; chính ma sát là lực làm vận tốc giảm.
Bi thả từ độ cao h = 1 m, máng 2 không ma sát. Tính quãng bi đi trên máng 2 khi nó lên tới độ cao 1 m nếu máng nghiêng (a) 30°, (b) 15°.
Hướng dẫn giải
2 📜 Định luật 1 Newton
Cần nhớ
- ✦Phát biểu: nếu một vật không chịu tác dụng của lực nào hoặc chịu các lực có hợp lực bằng 0, thì vật đang đứng yên sẽ tiếp tục đứng yên, đang chuyển động sẽ tiếp tục chuyển động thẳng đều.
- ✦Hai trường hợp cùng kết quả: (1) không có lực nào; (2) có nhiều lực nhưng hợp lực bằng 0 (các lực cân bằng, xem bài 13).
- ✦"Giữ nguyên vận tốc" là giữ nguyên cả độ lớn lẫn hướng: thẳng đều. Đường cong hay nhanh dần, chậm dần đều là có hợp lực khác 0.
- ✦Quả cầu treo yên (hình 14.2a): trọng lực và lực căng dây cân bằng. Người trượt ván chuyển động thẳng đều (14.2b): hợp lực bằng 0, không cần ai đẩy thêm.
Dạng bài
Xét vật có giữ nguyên vận tốc không
- 1 Liệt kê các lực tác dụng lên vật và tìm hợp lực (bài 13).
- 2 Hợp lực bằng 0 (hoặc không có lực) ⇒ vật giữ nguyên vận tốc: đứng yên hoặc thẳng đều.
- 3 Hợp lực khác 0 ⇒ vận tốc đổi (nhanh lên, chậm đi hoặc đổi hướng).
- 4 Thử lại: tính theo chuyển động thẳng đều d = v·t nếu hợp lực bằng 0 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng vật sẽ chậm dần rồi dừng vì "hết lực". Nếu không có lực cản nào thì không có gì làm vật chậm lại.
Một vật đang chuyển động với vận tốc 3 m/s thì bỗng nhiên mọi lực tác dụng lên nó mất đi. Mô tả chuyển động tiếp theo và tính quãng vật đi được sau 10 s.
Hướng dẫn giải
Sách nằm yên trên bàn; ô tô chạy thẳng đều (lực kéo = lực cản); tàu vũ trụ trôi trong không gian xa mọi thiên thể.
Bút chì bị tay đẩy chuyển động nhanh dần; quả bóng vừa rơi khỏi mép bàn; xe rẽ cua (đổi hướng).
3 🚌 Quán tính
Cần nhớ
- ✦Quán tính là tính chất bảo toàn trạng thái đứng yên hay chuyển động của vật. Mọi vật đều có quán tính: có xu hướng giữ nguyên vận tốc cả về hướng và độ lớn.
- ✦Muốn đổi vận tốc của vật phải có lực tác dụng lên nó (hợp lực khác 0). Không có lực thì "xu hướng" ấy biến thành đúng sự giữ nguyên vận tốc.
- ✦Quán tính không phải là một lực. Câu "bị lực quán tính đẩy ra sau" là cách nói sai: không có lực nào đẩy người, người chỉ giữ vận tốc cũ.
Hành khách ngồi trên xe (câu hỏi SGK)
| Tình huống | Người bị | Vì sao |
|---|---|---|
| Xe đột ngột tăng tốc | Ngả về phía sau | Người muốn giữ vận tốc cũ (nhỏ), xe chạy nhanh lên trước |
| Xe phanh gấp | Lao về phía trước | Xe chậm lại, người vẫn giữ vận tốc cũ |
| Xe rẽ nhanh sang trái | Nghiêng sang phải | Xe đổi hướng sang trái, người muốn đi thẳng |
Dạng bài
Giải thích hiện tượng bằng quán tính
- 1 Xác định vật đang xét và vận tốc ban đầu của nó.
- 2 Tìm lực nào làm một phần của hệ đổi vận tốc đột ngột (phanh, chặn, giật).
- 3 Phần còn lại không bị lực ấy tác động ngay nên giữ nguyên vận tốc cũ (định luật 1).
- 4 Kết luận chuyển động tương đối giữa hai phần. Thử lại: nếu xe không đổi vận tốc thì không có gì xảy ra ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói "xe đẩy vật về phía trước". Xe đã dừng; chẳng có lực nào đẩy vật cả, vật chỉ giữ vận tốc cũ.
Xe đang chạy 54 km/h bị chặn lại đột ngột. Vật nhỏ đặt trên xe (bỏ qua ma sát) sẽ chuyển động thế nào so với mặt đường?
Hướng dẫn giải
4 🔨 Thí nghiệm và ứng dụng của quán tính
Dạng bài
Thí nghiệm xe lăn và vật nhỏ (hình 14.3)
- 1 Dụng cụ: ván dài khoảng 1 m làm mặt phẳng nghiêng, xe lăn, vật nhỏ, vật chắn (quyển sách dày).
- 2 Đặt vật nhỏ lên xe, giữ yên ở đỉnh dốc rồi thả cho xe trượt xuống, quan sát khi xe bị chặn ở cuối dốc.
- 3 Vật nhỏ bị văng về phía trước. Muốn vật không văng, phải có lực giữ nó (dây buộc, thành chắn, dây an toàn).
- 4 Thử lại: thả nhẹ xe không có vật chắn thì vật không văng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Vật chắn chỉ chặn xe, không chặn vật nhỏ nằm trên xe. Vì vậy chỉ xe dừng, vật nhỏ vẫn đi tiếp.
Ứng dụng trong đời sống
- ✦🔨 Tra đầu búa vào cán (hình 14.4a): đập mạnh đầu cán xuống đất. Cán dừng đột ngột, đầu búa giữ vận tốc đi xuống nên bị đẩy chặt vào cán.
- ✦🥛 Giật tờ giấy dưới cốc (hình 14.5): giật mạnh thì cốc gần như đứng yên tại chỗ vì lực ma sát từ giấy chỉ tác dụng trong thời gian rất ngắn; kéo từ từ thì cốc bị kéo theo.
- ✦🪢 Dây an toàn trên ô tô, tàu cao tốc, máy bay: giữ người không lao về trước khi phanh gấp.
- ✦🚗 Giữ khoảng cách an toàn với xe trước: xe cần thời gian (và quãng đường) để giảm vận tốc, vì quán tính.
Phanh gấp thì người lao về trước vì người giữ vận tốc cũ.
"Có lực quán tính đẩy người về trước." Quán tính là tính chất, không phải một lực.
5 🌍 Hiện tượng quanh ta
- ✦👕 Rũ bụi quần áo, vẩy nước khỏi tay: tay dừng đột ngột, bụi và giọt nước giữ vận tốc cũ nên văng ra.
- ✦🛰️ Tàu Voyager rời xa Trái Đất: ở rất xa mọi thiên thể, gần như không có lực nào, nó trôi thẳng đều hàng chục năm.
- ✦⚽ Quả bóng lăn trên sân dừng dần vì ma sát và cản của không khí, không phải vì "hết đà".
- ✦🚌 Đứng trên xe buýt phải bám tay vịn: xe phanh hay rẽ gấp, người sẽ ngả theo quán tính.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thấy "thẳng đều" hoặc "đứng yên": hợp lực bằng 0. Thấy "nhanh dần", "chậm dần", "đổi hướng": hợp lực khác 0.
- ✦Đồ thị hay bảng v(t) có v không đổi ⇒ hợp lực bằng 0; v đổi ⇒ hợp lực khác 0.
- ✦Giải thích quán tính: người (vật) giữ vận tốc cũ, còn xe (giấy, cán búa) bị đổi vận tốc.
- ✦Quán tính không phải lực: loại ngay phương án nói "lực quán tính" tác dụng lên vật.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Cho rằng vật chuyển động thì phải có lực đẩy theo hướng chuyển động: ô tô chạy đều 20 m/s có lực kéo 1 500 N nhưng lực cản cũng 1 500 N nên hợp lực bằng 0.
- ✦Nhầm "không có lực" với "hợp lực bằng 0": cả hai đều giữ vận tốc, nhưng sách trên bàn vẫn chịu hai lực (cân bằng).
- ✦Nói vật mất lực thì dừng ngay: vật đang chuyển động 3 m/s mà mất mọi lực sẽ đi tiếp thẳng đều 3 m/s (sau 10 s đi 30 m).
- ✦Nói "xe phanh thì có lực đẩy người lên trước": thực ra người chỉ giữ vận tốc cũ.
- ✦Quên đổi đơn vị: 54 km/h = 15 m/s, không phải 54 m/s.
- ✦Cho rằng vật nặng thì quán tính "mạnh" nên không bị văng: văng hay không do có lực giữ hay không, không do nặng nhẹ (bài 15 sẽ nói về khối lượng).
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦Vận tốc m/s; đổi km/h sang m/s chia 3,6 (72 km/h = 20 m/s).
- ✦Chuyển động thẳng đều: quãng đường = vận tốc × thời gian; 3 m/s trong 10 s là 30 m.
- ✦Quả cầu treo yên: lực căng dây bằng trọng lực, 2 kg thì khoảng 19,6 N (P = mg, g = 9,8 m/s²).
- ✦Hợp lực bằng 0 không có nghĩa vật đứng yên: có thể đang chuyển động thẳng đều.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Lực và chuyển động
- 1Nhận biết
Theo quan niệm của Aristotle (khi chưa biết đến ma sát), muốn duy trì chuyển động của một vật thì
- 2Thông hiểu
Trong thí nghiệm của Galilei, khi hạ thấp độ nghiêng của máng 2 thì hòn bi lăn trên máng 2
- 3Thông hiểu
Trong thực tế, hòn bi không lăn lên tới độ cao ban đầu trên máng 2 vì
- 4Thông hiểu Bi thả từ độ cao 1 m, máng 2 không ma sát nghiêng 30°. Bi lên tới độ cao 1 m thì đã đi được m trên máng 2.
- 5Vận dụng
Bi thả từ độ cao 1,0 m (không ma sát), lên máng 2 tới đúng độ cao 1,0 m. Quãng bi đi trên máng nghiêng 15° so với máng nghiêng 30° dài gấp khoảng
Định luật 1 Newton
- 1Nhận biết
Theo định luật 1 Newton, vật đang đứng yên sẽ tiếp tục đứng yên nếu
- 2Thông hiểu
Một vật đang chuyển động với vận tốc 3 m/s thì bỗng nhiên mọi lực tác dụng lên vật mất đi. Vật sẽ
- 3Thông hiểu Với vật ở câu trên, sau 10 s kể từ lúc mọi lực mất đi vật đi được m.
- 4Thông hiểu
Người trượt ván chuyển động thẳng đều. Điều này cho biết
- 5Thông hiểu
Bảng ghi vận tốc của một vật theo thời gian: Hợp lực tác dụng lên vật trong 4 s này
- 6Vận dụng
Ô tô chạy thẳng đều với vận tốc 20 m/s, lực kéo của động cơ là 1 500 N. Tổng lực cản tác dụng lên xe
Quán tính
- 1Nhận biết
Quán tính của vật là
- 2Thông hiểu
Xe buýt đang đứng yên bất ngờ tăng tốc, hành khách ngồi trên xe bị ngả về phía sau vì
- 3Thông hiểu
Xe lăn mang một vật nhỏ trượt xuống dốc rồi bị chặn lại đột ngột ở cuối dốc. Vật nhỏ bị văng về phía trước vì
- 4Vận dụng Xe chạy 54 km/h thì bị chặn đột ngột. Vật nhỏ trên xe (bỏ qua ma sát) bay về phía trước với tốc độ m/s.
- 5Vận dụng
Bảng ghi vận tốc của một vật chuyển động thẳng: Nhận xét đúng là
Ứng dụng của quán tính
- 1Thông hiểu
Cầm búa, đập mạnh đầu cán xuống đất (hình 14.4a) thì đầu búa được tra chặt vào cán vì
- 2Thông hiểu
Cốc nước đặt trên tờ giấy. Giật mạnh tờ giấy ra thì cốc gần như đứng yên tại chỗ vì
- 3Nhận biết
Hành khách trên ô tô, tàu cao tốc hay máy bay được nhắc thắt dây an toàn để
- 4Vận dụng Tàu vũ trụ ở rất xa mọi thiên thể, tắt động cơ, chuyển động thẳng đều 17 km/s. Sau 100 s nó đi được km.
- 5Vận dụng
Quả cầu khối lượng 2 kg treo đứng yên bằng một sợi dây (g = 9,8 m/s²). Lực căng của dây bằng
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Một vật chuyển động thẳng đều. Kết luận nào sau đây đúng?
- 2Thông hiểu
Xe buýt đang chạy thẳng đều thì rẽ phải đột ngột. Hành khách trên xe bị nghiêng người
- 3Vận dụng
Trong thí nghiệm lí tưởng của Galilei, máng 2 được hạ xuống nằm ngang và không có ma sát. Hòn bi sẽ
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Một quả cầu được treo đứng yên vào một sợi dây cố định.
a)Quả cầu chịu tác dụng của trọng lực và lực căng dây.
b)Hai lực tác dụng lên quả cầu cùng chiều với nhau.
c)Nếu cắt dây, quả cầu vẫn đứng yên vì nó có quán tính.
d)Hợp lực bằng 0 nên vận tốc của quả cầu không đổi.
- 2Vận dụng
Một xe chạy trên đường thẳng, ghi được vận tốc theo thời gian:
a)Từ 0 đến 4 s hợp lực tác dụng lên xe bằng 0.
b)Từ 0 đến 4 s xe đi được 60 m.
c)Từ 4 s đến 8 s xe vẫn chuyển động thẳng đều.
d)Trong 0–4 s không có lực nào tác dụng lên xe.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Vật chuyển động thẳng đều 6 m/s thì mọi lực mất đi. Sau 8 s vật đi được bao nhiêu m? Đáp số:
- 2Thông hiểu Xe chạy 36 km/h bị chặn đột ngột. Vật nhỏ trên xe (bỏ qua ma sát) văng về phía trước với tốc độ bao nhiêu m/s? Đáp số:
- 3Vận dụng Bi thả từ độ cao 0,5 m, máng 2 không ma sát nghiêng 20°. Bi lên tới độ cao 0,5 m thì đi được bao nhiêu m trên máng 2 (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Thường hỏi: phát biểu định luật 1, vật thẳng đều hoặc đứng yên thì hợp lực bằng bao nhiêu, nhận ra quán tính trong tình huống phanh, tăng tốc, rẽ.
- •Hay có: giải thích hiện tượng (đầu búa, giật tờ giấy, dây an toàn) hoặc đọc bảng vận tốc để biết hợp lực bằng 0 hay khác 0. Bẫy là "vật chuyển động thì phải có lực đẩy" và "lực quán tính".
- •Có thể gặp: thí nghiệm lí tưởng của Galilei. Nối sang: bài 15 (hợp lực khác 0 làm vận tốc đổi bao nhiêu), Lý 11 hạt mang điện chuyển động thẳng đều khi lực điện cân bằng lực khác, và Lý 12 khí lí tưởng (phân tử chuyển động thẳng đều giữa hai va chạm).
Định luật 2 Newton