Định luật bảo toàn động lượng
Hiểu hệ kín và định luật bảo toàn động lượng, dùng nó để tính vận tốc sau va chạm mềm, va chạm đàn hồi và khi hai vật đẩy nhau; làm thực hành 30 (băng đệm khí, cổng quang) để kiểm nghiệm tổng động lượng trước và sau va chạm.
Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 29, Bài 30
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hệ kín (cô lập): không có ngoại lực, hoặc các ngoại lực cân bằng nhau; chỉ có nội lực giữa các vật, từng đôi trực đối (định luật 3 Newton). Va chạm, nổ là lúc nội lực rất lớn nên có thể coi là hệ kín.
- 2Định luật bảo toàn động lượng: Động lượng toàn phần của hệ kín không đổi: . Cách chứng minh: nên , tức . Trên một đường thẳng: chọn chiều dương rồi cộng có dấu.
- 3Va chạm mềm: hai vật dính vào nhau, cùng vận tốc V sau va chạm: m₁v₁ + m₂v₂ = (m₁ + m₂)V. Hai xe cùng khối lượng, một xe đứng yên: V = v/2. Động năng toàn phần giảm (thành nhiệt, biến dạng).
- 4Va chạm đàn hồi: hai vật tách nhau ra, động năng toàn phần giữ nguyên. Hai xe cùng khối lượng, một xe đứng yên: xe tới dừng lại, xe kia chạy với đúng vận tốc ấy.
- 5Hai vật đứng yên đẩy nhau (súng giật, thuyền lùi, tên lửa): tổng p trước bằng 0 nên sau đó p₁′ = −p₂′, vật nhẹ đi nhanh hơn vật nặng, ngược chiều nhau.
- 6Thực hành 30: đo khối lượng bằng cân, đo vận tốc bằng v = d/t (d là độ dài tấm chắn sáng, t từ đồng hồ hiện số nối cổng quang), tính p = mv trước và sau; kết quả p′ ≈ p, lệch vài phần trăm do ma sát và sai số đo. Bẫy: coi động năng cũng bảo toàn trong mọi va chạm; quên dấu của vận tốc.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: hai xe giống nhau va chạm mềm (0,30 kg, 0,80 m/s ⇒ dính nhau chạy 0,40 m/s), hai xe đi ngược chiều dính nhau, va chạm đàn hồi (xe A dừng, xe B chạy 0,60 m/s) và lò xo đẩy hai xe đứng yên ra hai phía — thanh động lượng luôn giữ nguyên tổng. Rồi tự làm thực hành 30 trên băng đệm khí: thêm gia trọng, kéo núm lực đẩy, đẩy xe qua hai cổng quang, ghi bảng 3 lần cho cả va chạm mềm và đẩy nhau bằng lò xo, rồi kéo 5 thẻ đáp án (có thẻ bẫy 0,118 kg·m/s) — khoảng 8 lượt.
Xe A (0,30 kg) chạy 0,80 m/s tới xe B đứng yên.
Trước: p = 0,30 · 0,80 = 0,24 kg·m/s
1 🔒 Hệ kín. Định luật bảo toàn động lượng
Cần nhớ
- ✦Hệ kín (hệ cô lập): hệ nhiều vật không có ngoại lực tác dụng lên hệ, hoặc nếu có thì các ngoại lực cân bằng nhau. Trong hệ kín chỉ có nội lực (lực giữa các vật trong hệ), theo định luật 3 Newton các nội lực trực đối nhau từng đôi.
- ✦Nếu trong quá trình tương tác các nội lực lớn hơn các ngoại lực rất nhiều thì bỏ qua ngoại lực, coi hệ là kín: va chạm, đạn nổ, pháo nổ…
- ✦Hai xe trượt trên đệm khí: trọng lực và phản lực của đệm khí cân bằng nhau, ma sát rất nhỏ ⇒ hệ hai xe gần như kín; chỉ còn lực tương tác giữa hai xe.
- ✦Chứng minh định luật (SGK 29.1, 29.2): hai lực tương tác ; trong khoảng Δt, và ⇒ ⇒ .
- ✦Định luật bảo toàn động lượng: Động lượng toàn phần của hệ kín là một đại lượng bảo toàn: không đổi. Từng vật có thể đổi p (vật này mất bao nhiêu thì vật kia nhận bấy nhiêu), nhưng tổng thì giữ nguyên.
- ✦Trên một đường thẳng: chọn chiều dương, vận tốc cùng chiều là +, ngược chiều là −. Động lượng p = mv (kg·m/s) cộng có dấu; hai vật chuyển động ngược chiều thì p trừ nhau.
Dạng bài
Bảo toàn động lượng cho hệ hai vật trên một đường thẳng
- 1 Kiểm tra hệ kín (hoặc nội lực rất lớn hơn ngoại lực); chọn chiều dương.
- 2 Viết tổng p trước: m₁v₁ + m₂v₂ (vận tốc có dấu; vật đứng yên p = 0).
- 3 Viết tổng p sau: m₁v₁′ + m₂v₂′ (mềm: (m₁ + m₂)V). Cho hai tổng bằng nhau rồi giải.
- 4 Thử lại: p sau = p trước ✓; kết quả có dấu thì chiều chuyển động hợp lí với đề.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy V = v/2 cho mọi trường hợp: V = v/2 chỉ đúng khi hai xe cùng khối lượng. Xe A 0,30 kg · 0,80 m/s dính xe B 0,10 kg đứng yên thì V = 0,240,40 = 0,60 m/s, không phải 0,40 m/s.
Xe A (0,30 kg) chạy 0,80 m/s tới va chạm mềm với xe B (0,30 kg) đang đứng yên trên đệm khí. Tính vận tốc hai xe sau va chạm.
Hướng dẫn giải
2 💥 Va chạm đàn hồi và va chạm mềm
Hai kiểu va chạm của hệ kín (SGK Hình 29.1, 29.2)
| Va chạm mềm | Va chạm đàn hồi | |
|---|---|---|
| Sau va chạm | hai vật dính nhau, cùng vận tốc V | hai vật tách nhau, mỗi vật một vận tốc v′ |
| Động lượng toàn phần | bảo toàn | bảo toàn |
| Động năng toàn phần | giảm (thành nhiệt, biến dạng) | giữ nguyên |
| Hai xe cùng khối lượng, xe B đứng yên | V = v/2 | xe A dừng (v′A = 0), xe B chạy v′B = v |
| Ví dụ | đạn cắm vào bao cát, hai toa tàu móc vào nhau | hai viên bi, hai quả bóng bi-a, con lắc Newton |
Cần nhớ
- ✦Va chạm đàn hồi (Hình 29.1): hai xe giống nhau gắn quả cầu kim loại nhỏ. Xe A chạy v tới xe B đứng yên thì A dừng lại, B chạy v′B = v. Nếu hai xe chạy ngược chiều nhau với vận tốc v và −v thì sau va chạm mỗi xe đổi chiều: v′A = −v, v′B = v.
- ✦Va chạm mềm (Hình 29.2): hai xe có miếng nhựa dính; sau va chạm dính vào nhau, chạy với vận tốc V = v/2 (cùng khối lượng).
- ✦Con lắc Newton (Hình 29.3): kéo bi (1) lên rồi thả, va chạm gần như đàn hồi: bi (1) dừng, bi cuối cùng bật lên cao gần bằng độ cao ban đầu.
- ✦Mọi va chạm trong hệ kín đều bảo toàn động lượng; chỉ có va chạm đàn hồi mới bảo toàn thêm động năng. Muốn biết va chạm kiểu nào, xét xem hai vật dính hay tách ra và động năng có giữ nguyên không.
Dạng bài
Va chạm mềm khi hai xe đi ngược chiều
- 1 Chọn chiều dương (chiều xe A); xe đi ngược chiều thì v < 0.
- 2 p trước = mA vA + mB vB (cộng có dấu).
- 3 (mA + mB)V = p trước ⇒ V = p trước/(mA + mB); dấu của V cho biết hai xe chạy theo chiều nào.
- 4 Thử lại: (mA + mB)V = p trước ✓; so động năng trước, sau để biết phần mất đi.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng độ lớn: 0,18 + 0,08 = 0,26 ⇒ V = 0,52 m/s. Hai động lượng ngược chiều phải trừ nhau: p = 0,18 − 0,08 = 0,10.
Xe A (0,30 kg) chạy sang phải 0,60 m/s, xe B (0,20 kg) chạy sang trái 0,40 m/s, hai xe va chạm mềm. Tính vận tốc chung sau va chạm và động năng mất đi.
Hướng dẫn giải
3 🚀 Hai vật đẩy nhau. Chuyển động phản lực
Cần nhớ
- ✦Hai vật đang đứng yên đẩy nhau (lò xo nén, hai người trên sân băng, súng và đạn, thuyền và người): hệ kín, p trước = 0 nên p₁′ + p₂′ = 0 ⇒ m₁v₁′ = −m₂v₂′.
- ✦Dấu trừ: hai vật chuyển động ngược chiều. Độ lớn: v₁′/v₂′ = m₂/m₁ — vật nhẹ hơn đi nhanh hơn. Hai người trên sân băng đẩy nhau (Hình 29.4): cả hai cùng lùi, người nhẹ lùi nhanh hơn.
- ✦Chuyển động phản lực: tên lửa phụt khí xuống dưới với vận tốc lớn thì chính nó bị đẩy lên cao; thuyền lùi khi người bước lên bờ. Đó cũng là hệ kín gần đúng với p tổng ban đầu bằng 0.
- ✦Năng lượng: ở thí nghiệm 2 (lò xo), thế năng đàn hồi của lò xo nén chuyển thành động năng của hai xe nên Wđ tổng sau lớn hơn 0 dù p tổng bằng 0.
Dạng bài
Hai xe đẩy nhau bằng lò xo
- 1 p trước = 0 (hai xe đứng yên); chọn chiều dương sang phải.
- 2 0 = m₁v₁′ + m₂v₂′ ⇒ v₁′ = −m₂v₂′/m₁.
- 3 p′₁ = m₁v₁′ và p′₂ = m₂v₂′ phải đối nhau.
- 4 Thử lại: p′₁ + p′₂ = 0 ✓; Wđ sau bằng thế năng lò xo.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho cả hai xe chạy cùng chiều hoặc cùng tốc độ 0,60 m/s. p tổng bằng 0 buộc hai xe đi ngược chiều và tốc độ tỉ lệ nghịch với khối lượng: xe nặng hơn đi chậm hơn.
Hai xe đứng yên, giữa là lò xo nén, buộc bằng sợi chỉ; xe 1 nặng 0,30 kg, xe 2 nặng 0,20 kg. Cắt chỉ, xe 2 chạy sang phải với 0,60 m/s. Tính vận tốc xe 1, động lượng mỗi xe và tổng động năng.
Hướng dẫn giải
4 🔬 Thực hành: Xác định động lượng của vật trước và sau va chạm
Mục đích, dụng cụ, phương án (SGK bài 30)
- ✦Mục đích: xác định động lượng của hai xe trước và sau va chạm (va chạm mềm và va chạm đàn hồi), rồi kiểm nghiệm định luật bảo toàn động lượng.
- ✦Dụng cụ: băng đệm khí (1), đồng hồ đo thời gian hiện số (2), hai cổng quang điện (3), bơm nén khí (4), hai xe trượt (5), hai tấm chắn sáng (6), cân điện tử (7), một số quả nặng (8), lò xo hoặc thanh nhựa hình chữ U có dây cao su đàn hồi (9), chốt ghim (10), các dây nối (11).
- ✦Phương án: khối lượng đo bằng cân. Vận tốc đo bằng cổng quang: tấm chắn sáng độ dài d (sim lấy d = 0,10 m) chắn tia sáng trong thời gian t thì v = d/t; từ đó p = mv. Đệm khí làm xe lơ lửng nên ma sát rất nhỏ, hệ hai xe coi như kín.
- ✦Hệ hai xe có phải hệ kín? Trọng lực và phản lực của đệm khí cân bằng; ma sát và lực cản không khí rất nhỏ ⇒ gần như kín. Cần đo hai đại lượng cho mỗi xe: khối lượng m và vận tốc v (qua t).
Các bước làm (SGK mục II và III)
- ✦Chuẩn bị: chỉnh băng đệm khí nằm ngang, lắp ống dẫn khí từ bơm nén. Lắp hai cổng quang cách nhau 40 – 50 cm, nối dây vào đồng hồ hiện số; gắn tấm chắn sáng lên xe (cho song song với băng đệm khí). Cân từng xe, ghi vào bảng.
- ✦TN1 – Va chạm mềm: xe 2 đặt giữa hai cổng quang, xe 1 đặt ngoài cổng quang. Cấp điện cho bơm và đồng hồ, chọn chế độ đo thời gian vật chắn cổng quang, nhấn Reset về 0,000. Đẩy xe 1 tới va chạm xe 2 (hai xe dính nhau). Đọc t₁ (xe 1 qua cổng 1) và t′ (hai xe qua cổng 2). Gắn thêm gia trọng lên xe, lặp lại bước đẩy hai lần nữa.
- ✦TN2 – “Va chạm đàn hồi” theo tên SGK (lò xo đẩy hai xe): gắn lò xo (hoặc thanh nhựa chữ U) vào một xe, đặt hai xe giữa hai cổng quang rồi dùng sợi dây nhỏ buộc hai xe để nén lò xo. Nhấn Reset. Cắt dây cho lò xo bung ra đẩy hai xe về hai phía. Đọc t′₁ và t′₂. Thêm gia trọng, lặp lại hai lần nữa.
- ✦An toàn và độ chính xác: làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên; không đặt tay vào đường đi của xe, có chốt chặn cuối ray; cắt dây xa mặt; không chạm điện lưới 220 V. Băng phải ngang, tấm chắn song song với băng, không để xe chạm thành ray.
Bảng 30.1 mẫu — va chạm mềm, trước va chạm (d = 0,10 m)
| Lần | m₁ (kg) | m₂ (kg) | t₁ (s) | v₁ (m/s) | p = p₁ (kg·m/s) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 0,30 | 0,30 | 0,125 | 0,800 | 0,240 |
| 2 | 0,40 | 0,30 | 0,167 | 0,599 | 0,240 |
| 3 | 0,40 | 0,50 | 0,143 | 0,699 | 0,280 |
Bảng 30.1 mẫu — sau va chạm (hai xe dính nhau)
| Lần | m₁ + m₂ (kg) | t′ (s) | v′ (m/s) | p′ (kg·m/s) | Lệch (p − p′)/p |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 0,60 | 0,255 | 0,392 | 0,235 | 2,0 % |
| 2 | 0,70 | 0,298 | 0,336 | 0,235 | 1,9 % |
| 3 | 0,90 | 0,328 | 0,305 | 0,274 | 1,9 % |
Bảng 30.2 mẫu — TN2 (SGK gọi “va chạm đàn hồi”; thực chất lò xo đẩy hai xe đứng yên), tổng p trước = 0
| Lần | m₁ (kg) | m₂ (kg) | t′₁ (s) | t′₂ (s) | v′₁ (m/s) | v′₂ (m/s) | p′₁ | p′₂ | p′₁ + p′₂ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 0,30 | 0,20 | 0,255 | 0,171 | −0,392 | +0,585 | −0,118 | +0,117 | −0,001 |
| 2 | 0,40 | 0,20 | 0,324 | 0,160 | −0,309 | +0,625 | −0,123 | +0,125 | +0,002 |
| 3 | 0,30 | 0,30 | 0,228 | 0,230 | −0,439 | +0,435 | −0,132 | +0,130 | −0,001 |
Dạng bài
Xử lí kết quả: tính p, p′ rồi so sánh
- 1 Vận tốc từ cổng quang: v = d/t (d = 0,10 m); xe chạy ngược chiều dương thì v < 0.
- 2 Động lượng p = mv của từng xe; tổng p trước và tổng p′ sau (xe dính nhau: (m₁ + m₂)v′).
- 3 So sánh: độ lệch tỉ đối = |p − p′|/p · 100 %.
- 4 Kết luận: lệch vài phần trăm (nhỏ) thì động lượng bảo toàn trong sai số. Thử lại bằng lần đo khác ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tính p′ chỉ bằng khối lượng một xe: 0,30 · 0,392 ≈ 0,118 kg·m/s rồi kết luận "động lượng mất một nửa". Sau va chạm hai xe dính nhau nên khối lượng là m₁ + m₂. Hoặc lấy v = t/d = 1,25 m/s (đảo ngược).
TN1 lần 1: m₁ = m₂ = 0,30 kg, d = 0,10 m, t₁ = 0,125 s, sau va chạm hai xe dính nhau qua cổng 2 trong t′ = 0,255 s. Tính p, p′ và độ lệch tỉ đối.
Hướng dẫn giải
Nhận xét, nguyên nhân sai lệch, phương án khác
- ✦Mọi lần đo p′ nhỏ hơn p vài phần trăm (≈ 2 %), không lần nào bằng đúng: đây là sai số hợp lí, không phải định luật sai. Lần có xe nặng hơn (3) thì p lớn hơn.
- ✦Gọi tên TN2: SGK đặt tên “Thí nghiệm 2: Va chạm đàn hồi” (lực đàn hồi của lò xo đẩy hai xe), nhưng hai xe đứng yên rồi bị đẩy ra, động năng sau (0,060 J) lớn hơn trước (0): khác va chạm đàn hồi ở Hình 29.1 (hai xe tới gặp nhau, Wđ giữ nguyên). Cái chung: tổng p bảo toàn.
- ✦TN2: p′₁ ≈ −p′₂ ⇒ tổng p′ ≈ 0 = p trước; xe nhẹ (0,20 kg) chạy nhanh hơn xe nặng (0,30 kg). Hai xe cùng khối lượng thì v′₁ ≈ −v′₂.
- ✦Nguyên nhân sai lệch: ma sát và lực cản không khí còn sót lại, băng đệm không hoàn toàn ngang, tấm chắn không song song băng, sai số đồng hồ và khi đo khối lượng.
- ✦Phương án khác (SGK "Em có thể"): dùng điện thoại quay video hai viên bi va chạm, phần mềm phân tích video đo vị trí theo thời gian ⇒ vận tốc từng bi, rồi tính p trước và sau (Hình 30.4).
- ✦Em có biết: ô tô có "vùng hấp thụ xung lượng" – khung thép mềm hơn; va chạm kéo dài Δt hơn nên lực F = Δp/Δt nhỏ hơn, giảm chấn thương cho người ngồi trong xe.
5 🧭 Ôn chương V: Động lượng
Sơ đồ công thức cả chương (bài 28 – 30)
| Bài | Nội dung | Công thức | Đơn vị |
|---|---|---|---|
| 28 | Động lượng | (cùng hướng ) | kg·m/s |
| 28 | Độ biến thiên động lượng, xung lượng | Δp = F · Δt | kg·m/s = N·s |
| 29 | Hệ kín, bảo toàn động lượng | m₁v₁ + m₂v₂ = m₁v₁′ + m₂v₂′ | kg·m/s |
| 29 | Va chạm mềm (dính nhau) | (m₁ + m₂)V = m₁v₁ + m₂v₂ | m/s |
| 29 | Va chạm đàn hồi | bảo toàn p và Wđ | kg·m/s; J |
| 29 | Hai vật đứng yên đẩy nhau | m₁v₁′ = −m₂v₂′ | kg·m/s |
| 30 | Đo vận tốc bằng cổng quang | v = d/t; p = mv | m/s |
| 30 | Độ lệch tỉ đối | (p − p′)/p · 100 % | % |
Các dạng bài hay gặp
- ✦Một vật đổi vận tốc (đập tường, bật lại): Δp = m(v₂ − v₁) có dấu; lực trung bình F = Δp/Δt.
- ✦Va chạm mềm: V = m₁v₁ + m₂v₂m₁ + m₂; đạn cắm vào vật nằm yên; hỏi thêm phần động năng thành nhiệt = Wđ trước − Wđ sau.
- ✦Đẩy nhau, nổ: p trước = 0 (hoặc cho trước) ⇒ động lượng các mảnh cộng có dấu bằng p trước; súng giật, thuyền lùi.
- ✦Thực hành 30: v = d/t, p = mv, độ lệch tỉ đối; đọc bảng số liệu rồi kết luận "bảo toàn trong sai số".
Dạng bài
Bài tổng hợp: đạn cắm vào khối gỗ
- 1 Đổi đơn vị: g ra kg. Hệ đạn + gỗ là hệ kín trong lúc va chạm (nội lực rất lớn).
- 2 Bảo toàn p: mđ vđ = (mđ + mg)V ⇒ V.
- 3 Động năng trước, sau ⇒ phần mất đi; Δp của khối gỗ = mg V; lực trung bình F = Δp/Δt.
- 4 Thử lại: (mđ + mg)V = p trước ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho động năng cũng bảo toàn: ½mv² = ½(m + M)V² ⇒ V ≈ 30 m/s: sai, va chạm mềm mất gần hết Wđ. Hoặc quên đổi 20 g = 0,020 kg nên p = 20 · 300 = 6 000.
Viên đạn 20 g bay 300 m/s cắm vào khối gỗ 1,98 kg đang nằm yên trên mặt phẳng nhẵn. Tính vận tốc hệ ngay sau đó, phần trăm động năng mất đi, và lực trung bình tác dụng lên khối gỗ nếu đạn cắm vào mất 0,0020 s.
Hướng dẫn giải
6 🏠 Hiện tượng quanh ta
- ✦🔫 Súng giật khi bắn: đạn bay về trước thì súng bị đẩy lùi về sau, vì tổng p của súng và đạn vẫn bằng 0. Súng nặng hơn đạn nhiều nên lùi chậm hơn nhiều; áp súng vào vai để vai "đỡ" lực.
- ✦🚀 Tên lửa, pháo hoa: khí phụt ra phía sau với p lớn thì tên lửa nhận p ngược lại, bay lên được cả ngoài không khí vì không cần "đẩy" vào đâu cả.
- ✦🎱 Bi-a và con lắc Newton: bi tới va chạm bi nằm yên, bi tới dừng lại, bi kia chạy đi gần với tốc độ ấy (gần như đàn hồi, cùng khối lượng).
- ✦⛸️ Hai người trên sân băng đẩy nhau thì cùng lùi ra xa; người nhẹ lùi xa hơn người nặng. Người bước lên bờ, thuyền nhỏ lùi lại.
- ✦🚗 Ô tô tai nạn: va chạm mềm nên xe biến dạng, mất nhiều động năng; vùng hấp thụ xung lượng, túi khí kéo dài thời gian va chạm Δt để lực F = Δp/Δt nhỏ hơn.
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thấy "va chạm", "nổ", "đẩy nhau" ⇒ bảo toàn động lượng; thấy "dính nhau" ⇒ V chung, (m₁ + m₂)V.
- ✦Hai vật cùng khối lượng: mềm, một xe đứng yên ⇒ V = v/2; đàn hồi ⇒ xe tới dừng, xe kia mang đi cả vận tốc.
- ✦Hai vật đứng yên đẩy nhau ⇒ p₁′ = −p₂′; tốc độ tỉ lệ nghịch khối lượng (vật nhẹ nhanh).
- ✦Chọn chiều dương rồi ghi dấu cho mọi vận tốc; vật đứng yên thì p = 0.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Quên dấu vận tốc: xe 0,30 kg · +0,60 và xe 0,20 kg · −0,40 cho p = 0,10, không phải 0,26 (cộng độ lớn).
- ✦Dùng V = v/2 khi khối lượng khác nhau: 0,30 kg · 0,80 m/s dính 0,10 kg thì V = 0,60 m/s.
- ✦Cho động năng bảo toàn trong va chạm mềm: 0,096 J chỉ còn 0,048 J, mất một nửa.
- ✦Đẩy nhau mà cho hai vật cùng chiều hoặc cùng tốc độ: 0,30 kg · −0,40 m/s ⇒ vật 0,20 kg phải chạy +0,60 m/s.
- ✦Quên đổi g ra kg: súng 4,0 kg, đạn 10 g (0,010 kg) · 400 m/s ⇒ súng lùi 1,0 m/s, không phải 1 000 m/s.
- ✦Tính p′ sau va chạm mềm chỉ bằng khối lượng một xe, hoặc lấy v = t/d (đảo ngược) khi làm thực hành.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦p (kg·m/s) = m (kg) · v (m/s); 1 kg·m/s = 1 N·s. Khối lượng đổi g → kg, vận tốc cm/s → m/s trước.
- ✦Va chạm mềm: Wđ sau < trước; đàn hồi: Wđ sau = trước. Nếu tính ra Wđ sau lớn hơn Wđ trước thì sai (trừ khi có lò xo nén nổ ra).
- ✦Tổng p sau phải bằng tổng p trước cả độ lớn lẫn dấu; thử lại bằng cách tính p sau.
- ✦Vận tốc nhà thí nghiệm: xe trên đệm khí cỡ 0,3 – 1 m/s; v = d/t với d = 0,10 m ⇒ t cỡ 0,1 – 0,3 s.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Hệ kín. Định luật bảo toàn động lượng
- 1Nhận biết
Một hệ nhiều vật được gọi là hệ kín (hệ cô lập) khi
- 2Nhận biết
Định luật bảo toàn động lượng phát biểu: động lượng toàn phần của hệ kín
- 3Thông hiểu
Hai xe trượt trên đệm khí va chạm nhau. Có thể coi hệ hai xe là hệ kín vì
- 4Thông hiểu Xe A (0,30 kg) chạy 0,80 m/s va chạm mềm với xe B (0,30 kg) đang đứng yên. Hai xe sau đó chuyển động với tốc độ m/s.
- 5Vận dụng
Xe A (0,40 kg) chạy 0,60 m/s tới dính vào xe B (0,20 kg) đang đứng yên. Tốc độ chung của hai xe sau va chạm là
Va chạm đàn hồi và va chạm mềm
- 1Nhận biết
Trong va chạm mềm, sau va chạm hai vật
- 2Thông hiểu
Xe A chạy với vận tốc v tới va chạm đàn hồi trực diện với xe B giống hệt, đang đứng yên. Sau va chạm
- 3Thông hiểu
Trong va chạm mềm của hệ kín, so với trước va chạm thì tổng động lượng và tổng động năng
- 4Thông hiểu Xe A (0,30 kg, 0,60 m/s) va chạm đàn hồi với xe B giống hệt đang đứng yên. Động năng của xe B sau va chạm là mJ.
- 5Thông hiểu Xe A (0,30 kg) sang phải 0,60 m/s, xe B (0,20 kg) sang trái 0,40 m/s, va chạm mềm. Tốc độ chung sau va chạm là m/s (theo chiều chuyển động ban đầu của xe A).
- 6Vận dụng
Xe A (0,30 kg, 0,80 m/s) va chạm mềm với xe B (0,30 kg) đứng yên. Phần động năng chuyển thành nhiệt và biến dạng là
Hai vật đẩy nhau. Chuyển động phản lực
- 1Nhận biết
Một người đứng yên trong chiếc thuyền nhỏ bước lên bờ thì thuyền bị lùi lại. Giải thích đúng là:
- 2Thông hiểu
Hai người trên sân băng (M > m) đang đứng yên, đẩy vào nhau rồi cùng lùi ra xa. Sau khi đẩy,
- 3Thông hiểu Hai người trên sân băng: M = 60 kg, m = 40 kg, đứng yên rồi đẩy nhau. Người nhẹ lùi 1,5 m/s thì người nặng lùi với tốc độ m/s.
- 4Vận dụng
Khẩu súng 4,0 kg (tự do) bắn viên đạn 10 g với vận tốc 400 m/s. Súng giật lùi với tốc độ khoảng
- 5Vận dụng Quả pháo hoa đang đứng yên ở điểm cao nhất nổ thành hai mảnh 0,2 kg và 0,3 kg bay theo phương ngang ngược chiều nhau. Mảnh 0,2 kg bay 6 m/s thì mảnh 0,3 kg bay m/s.
Đồ thị và số liệu
- 1Thông hiểu
Đồ thị v(t): xe A (0,30 kg) có v = 0,60 m/s không đổi từ 0 đến 2 s, rồi giảm đột ngột về 0 và giữ nguyên; xe B (0,30 kg) có v = 0 từ 0 đến 2 s, rồi tăng đột ngột lên 0,60 m/s và giữ nguyên. Va chạm lúc t = 2 s là
- 2Vận dụng Hai xe va chạm mềm: Vận tốc chung sau va chạm là m/s (theo chiều dương, chiều của xe 1).
- 3Thông hiểu
Hai xe đứng yên, giữa là lò xo nén, được thả ra: Vận tốc v′ của xe 2 là
Thực hành: động lượng trước và sau va chạm
- 1Nhận biết
Trong thí nghiệm dùng băng đệm khí, cổng quang và đồng hồ hiện số, vận tốc của xe được tính bằng
- 2Thông hiểu
Kết quả TN1 (va chạm mềm, d = 0,10 m): Nhận xét nào đúng?
- 3Thông hiểu Tấm chắn sáng dài 0,10 m che cổng quang trong 0,125 s. Vận tốc của xe là m/s.
- 4Vận dụng TN1 lần 1: p = 0,240 kg·m/s, p′ = 0,235 kg·m/s. Độ lệch tỉ đối |p − p′|/p bằng % (làm tròn đến hàng đơn vị).
Ôn chương V: Động lượng
- 1Thông hiểu
Quả bóng 0,50 kg bay ngang 6,0 m/s tới đập thẳng vào tường rồi bật ngược lại 4,0 m/s. Độ lớn độ biến thiên động lượng của bóng là
- 2Thông hiểu Cũng quả bóng đó chạm tường trong 0,010 s. Lực trung bình do tường tác dụng lên bóng có độ lớn N.
- 3Vận dụng
Viên đạn 20 g bay 300 m/s cắm vào khối gỗ 1,98 kg nằm yên trên mặt phẳng nhẵn. Tốc độ của hệ ngay sau va chạm là
- 4Vận dụng Với va chạm đạn – gỗ ở câu trên, phần trăm động năng ban đầu của đạn chuyển thành nhiệt và biến dạng là % (làm tròn đến hàng đơn vị).
- 5Vận dụng Nếu đạn cắm vào gỗ mất 0,0020 s thì lực trung bình tác dụng lên khối gỗ là bao nhiêu kN (làm tròn đến hàng phần trăm)? Đáp số:
- 6Thông hiểu
Phát biểu nào SAI khi nói về va chạm của hệ kín hai vật?
Hiện tượng quanh ta
- 1Thông hiểu
Tên lửa bay lên được nhờ phụt khí ra phía sau với tốc độ lớn. Điều này giải thích bằng
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Xe 1 (0,60 kg) chạy 0,50 m/s đuổi theo xe 2 (0,40 kg) chạy cùng chiều 0,25 m/s, hai xe va chạm mềm. Tốc độ hai xe sau va chạm là
- 2Thông hiểu
Trong va chạm mềm giữa hai xe trên đệm khí (hệ kín), đại lượng nào của hệ KHÔNG được bảo toàn?
- 3Vận dụng
Người 50 kg đứng yên trên thuyền 150 kg đang đứng yên, nhảy lên bờ theo phương ngang với vận tốc 3,0 m/s (đối với đất). Bỏ qua lực cản nước, thuyền chuyển động với tốc độ
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Học sinh làm TN1 (va chạm mềm, d = 0,10 m) ba lần, được bảng sau (số liệu của thực hành):
a)Trong cả ba lần, p′ đều nhỏ hơn p một chút (chênh dưới 3 %).
b)Vì p′ ≠ p nên động lượng không bảo toàn.
c)Lần 3 có p lớn hơn lần 1 dù xe 1 chạy chậm hơn, vì xe 1 nặng hơn (m₁v₁ lớn hơn).
d)Ở lần 1, động năng của hệ sau va chạm bằng động năng trước va chạm.
- 2Vận dụng
Hai xe đứng yên trên đệm khí, giữa là lò xo nén có thế năng 0,060 J, xe 1 nặng 0,30 kg, xe 2 nặng 0,20 kg. Cắt dây, xe 2 chạy sang phải với 0,60 m/s.
a)Tổng động lượng của hai xe trước khi cắt dây bằng 0.
b)Xe 1 chạy sang phải với 0,40 m/s, cùng chiều với xe 2.
c)Động lượng của hai xe sau khi cắt dây là p′₁ = −0,12 kg·m/s và p′₂ = +0,12 kg·m/s.
d)Tổng động năng của hai xe sau khi cắt dây bằng 0 vì tổng động lượng bằng 0.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Xe A (0,20 kg) chạy 0,90 m/s va chạm mềm với xe B (0,40 kg) đang đứng yên. Tốc độ chung sau va chạm là bao nhiêu m/s? Đáp số:
- 2Vận dụng Súng đồ chơi 0,50 kg (tự do) bắn viên đạn 5,0 g với vận tốc 200 m/s. Tốc độ giật lùi của súng là bao nhiêu m/s? Đáp số:
- 3Vận dụng Hai người trên sân băng: m₁ = 45 kg và m₂ = 60 kg, đứng yên, đẩy nhau. Người 45 kg lùi 2,0 m/s. Người 60 kg lùi bao nhiêu m/s (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi V sau va chạm mềm, vận tốc súng giật, hoặc phân biệt va chạm mềm và đàn hồi (đại lượng nào bảo toàn).
- •Phần II hay cho bảng số liệu thực hành (p, p′ ở vài lần đo) hoặc một tình huống đẩy nhau: bẫy là "p′ ≠ p nên không bảo toàn", quên dấu chiều chuyển động, cho Wđ cũng bảo toàn.
- •Phần III có thể hỏi V (làm tròn), tốc độ giật lùi, độ lệch tỉ đối của thực hành. Nối Lý 12: chất khí gồm vô số phân tử va chạm đàn hồi với thành bình, Δp = F·Δt giải thích áp suất khí; nối Lý 11: hai điện tích đẩy nhau cũng có p₁ + p₂ = 0 khi ban đầu đứng yên.
Động học của chuyển động tròn đều