Vật lý lớp 10
Bài 28 · Cơ bản

Động lượng

Tính động lượng p = mv (vectơ, kg·m/s) và xung lượng F·Δt, dùng F·Δt = Δp (F = Δp/Δt) để tính lực va chạm và giải thích vì sao kéo dài thời gian va chạm thì lực nhỏ đi (túi khí, thủ môn co tay).

Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 28

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Vật khối lượng m chuyển động với vận tốc có động lượng (28.1): đại lượng vectơ cùng hướng với , đơn vị kg·m/s.
  • 2Động lượng đặc trưng cho khả năng truyền chuyển động khi tương tác: m và v càng lớn càng khó dừng. Chọn chiều dương: vật chạy ngược chiều dương có p < 0.
  • 3Xung lượng của lực: (lực không đổi trong khoảng thời gian ngắn Δt), đơn vị N·s (= kg·m/s).
  • 4 (28.2, 28.3): xung lượng của lực bằng độ biến thiên động lượng. Dạng tổng quát của định luật 2 Newton: (28.4).
  • 5Cùng Δp, Δt càng dài thì F càng nhỏ: túi khí, thủ môn co tay, gập gối khi tiếp đất. Bóng bật ngược cùng tốc độ thì |Δp| = 2mv, không phải 0.
  • 6Bẫy: quên đổi km/h → m/s; coi p là đại lượng không có hướng; nhầm p = mv với Wđ = ½mv² (v gấp đôi thì p gấp 2 còn Wđ gấp 4).

👀 Nhìn là hiểu

Xem 3 cảnh: xe tải 3 000 kg · 10 m/s so với ô tô 1 000 kg · 20 m/s (30 000 so với 20 000 kg·m/s), quả bóng 0,4 kg đập tường bật lại (Δp = −8 kg·m/s, Δt = 0,02 s ⇒ F = 400 N), người 60 kg va chạm có và không có túi khí (45 000 N so với 9 000 N). Rồi tự chơi 2 vòng: kéo thẻ động lượng vào xe tải, quả bóng, xe máy (thẻ bẫy 10 800 kg·m/s quên đổi km/h) và kéo núm thời gian dừng Δt để lực đạt đúng số đề (45 000 N … 4 500 N) — khoảng 7 lượt.

Xe tải · 3 000 kg · v = 10 m/sÔ tô · 1 000 kg · v = 20 m/svạch đường chạy nhanh ∝ v · mũi tên tím = động lượng

Xe tải 3 000 kg chạy 10 m/s; ô tô 1 000 kg chạy 20 m/s.

p = m·v: 30 000 và 20 000 kg·m/s · p cùng hướng với v

1 🚛 Động lượng

Cần nhớ

  • ✦Thí nghiệm SGK: thả bi A rồi bi B nặng hơn trên máng nghiêng, hai bi cùng đâm vào bi C: bi nặng đẩy C đi xa hơn; tăng độ dốc cho bi nhanh hơn cũng đẩy C xa hơn. Khối lượng và vận tốc càng lớn thì sự truyền chuyển động càng mạnh.
  • ✦Động lượng của vật khối lượng m, vận tốc : (28.1). Là vectơ cùng hướng với ; độ lớn p = mv.
  • ✦Đơn vị trong SI: kg·m/s (N·s cũng được: 1 N·s = 1 kg·m/s² · s = 1 kg·m/s).
  • ✦Chọn một chiều dương: vật chạy cùng chiều dương có p > 0, ngược chiều dương có p < 0. Hai vật chạy ngược chiều thì động lượng ngược dấu.
  • ✦Khác động năng: p tỉ lệ với v, còn Wđ tỉ lệ với v²; p là vectơ, Wđ là đại lượng vô hướng.

So sánh động lượng

Vậtm (kg)v (m/s)p (kg·m/s)
Xe tải3 0001030 000
Ô tô1 0002020 000
Quả bóng đá (sút phạt)0,42510

Dạng bài

Tính và so sánh động lượng

  1. 1 Đổi đơn vị: tấn × 1 000, g ÷ 1 000 → kg; km/h ÷ 3,6 → m/s.
  2. 2 Chọn chiều dương, viết p = m·v (v mang dấu theo chiều chọn).
  3. 3 So sánh độ lớn |p| (không so dấu); khác chiều thì ghi rõ hướng.
  4. 4 Thử lại: đơn vị kg·m/s; xe nặng và nhanh thì p lớn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Không đổi km/h: 3 000 · 36 = 108 000 — đó là kg·km/h, lớn gấp 3,6 lần đáp số đúng 30 000 kg·m/s.

🚛
Làm mẫu

Xe tải 3 tấn chạy với tốc độ 36 km/h, ô tô 1 tấn chạy cùng chiều với tốc độ 72 km/h. Tính động lượng của mỗi xe và so sánh.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🥅 Xung lượng của lực

Cần nhớ

  • ✦Nhiều lực chỉ tác dụng trong khoảng thời gian rất ngắn: chân đá vào bóng, quả bi-a va thành bàn, gậy gôn đánh bóng. Lực lớn nhưng chỉ trong vài phần trăm giây cũng đủ làm đổi hẳn chuyển động.
  • ✦Xung lượng của lực trong khoảng thời gian Δt (lực coi như không đổi) là tích . Là vectơ cùng hướng với lực.
  • ✦Đơn vị xung lượng: N·s, và N·s = kg·m/s (cùng đơn vị với động lượng).
  • ✦Trên đồ thị F theo t, nếu F không đổi thì xung lượng bằng diện tích hình chữ nhật dưới đồ thị (cạnh F và Δt).
  • ✦Đổi Δt ra giây trước khi nhân: 25 ms = 0,025 s.

Dạng bài

Tính xung lượng của lực

  1. 1 Đổi đơn vị: ms ÷ 1 000 → s; kN × 1 000 → N.
  2. 2 Xung lượng (độ lớn) = F · Δt; hướng = hướng của lực.
  3. 3 Thử lại: đơn vị N·s; lực lớn, Δt ngắn: xung lượng vẫn có thể bằng một lực nhỏ tác dụng lâu.

⚠️ Bẫy hay gặp: Không đổi ms: 400 · 25 = 10 000 N·s — lớn gấp 1 000 lần, vô lí cho cú sút.

⚽
Làm mẫu

Cầu thủ đá phạt: lực trung bình của chân lên quả bóng 0,4 kg là 400 N, thời gian tiếp xúc 25 ms. Tính độ lớn xung lượng của lực và tốc độ bóng bay đi (bóng đứng yên trước khi đá).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 ⚖️ Xung lượng và độ biến thiên động lượng

Cần nhớ

  • ✦Lực không đổi tác dụng lên vật khối lượng m trong Δt, vận tốc đổi từ sang : và định luật 2 Newton .
  • ✦Suy ra (28.2, 28.3): xung lượng của lực = độ biến thiên động lượng của vật trong khoảng thời gian đó.
  • ✦Dạng tổng quát của định luật 2 Newton: (28.4): lực tổng hợp bằng tốc độ thay đổi động lượng. Trên đồ thị p theo t, độ dốc là lực.
  • ✦Δp là vectơ hiệu: p₂ − p₁ có dấu theo chiều dương. Bóng đập tường bật ngược cùng tốc độ: p₂ = −p₁ nên |Δp| = 2mv, hướng ra khỏi tường.
  • ✦Lực tường tác dụng lên bóng cùng hướng với Δp (hướng ra khỏi tường).

Dạng bài

Tính lực va chạm từ F·Δt = Δp

  1. 1 Đổi đơn vị: g → kg, ms → s, km/h → m/s.
  2. 2 Chọn chiều dương (thường là chiều chuyển động ban đầu), tính p₁ = m·v₁ và p₂ = m·v₂ có dấu.
  3. 3 Δp = p₂ − p₁; lực trung bình F = Δp/Δt, hướng cùng Δp.
  4. 4 Thử lại: F·Δt = Δp và chiều lực ngược chiều chuyển động ban đầu khi vật bị hãm hay bật lại ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Coi bóng bật lại "cùng tốc độ" nên động lượng không đổi: Δp = 0, F = 0 — sai, vì động lượng là vectơ nên p₂ = −p₁ và |Δp| = 2mv = 8 kg·m/s.

🎾
Làm mẫu

Quả bóng khối lượng 0,4 kg bay ngang với tốc độ 10 m/s tới đập vuông góc vào tường và bật ngược lại với tốc độ 10 m/s. Thời gian va chạm 0,02 s. Tính độ biến thiên động lượng và lực trung bình của tường lên bóng.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🛟 Kéo dài thời gian va chạm

Cần nhớ

  • ✦Từ F = Δp/Δt: nếu Δp không đổi (cùng động lượng cần triệt tiêu) thì F tỉ lệ nghịch với Δt. Δt gấp 5 lần thì lực nhỏ đi 5 lần.
  • ✦Túi khí, dây an toàn: người trong xe phải dừng lại (cùng Δp); túi khí xẹp dần nên dừng trong thời gian dài hơn, lực lên người nhỏ đi, ít chấn thương.
  • ✦Thủ môn co tay, lùi người theo hướng bóng: tăng thời gian bóng dừng nên giảm lực của bóng lên tay (và đỡ đau, đỡ ngã). Nhảy xuống gập gối: chân dừng lâu hơn nên lực lên khớp giảm.
  • ✦Túi khí không làm Δp nhỏ đi; nó chỉ làm Δt dài ra.

Dạng bài

So sánh lực khi Δt khác nhau

  1. 1 Đổi đơn vị: tính Δp = m·|Δv| (kg·m/s), Δt (s).
  2. 2 F = Δp/Δt cho từng trường hợp.
  3. 3 So sánh: lập tỉ số Δt₂/Δt₁ ⇒ F₁/F₂ bằng đúng tỉ số đó.
  4. 4 Thử lại: Δt dài hơn thì F nhỏ hơn và F·Δt = Δp ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng túi khí làm động lượng đổi ít đi: Δp vẫn là 900 kg·m/s trong cả hai trường hợp, chỉ Δt khác.

🛟
Làm mẫu

Người 60 kg trong xe đang chạy 15 m/s (54 km/h) bị dừng lại hoàn toàn. Tính (a) độ biến thiên động lượng, (b) lực trung bình nếu người va vào vô lăng cứng và dừng trong 0,02 s, (c) lực trung bình nếu có túi khí và người dừng trong 0,10 s.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🏐 Hiện tượng quanh ta

  • ✦🚗 Túi khí và dây an toàn: khi xe dừng đột ngột, túi khí xẹp dần kéo dài thời gian dừng của người từ vài phần trăm giây tới cỡ một phần mười giây, giảm lực xuống nhiều lần.
  • ✦🧤 Thủ môn bắt bóng: co tay lại và lùi người cùng hướng bóng để thời gian dừng bóng dài hơn, bóng bớt đau tay.
  • ✦🤸 Nhảy xuống đất gập gối: chân dừng lâu hơn, lực lên xương khớp giảm; nhảy thẳng chân dễ chấn thương.
  • ✦🪖 Mũ bảo hiểm có lớp xốp, đệm nhảy cao, tấm thảm: vật mềm bị ép lại làm thời gian dừng dài ra, lực nhỏ đi.
  • ✦⚽ Cú sút mạnh: lực lớn trong vài chục ms làm bóng đứng yên thành bay 25 m/s; thủ môn đón bóng nhanh thì khó bắt vì động lượng lớn mà phải dừng trong thời gian ngắn.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Đổi ngay km/h → m/s (÷3,6) và g → kg; viết p = mv rồi mới so sánh.
  • ✦F·Δt = Δp: biết hai đại lượng ra đại lượng thứ ba; Δt dài gấp k lần ⇒ F nhỏ đi k lần.
  • ✦Bóng đập tường bật ngược cùng tốc độ: |Δp| = 2mv; bóng dính lại (dừng hẳn): |Δp| = mv.
  • ✦Đồ thị F–t: xung lượng = diện tích; đồ thị p–t: lực = độ dốc.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Quên đổi km/h: xe 1 200 kg chạy 54 km/h có p = 1 200 · 15 = 18 000 kg·m/s, không phải 64 800.
  • ✦Quên dấu: vật 1 kg chạy ngược chiều dương 5 m/s có p = −5 kg·m/s, không phải +5.
  • ✦Bóng bật lại coi Δp = 0: bóng 0,5 kg, 8 m/s bật ngược có |Δp| = 8 kg·m/s, không phải 0 hay 4.
  • ✦Coi p tỉ lệ với v²: v gấp đôi thì p chỉ gấp 2 (còn Wđ gấp 4).
  • ✦Không đổi ms: Δt = 25 ms là 0,025 s; F = Δp/Δt ra sai 1 000 lần.
  • ✦Nghĩ túi khí làm Δp nhỏ đi: Δp vẫn 900 kg·m/s, chỉ Δt dài ra (0,02 s → 0,10 s thì F từ 45 000 N còn 9 000 N).

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦p (kg·m/s) = m (kg) · v (m/s); xung lượng F (N) · Δt (s) = N·s = kg·m/s — cả hai cùng đơn vị.
  • ✦Cú sút phạt: bóng cỡ 0,4 kg bay 25 m/s có p = 10 kg·m/s; lực trung bình vài trăm đến vài nghìn N trong vài chục ms.
  • ✦F = Δp/Δt luôn là độ lớn trung bình; đáp số F âm chỉ nói về hướng so với chiều dương.
  • ✦Xe máy chạy 20 m/s có p cỡ vài nghìn kg·m/s; ra 10⁷ kg·m/s là lỡ đổi nhầm đơn vị khối lượng.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🚛

Động lượng

  1. 1
    Nhận biết

    Động lượng của một vật khối lượng m đang chuyển động với vận tốc là đại lượng

  2. 2
    Nhận biết

    Đơn vị của động lượng trong hệ SI là

  3. 3
    Thông hiểu Viên bi khối lượng 0,2 kg chuyển động với tốc độ 5 m/s. Độ lớn động lượng của viên bi là kg·m/s.
  4. 4
    Thông hiểu

    Ô tô khối lượng 1,2 tấn chạy với tốc độ 54 km/h. Độ lớn động lượng của ô tô là

  5. 5
    Thông hiểu

    Tốc độ của một vật tăng gấp đôi (khối lượng không đổi). Động lượng và động năng của vật lần lượt

  6. 6
    Vận dụng

    Chọn chiều dương sang phải. Vật 1 (2 kg) chạy sang phải với tốc độ 3 m/s, vật 2 (1 kg) chạy sang trái với tốc độ 5 m/s. Động lượng của hai vật là

🥅

Xung lượng của lực

  1. 1
    Nhận biết

    Xung lượng của lực F tác dụng lên vật trong khoảng thời gian ngắn Δt (F không đổi) được tính bằng

  2. 2
    Thông hiểu Lực 40 N tác dụng lên một vật trong 0,5 s. Độ lớn xung lượng của lực là N·s.
  3. 3
    Thông hiểu

    Đồ thị F theo t của một lực là đoạn nằm ngang ở F = 50 N từ t = 0 đến t = 0,4 s. Xung lượng của lực trong khoảng thời gian đó là

  4. 4
    Vận dụng Lực đá phạt trung bình 400 N tác dụng lên quả bóng trong 25 ms. Độ lớn xung lượng của lực là N·s.
⚖️

F·Δt = Δp

  1. 1
    Nhận biết

    Xung lượng của lực tác dụng lên vật trong khoảng thời gian Δt

  2. 2
    Thông hiểu Vật 2 kg tăng tốc từ 3 m/s lên 8 m/s (cùng chiều) trong 0,5 s dưới tác dụng của một lực không đổi. Độ lớn lực là N.
  3. 3
    Thông hiểu

    Đồ thị p theo t của một vật chuyển động thẳng là đoạn thẳng đi từ p = 2 kg·m/s lúc t = 0 đến p = 8 kg·m/s lúc t = 3 s. Lực tổng hợp tác dụng lên vật là

  4. 4
    Thông hiểu

    Quả bóng 0,5 kg bay ngang 8 m/s đập vuông góc vào tường rồi bật ngược lại với tốc độ 8 m/s. Độ lớn độ biến thiên động lượng của bóng là

  5. 5
    Vận dụng Với quả bóng ở câu trên (0,5 kg, 8 m/s, bật ngược lại 8 m/s), thời gian va chạm là 0,016 s. Độ lớn lực trung bình của tường lên bóng là N.
  6. 6
    Vận dụng

    Quả bóng golf 45 g đứng yên được đánh bay đi với tốc độ 60 m/s, thời gian gậy tác dụng 0,5 ms. Độ lớn lực trung bình của gậy là

🛟

Kéo dài thời gian va chạm

  1. 1
    Thông hiểu

    Túi khí ô tô giúp giảm chấn thương cho người ngồi trong xe khi va chạm vì

  2. 2
    Thông hiểu

    Thủ môn khi bắt bóng phải co tay lại và lùi người một chút theo hướng đi của quả bóng để

  3. 3
    Vận dụng Người 60 kg đang chuyển động 15 m/s dừng lại hoàn toàn nhờ túi khí trong 0,10 s. Độ lớn lực trung bình lên người là N.
  4. 4
    Vận dụng

    Nhảy từ trên cao xuống đất: chân thẳng dừng sau 0,01 s, còn gập gối dừng sau 0,1 s (cùng động lượng lúc chạm đất). Lực lên người khi gập gối so với khi chân thẳng

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Xe tải khối lượng 2 tấn chạy với tốc độ 36 km/h. Độ lớn động lượng của xe là

  2. 2
    Thông hiểu

    Cùng một độ biến thiên động lượng, nếu thời gian tác dụng lực tăng 4 lần thì lực trung bình

  3. 3
    Vận dụng

    Chọn chiều dương là chiều bay tới. Bóng 0,2 kg bay tới với tốc độ 15 m/s, bị đá ngược lại với tốc độ 20 m/s. Độ lớn độ biến thiên động lượng của bóng là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Thả quả bóng 0,2 kg chạm sàn với tốc độ 3 m/s rồi dừng hẳn. Cảm biến ghi thời gian va chạm Δt và lực trung bình F trên ba loại sàn:

    a)Ở cả ba lần đo, tích F·Δt đều bằng 0,6 N·s.

    b)Sàn càng mềm thì thời gian va chạm càng ngắn.

    c)Từ sàn bê tông sang đệm xốp, thời gian va chạm tăng 10 lần nên lực trung bình giảm 10 lần.

    d)Đệm xốp làm độ biến thiên động lượng của bóng nhỏ đi nên lực nhỏ hơn.

  2. 2
    Vận dụng

    Quả bóng 0,5 kg bay tới tường với tốc độ 6 m/s và bật lại với tốc độ 4 m/s theo phương cũ. Thời gian va chạm 0,05 s. Chọn chiều dương là chiều bóng bay tới.

    a)Động lượng của bóng trước va chạm là 3 kg·m/s.

    b)Động lượng của bóng sau va chạm là +2 kg·m/s.

    c)Độ biến thiên động lượng của bóng bằng −5 kg·m/s.

    d)Độ lớn lực trung bình của tường lên bóng là 20 N.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Xe máy khối lượng 150 kg chạy với tốc độ 72 km/h. Độ lớn động lượng của xe là bao nhiêu kg·m/s? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Lực không đổi 80 N tác dụng 0,3 s lên vật 2 kg đang đứng yên. Tốc độ của vật sau đó là bao nhiêu m/s? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Quả bóng 0,16 kg bay tới tường với tốc độ 25 m/s, bật lại với tốc độ 15 m/s; thời gian va chạm 0,02 s. Độ lớn lực trung bình của tường lên bóng là bao nhiêu N? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi p = mv (đổi km/h → m/s), đơn vị kg·m/s, F·Δt = Δp, Δt dài gấp k lần thì lực nhỏ đi k lần, |Δp| = 2mv khi bóng bật ngược cùng tốc độ.
  • •Phần II hay cho một bảng (Δt, F) hoặc một cú va chạm bóng – tường: ý dễ mất điểm là "bật lại thì Δp = 0", "túi khí làm Δp nhỏ đi", quên dấu của p₂, đổi sai ms.
  • •Phần III có thể hỏi động lượng sau đổi đơn vị, tốc độ vật sau khi chịu một lực trong Δt, lực trung bình của va chạm. Nối bài sau: định luật bảo toàn động lượng (bài 29) là F·Δt = Δp khi hệ không có ngoại lực; nối Lý 12: áp suất khí chính là xung lượng của vô số va chạm phân tử lên thành bình (p = ⅓μm·v²‾).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Định luật bảo toàn động lượng