Vật lý lớp 10
Bài 31 · Cơ bản

Động học của chuyển động tròn đều

Đo độ dịch chuyển góc bằng radian (θ = s/r), hiểu chuyển động tròn đều với tốc độ góc ω = θ/t = 2π/T và v = ωr, và biết vận tốc tức thời luôn tiếp tuyến, có độ lớn không đổi nhưng hướng luôn đổi.

Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 31

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Chuyển động tròn: vị trí xác định bằng quãng đường s (độ dài cung) hoặc độ dịch chuyển góc θ tính từ vị trí ban đầu. Liên hệ: θ = s/r (31.1), θ đo bằng radian (rad); 1 rad là góc ở tâm chắn cung dài bằng bán kính (≈ 57,3°).
  • 2Đổi đơn vị góc: 1 vòng ⇒ θ = 2πr/r = 2π, nên 360° = 2π rad, 180° = π rad, 90° = π/2 rad. Chuyển động tròn đều: theo quỹ đạo tròn với tốc độ không đổi: v = s/t = hằng số (31.2).
  • 3Tốc độ góc: ω = θ/t (31.3), đơn vị rad/s; liên hệ v = ωr (31.4). Cùng một thanh quay thì mọi điểm có cùng ω, điểm xa tâm hơn đi nhanh hơn.
  • 4Chu kì T (s) là thời gian quay hết một vòng; tần số f (Hz) là số vòng trong một giây: T = 1/f = 2π/ω. Quay n vòng/phút ⇒ f = n/60 vòng/s, ω = 2πn/60.
  • 5Vận tốc tức thời có phương tiếp tuyến với đường tròn (vuông góc bán kính). Chuyển động tròn đều: độ lớn vận tốc không đổi nhưng hướng luôn đổi.
  • 6Bẫy: ghi số đo góc bằng độ rồi nhân r; nhầm ω = 1/T (đó là f, thiếu 2π); quên đổi vòng/phút ra rad/s; coi chuyển động tròn đều có vận tốc không đổi.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: bán kính trải dọc cung tròn (cung s = r ⇒ θ = 1 rad, s = 2r ⇒ 2 rad, một vòng 2π rad), điểm quay với T = 4,0 s (ω = 1,57 rad/s, v = 0,79 m/s), vận tốc luôn tiếp tuyến độ lớn không đổi, hai điểm cùng ω khác r. Rồi tự chơi: kéo vật quanh vòng tới θ = 1 rad và π rad, kéo vật ra xa tâm cho v gấp đôi, và kéo 4 thẻ đáp án (thẻ bẫy 0,25 rad/s, 3,14 m/s, "hướng vào tâm") — 7 lượt.

AOrr = 0,50 mθ = 0,00 rad= 0,0°s = θ · r= 0,00 msố ngoài vòng: các vạch θ = 1, 2, … rad

Đường tròn bán kính r = 0,50 m (đoạn xanh lá là bán kính).

θ = s/r (rad) · 1 rad ≈ 57,3° · 360° = 2π rad

1 📐 Mô tả chuyển động tròn. Radian

Cần nhớ

  • ✦Trong đời sống có nhiều vật chuyển động tròn: cánh quạt, kim đồng hồ, đu quay, bánh xe… Muốn xác định vị trí vật trên đường tròn có thể dùng quãng đường s (độ dài cung tròn) hoặc độ dịch chuyển góc θ (tính từ vị trí ban đầu).
  • ✦Vật chuyển động tròn từ A tới B trong thời gian t: θ là góc ở tâm chắn cung AB, và cung AB có độ dài bằng quãng đường s vật đi được trong thời gian đó (Hình 31.1).
  • ✦Công thức (31.1): θ = s/r (r là bán kính). Trong Vật lí dùng radian (rad): góc ở tâm chắn cung có độ dài bằng bán kính ⇒ θ = 1 rad (khoảng 57,3°).
  • ✦Một vòng tròn: s = 2πr ⇒ θ = 2πr/r = 2π rad. Vậy 360° = 2π rad; 180° = π rad; 90° = π/2 rad; 60° = π/3 rad. Muốn đổi độ sang rad nhân π/180; rad sang độ nhân 180/π.
  • ✦Ngược lại s = θ · r (θ ở rad). Ví dụ r = 0,50 m, θ = 2 rad ⇒ s = 1,00 m. Nếu θ đang cho bằng độ thì phải đổi sang rad trước.

Dạng bài

Tính θ, s và đổi giữa độ và radian

  1. 1 Đổi bán kính ra mét (cm chia 100); đổi góc sang rad nếu đề cho độ.
  2. 2 Dùng θ = s/r (tìm góc) hoặc s = θ · r (tìm cung).
  3. 3 Đổi ra độ nếu cần: độ = rad · 180/π.
  4. 4 Thử lại: θ · r = s ✓; một vòng thì θ = 2π ≈ 6,28 rad, s = 2πr.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân số đo độ với r: 114,6 · 0,50 ≈ 57,3 "m" là sai. Cũng hay viết θ = r/s = 0,50 rad (đảo ngược): s phải ở tử số.

🎡
Làm mẫu

Vật chuyển động tròn bán kính r = 0,50 m, đi được cung dài s = 1,00 m. Tính độ dịch chuyển góc theo radian và theo độ. Nếu vật quay được 120° thì cung dài bao nhiêu?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔄 Chuyển động tròn đều. Tốc độ

Cần nhớ

  • ✦Chuyển động tròn đều là chuyển động theo quỹ đạo tròn có tốc độ không đổi: v = s/t = hằng số (31.2). Tức là vật đi những cung tròn bằng nhau trong những khoảng thời gian bằng nhau.
  • ✦Tốc độ (độ lớn, đo bằng m/s) khác với vận tốc (vectơ, có hướng). Chuyển động tròn đều có tốc độ không đổi, nhưng như phần sau sẽ thấy, vận tốc thì đổi hướng liên tục.
  • ✦Kim giây của đồng hồ quay đều: các điểm khác nhau trên kim có tốc độ khác nhau (điểm xa tâm đi nhanh hơn) nhưng trong cùng thời gian quét cùng một góc.
  • ✦Vì vậy để mô tả chung cho cả vật quay, dùng tốc độ góc: đại lượng chung cho mọi điểm trên vật quay đều quanh một trục.
🧭 Tốc độ v (m/s)

Cung tròn đi được trong 1 s. Mỗi điểm một giá trị: điểm xa tâm có v lớn hơn.

🔁 Tốc độ góc ω (rad/s)

Góc quét được trong 1 s. Chung cho mọi điểm của một vật quay đều: kim phút cả cây kim cùng ω.

3 ⏱️ Tốc độ góc. Chu kì và tần số

Cần nhớ

  • ✦Tốc độ góc trong chuyển động tròn đều bằng độ dịch chuyển góc chia cho thời gian dịch chuyển: ω = θ/t (31.3), đơn vị thường dùng rad/s.
  • ✦Từ (31.1) và (31.2) suy ra v = ω · r (31.4): v đo m/s, ω đo rad/s, r đo m. Cùng ω thì v tỉ lệ thuận với r.
  • ✦Chu kì T (s): thời gian vật quay hết một vòng. Tần số f (Hz): số vòng vật quay được trong một giây. T = 1/f = 2π/ω, suy ra ω = 2π/T = 2πf.
  • ✦Vòng/phút: n vòng/phút ⇒ f = n/60 (vòng/s = Hz) ⇒ ω = 2πn/60 (rad/s). Ví dụ 60 vòng/phút = 1 vòng/s = 2π rad/s ≈ 6,28 rad/s.
  • ✦Mỗi vòng ứng θ = 2π rad. Sau thời gian t vật quay được θ = ωt (rad), tức ωt/2π vòng, đi cung s = vt = ωr · t.

Dạng bài

Tính ω, T, f, v của chuyển động tròn đều

  1. 1 Đổi về đơn vị chuẩn: bán kính ra m, thời gian ra s, vòng/phút ra rad/s (nhân 2π, chia 60).
  2. 2 Từ T ⇒ ω = 2π/T và f = 1/T; hoặc từ θ, t ⇒ ω = θ/t.
  3. 3 Tốc độ: v = ωr (hoặc v = s/t).
  4. 4 Thử lại: v = 2πr/T (đi một vòng 2πr trong T) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho ω = 1/T = 0,25 rad/s: đó là tần số f = 0,25 Hz, ω phải có thêm 2π (ω = 2πf ≈ 1,57 rad/s). Hoặc ω = 2πT = 25,1 rad/s (nhân T thay vì chia).

💿
Làm mẫu

Một đĩa quay đều, mỗi vòng hết T = 4,0 s. Điểm A trên đĩa cách trục r = 0,50 m. Tính f, ω, tốc độ của A, và sau 1,0 s điểm A quay được góc bao nhiêu, đi cung dài bao nhiêu.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Đổi vòng/phút ra rad/s

  1. 1 Nhân số vòng/phút với 2π ra rad/phút, rồi chia 60 ra rad/s.
  2. 2 T = 60/n (s); f = n/60 (Hz).
  3. 3 v = ωr với r đã đổi ra m.
  4. 4 Thử lại: v = 2πr/T ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng thẳng 150 làm ω: ω = 150 rad/s sai gấp ~10 lần (150 là vòng/phút). Hoặc nhân 2π mà quên chia 60: ω = 942 rad/s.

🌀
Làm mẫu

Quạt trần quay đều 150 vòng/phút. Điểm ở đầu cánh quạt cách trục 0,60 m. Tính T, ω và tốc độ của điểm đó.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 ➡️ Vận tốc trong chuyển động tròn đều

Cần nhớ

  • ✦Trong chuyển động thẳng, vận tốc tức thời tại một thời điểm là với Δt rất nhỏ. Khi Δt rất nhỏ, vectơ độ dịch chuyển tiến tới trùng với tiếp tuyến của đường tròn (Hình 31.2).
  • ✦Vậy tại mỗi điểm vận tốc tức thời có phương trùng tiếp tuyến của đường tròn tại điểm đó (vuông góc với bán kính), chiều theo chiều chuyển động.
  • ✦Trong chuyển động tròn đều, độ lớn của vận tốc tức thời (chính là tốc độ v) không đổi nhưng hướng luôn thay đổi: chuyển động tròn đều không phải chuyển động có vận tốc không đổi.
  • ✦Hệ quả: vì vận tốc đổi hướng nên vật phải có gia tốc (hướng vào tâm); ta sẽ học ở bài sau (bài 32).
  • ✦Hai điểm trên cùng một vật quay đều (cùng ω): — điểm xa tâm hơn đi nhanh hơn; trong cùng thời gian quét cùng một góc nhưng cung dài hơn.

Dạng bài

So sánh hai điểm trên một vật quay đều

  1. 1 Cùng vật quay đều quanh một trục ⇒ cùng ω, cùng T, cùng f.
  2. 2 v = ωr nên v₁/v₂ = r₁/r₂.
  3. 3 Hai vật khác nhau thì tính ω từng vật từ T hoặc n rồi mới so sánh.
  4. 4 Thử lại: tỉ số v bằng tỉ số r ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho hai điểm cùng tốc độ vì "cùng quay đều": cùng ω nhưng v = ωr khác nhau. Hoặc vẽ vận tốc hướng vào tâm (đó là gia tốc, không phải vận tốc).

📏
Làm mẫu

Thanh quay đều quanh tâm O với ω = 1,57 rad/s. Điểm P cách O 0,25 m, điểm Q cách O 0,50 m. Tính tốc độ mỗi điểm, so sánh, và nêu hướng vận tốc của P.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Chuyển động tròn đều quanh Trái Đất

  1. 1 Chu kì T (đổi ra s: 1 ngày = 86 400 s) và bán kính r (đổi ra m).
  2. 2 ω = 2π/T, rồi v = ωr (hoặc v = 2πr/T).
  3. 3 Đổi sang km/h nếu cần: nhân 3,6.
  4. 4 Thử lại: tốc độ cỡ vận tốc thật (Mặt Trăng ~1 km/s) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng T = 27,3 (ngày) thay vì giây: ω = 0,23 rad/s sai hàng triệu lần. Hoặc quên đổi km ra m của bán kính.

🌙
Làm mẫu

Mặt Trăng quay quanh Trái Đất với chu kì 27,3 ngày trên quỹ đạo coi là tròn bán kính 3,84·10⁸ m. Tính tốc độ góc và tốc độ của Mặt Trăng.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🎡 Hiện tượng quanh ta

  • ✦🕐 Kim đồng hồ: kim giờ T = 12 h, kim phút 1 h, kim giây 1 phút; kim phút có ω gấp 12 lần kim giờ. Đầu kim càng dài, tốc độ đầu kim càng lớn dù cả cây kim cùng ω.
  • ✦🎡 Đu quay, vòng quay ngựa gỗ: mọi toa cùng ω; toa ở ngoài rìa đi nhanh hơn toa gần trục, vì vậy ngồi ngoài rìa thấy "bay" mạnh hơn.
  • ✦🏍️ Xe đua vào khúc cua (mở bài): bánh xe, các điểm trên vành quay tròn đều quanh trục bánh; cả xe cũng chuyển động theo cung tròn.
  • ✦🌍 Trái Đất tự quay một vòng 24 h: mọi điểm cùng ω = 7,27·10⁻⁵ rad/s; điểm ở xích đạo (r lớn) đi nhanh hơn điểm gần cực.
  • ✦⚙️ Máy giặt vắt, quạt trần, đĩa than, bánh răng: tốc độ quay thường cho bằng vòng/phút (rpm); phải đổi sang rad/s trước khi tính v = ωr.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Thấy "cung", "bán kính", "góc" ⇒ θ = s/r (rad). Thấy "vòng/phút" ⇒ ω = 2πn/60. Thấy "chu kì" ⇒ ω = 2π/T.
  • ✦Nhớ nhanh: 360° = 2π ≈ 6,28 rad; 180° = π ≈ 3,14; 90° = π/2 ≈ 1,57; 60° = π/3 ≈ 1,05; 1 rad ≈ 57,3°.
  • ✦Cùng một vật quay đều ⇒ cùng ω, T, f; chỉ v và s khác nhau theo r (v ∝ r). Vận tốc tiếp tuyến, không hướng vào tâm.
  • ✦Kiểm nhanh: v = 2πr/T (một vòng 2πr trong T).

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Tính cung bằng độ: θ = 114,6° nhân r = 0,50 m cho 57,3 "m" thay vì θ = 2,0 rad nhân 0,50 = 1,0 m.
  • ✦Cho ω = 1/T: T = 4,0 s ⇒ ω = 1,57 rad/s, không phải 0,25 (0,25 Hz mới là f).
  • ✦Quên đổi vòng/phút: 150 vòng/phút ⇒ ω = 15,7 rad/s, không phải 150 rad/s hay 942 rad/s.
  • ✦Cho hai điểm của một vật quay có cùng tốc độ: cùng ω nhưng v = ωr nên điểm cách trục 0,50 m đi 0,79 m/s, gấp đôi điểm 0,25 m (0,39 m/s).
  • ✦Coi vận tốc không đổi vì tốc độ không đổi: vận tốc đổi hướng liên tục (xe đi nửa vòng thì vận tốc quay 180°).
  • ✦Vẽ vận tốc hướng vào tâm: vận tốc tiếp tuyến (vuông góc bán kính); hướng vào tâm là gia tốc (bài sau).

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦θ (rad) không đơn vị; s (m) = θ · r (m); ω (rad/s) = 2π/T (s); v (m/s) = ωr. r ra mét khi cho cm.
  • ✦Mỗi vòng θ = 2π ≈ 6,3 rad: θ vượt 6,3 rad nghĩa là đã quá một vòng. Góc nhỏ hơn 1 vòng thì θ < 6,28.
  • ✦v phải nhỏ hơn ω nhiều khi r < 1 m (v = ωr < ω); r > 1 m thì v > ω.
  • ✦Chu kì T = 60/n (s) khi n vòng/phút; f = n/60 (Hz). Tốc độ đầu cánh quạt cỡ vài m/s tới vài chục m/s là hợp lí.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

📐

Mô tả chuyển động tròn. Radian

  1. 1
    Nhận biết

    Một radian là góc ở tâm đường tròn chắn cung có độ dài bằng

  2. 2
    Nhận biết

    Khi vật chuyển động tròn được đúng một vòng thì độ dịch chuyển góc của vật là

  3. 3
    Thông hiểu

    Góc 90° có số đo bằng bao nhiêu radian?

  4. 4
    Thông hiểu Vật chuyển động tròn bán kính 0,50 m, quay được góc 2,0 rad. Quãng đường vật đi được là m.
  5. 5
    Vận dụng

    Vật chuyển động tròn bán kính 0,80 m, đi được cung dài 2,0 m. Độ dịch chuyển góc của vật là

⏱️

Tốc độ góc. Chu kì và tần số

  1. 1
    Nhận biết

    Đơn vị thường dùng của tốc độ góc ω trong Vật lí là

  2. 2
    Thông hiểu

    Một điểm cách trục quay 0,25 m, quay đều với tốc độ góc 2,0 rad/s. Tốc độ của điểm đó là

  3. 3
    Thông hiểu Một đĩa quay đều, mỗi vòng hết 4,0 s. Tốc độ góc của đĩa là rad/s (làm tròn đến hàng phần trăm).
  4. 4
    Thông hiểu

    Kim giờ đồng hồ quay hết một vòng trong 12 giờ, kim phút trong 1 giờ. Tỉ số tốc độ góc ω_phút/ω_giờ là

  5. 5
    Thông hiểu Quạt trần quay đều 150 vòng/phút. Tốc độ góc của quạt là rad/s (làm tròn đến hàng phần mười).
  6. 6
    Vận dụng Điểm ở đầu cánh quạt trên (cánh dài 0,60 m, quạt quay 150 vòng/phút) có tốc độ m/s (làm tròn đến hàng phần mười).
➡️

Vận tốc trong chuyển động tròn đều

  1. 1
    Nhận biết

    Trong chuyển động tròn đều, vectơ vận tốc tức thời tại mỗi điểm

  2. 2
    Thông hiểu

    Đặc điểm nào đúng với vận tốc của chuyển động tròn đều?

  3. 3
    Thông hiểu

    Hai điểm A và B trên cùng một bánh xe quay đều; A cách trục 10 cm, B cách trục 20 cm. So sánh nào đúng?

  4. 4
    Thông hiểu

    Xe đồ chơi chạy với tốc độ không đổi 0,3 m/s trên đường ray tròn, đi từ A tới B (hai đầu một đường kính, nửa vòng). Vận tốc của xe thay đổi thế nào?

  5. 5
    Vận dụng

    Mặt Trăng quay quanh Trái Đất với chu kì 27,3 ngày, quỹ đạo coi là tròn bán kính 3,84·10⁸ m. Tốc độ của Mặt Trăng khoảng

📈

Đồ thị và số liệu

  1. 1
    Thông hiểu

    Một vật chuyển động tròn đều, đo độ dịch chuyển góc θ theo thời gian t: Tốc độ góc của vật là

  2. 2
    Vận dụng Đồ thị θ theo t của một vật chuyển động tròn đều là đường thẳng qua gốc toạ độ và qua điểm (t = 2,0 s; θ = 5,0 rad). Chu kì của chuyển động là s (làm tròn đến hàng phần mười).
  3. 3
    Vận dụng

    Hai chất điểm chuyển động tròn đều: M có r = 0,2 m, T = 2 s; N có r = 0,4 m, T = 4 s. Kết luận nào đúng?

🎡

Hiện tượng quanh ta

  1. 1
    Thông hiểu

    Đu quay quay đều. Đại lượng nào của một người ngồi trên đu quay KHÔNG đổi theo thời gian?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Chất điểm chuyển động tròn đều trên đường tròn bán kính 0,40 m, chu kì 0,50 s. Tốc độ của chất điểm là

  2. 2
    Thông hiểu

    Vành bánh đà quay đều 1 200 vòng/phút. Tốc độ góc của bánh đà gần bằng

  3. 3
    Vận dụng

    Kim giây của đồng hồ dài 5,0 cm. Tốc độ của đầu kim giây là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Vật chuyển động tròn đều trên đường tròn bán kính 0,30 m; đo độ dịch chuyển góc θ theo thời gian t:

    a)Tốc độ góc của vật là 2,0 rad/s.

    b)Sau 3 s vật đã quay được hơn một vòng.

    c)Tốc độ của vật là 0,60 m/s.

    d)Chu kì của chuyển động là T = 2,0 s (bằng số đo của ω).

  2. 2
    Vận dụng

    Thanh OB quay đều quanh trục O, 30 vòng/phút. Điểm A cách O 0,20 m, điểm B cách O 0,60 m.

    a)Tốc độ góc của A và của B bằng nhau, khoảng 3,14 rad/s.

    b)Tốc độ của A và của B bằng nhau vì cùng tốc độ góc.

    c)Tốc độ của B gấp ba lần tốc độ của A.

    d)Vận tốc của A luôn hướng về tâm O.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Vành bánh xe bán kính 0,30 m quay đều với tốc độ 6,0 m/s. Tốc độ góc của bánh xe là bao nhiêu rad/s? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Bánh đà quay đều 300 vòng/phút. Chu kì quay là bao nhiêu giây (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Điểm cách trục 0,50 m quay đều với tốc độ góc 4,0 rad/s. Sau 1,5 s điểm đó đi được cung dài bao nhiêu mét? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi đổi độ ↔ radian, ω = 2π/T hay đổi vòng/phút ra rad/s, v = ωr, hoặc phát biểu đúng về vận tốc tức thời của chuyển động tròn đều.
  • •Phần II hay cho bảng θ theo t hoặc hai điểm trên cùng một vật quay: bẫy là "cùng ω nên cùng v", "T bằng số của ω", "vận tốc hướng vào tâm", "tốc độ không đổi nên vận tốc không đổi".
  • •Phần III có thể hỏi ω, T hay f (làm tròn), v của đầu kim, cung đi được sau một thời gian. Nối Lý 11: hình chiếu của chuyển động tròn đều xuống một đường kính là dao động điều hoà (ω của đường tròn chính là tần số góc ω); nối bài 32: vận tốc đổi hướng ⇒ có gia tốc hướng tâm.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Lực hướng tâm và gia tốc hướng tâm