Vật lý lớp 10
Bài 26 · Cơ bản

Cơ năng và định luật bảo toàn cơ năng

Dùng định luật bảo toàn cơ năng W_c = W_đ + W_t = hằng số để tìm tốc độ, độ cao của vật chuyển động trong trọng trường (rơi, ném lên, con lắc, đường trượt) và biết khi nào định luật không còn đúng.

Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 26

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Cơ năng của vật trong trọng trường: Wc = Wđ + Wt = ½mv² + mgh (Joule). Động năng và thế năng chuyển hoá qua lại nhau.
  • 2Định luật bảo toàn cơ năng: vật chuyển động trong trọng trường chỉ chịu tác dụng của trọng lực thì cơ năng của vật được bảo toàn: W₁ = W₂.
  • 3Thế năng giảm bao nhiêu thì động năng tăng bấy nhiêu (và ngược lại). Xuống thấp thì nhanh dần, lên cao thì chậm dần.
  • 4Thả không vận tốc từ độ cao h₀ thì ở độ cao h: v = √(2g(h₀ − h)). Khối lượng không ảnh hưởng tới v (m bị triệt tiêu).
  • 5Có ma sát, lực cản thì cơ năng giảm: phần hao hụt thành nhiệt (và dạng năng lượng khác), định luật trên không dùng được.
  • 6Bẫy: chọn mốc thế năng trước rồi mới viết Wc; hạ độ cao theo mốc, đổi km/h ra m/s.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 3 cảnh: tàu lượn thả từ độ cao 20 m (thanh Wt co lại, Wđ dài ra, tổng 39,2 kJ không đổi), chạy hết đường ray không ma sát, rồi so với tàu có ma sát. Sau đó tự kéo tàu trên sườn dốc đầu tới độ cao thả đúng để đạt tốc độ yêu cầu hoặc vượt đỉnh đồi (4 lượt).

Trượt xuốngm = 200 kg · g = 9,8 m/s²độ cao A: 20 mABC (15 m)W = Wđ + Wt = 39,2 kJ (không đổi)Wt = 39,2 kJWđ = 0,0 kJv = 0,0 m/sh = 20,0 m · v = 0,0 m/s

Thả tàu 200 kg ở A, cao 20 m: cả 39,2 kJ là thế năng.

1 🔄 Chuyển hoá giữa động năng và thế năng

Cần nhớ

  • ✦Cơ năng của vật = tổng động năng và thế năng: Wc = Wđ + Wt = ½mv² + mgh.
  • ✦Vật rơi xuống: trọng lực sinh công phát động, thế năng chuyển thành động năng. Vật bay lên: trọng lực sinh công cản, động năng chuyển thành thế năng.
  • ✦Ví dụ nước đổ từ đỉnh thác: lực làm nước rơi là trọng lực (cũng là lực sinh công); thế năng giảm, động năng tăng.
  • ✦Tàu lượn ở vị trí cao nhất thì thế năng lớn nhất nên động năng, tức tốc độ, nhỏ nhất; ở chỗ thấp nhất thì nhanh nhất.

Tàu lượn 200 kg thả không vận tốc ở A (g = 9,8 m/s²)

Vị tríĐộ cao hW_t = mghW_đW_c = W_đ + W_t
A (điểm thả)20 m39,2 kJ039,2 kJ
Đỉnh đồi C15 m29,4 kJ9,8 kJ39,2 kJ
Đáy ray B0 m039,2 kJ39,2 kJ

Nhìn vào cột cuối

  • ✦Wt và Wđ đổi chỗ từng chút một, nhưng tổng vẫn là 39,2 kJ.
  • ✦Câu hỏi để dẫn vào định luật: độ giảm của động năng có bằng độ tăng của thế năng (và ngược lại) không?

2 ⚖️ Định luật bảo toàn cơ năng

Phát biểu và vì sao đúng

  • ✦Thí nghiệm con lắc: đưa vật tới A cao h so với O rồi thả nhẹ. Vật xuống O nhanh dần, lên B chậm dần; bỏ qua ma sát thì B và A cùng độ cao.
  • ✦Vậy độ tăng (giảm) động năng bằng độ giảm (tăng) thế năng: cơ năng không đổi.
  • ✦Định luật: khi vật chuyển động trong trọng trường chỉ chịu tác dụng của trọng lực thì cơ năng của vật được bảo toàn: WA = WB, tức WđA + WtA = WđB + WtB.
  • ✦Vì sao đúng (suy từ bài trước): công của trọng lực AAB = WtA − WtB = mgh₁ − mgh₂, và cũng bằng độ biến thiên động năng WđB − WđA. Hai vế bằng nhau ⇒ WA = WB.

Dạng bài

Giải bài bảo toàn cơ năng

  1. 1 Kiểm tra: chỉ có trọng lực sinh công (bỏ qua ma sát, sức cản).
  2. 2 Chọn mốc thế năng (thường ở điểm thấp nhất), gọi hai vị trí 1 và 2.
  3. 3 Viết W₁ = ½mv₁² + mgh₁ và W₂ = ½mv₂² + mgh₂; cho W₁ = W₂, m triệt tiêu hai vế.
  4. 4 Rút ẩn, đổi đơn vị nếu cần. Thử lại bằng cách tính lại Wđ + Wt ở hai vị trí.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy độ cao điểm thả (20 m) thay cho hiệu độ cao (20 − 15 = 5 m): v = √(2·9,8·20) ≈ 19,8 m/s ở cả đỉnh C là sai. Phải dùng v = √(2g(h₀ − h)).

🎢
Làm mẫu

Tàu lượn 200 kg được thả không vận tốc ở A cao 20 m trên đường ray không ma sát. Tính tốc độ của tàu ở đáy ray (h = 0) và ở đỉnh đồi C cao 15 m. Lấy g = 9,8 m/s².

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Tàu thả ở 20 m: tốc độ theo độ cao (không phụ thuộc khối lượng tàu)

h (m)W_t (kJ)W_đ (kJ)v (m/s)
2039,200
1529,49,89,9
1019,619,614,0
59,829,417,1
0039,219,8

3 🎯 Con lắc, ném lên, đường trượt

Dạng bài

Con lắc đơn

  1. 1 Chọn mốc ở vị trí thấp nhất O. Vật được kéo lệch góc α rồi thả nhẹ (WđA = 0).
  2. 2 Độ cao của A so với O: hA = ℓ − ℓ cos α = ℓ(1 − cos α).
  3. 3 Bảo toàn cơ năng: mgℓ(1 − cos α) = ½mv₀² ⇒ v₀ = √(2gℓ(1 − cos α)).
  4. 4 Thử lại: thế số rồi so ½v₀² với g·hA.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy hA = ℓ = 0,8 m (quên cos 60° = 0,5) thì v₀ ≈ 4,0 m/s. Dây dài 0,8 m nhưng vật chỉ hạ 0,4 m.

🕰️
Làm mẫu

Con lắc đơn có dây dài ℓ = 0,8 m. Kéo vật lệch 60° so với phương thẳng đứng rồi thả nhẹ. Bỏ qua ma sát và sức cản. Tính tốc độ của vật ở vị trí thấp nhất. Lấy g = 9,8 m/s².

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Ném thẳng đứng lên

  1. 1 Chọn mốc ở chỗ ném (mặt đất). Vị trí 1: lúc ném (Wt = 0, v₁ = v₀). Vị trí 2: lúc lên cao nhất (v₂ = 0).
  2. 2 ½mv₀² = mgh_max.
  3. 3 hmax = v₀²/(2g).
  4. 4 Thử lại: v₀ gấp đôi thì hmax gấp 4.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng h = v²/g = 20 m (quên hệ số 2 ở mẫu). Từ ½mv² = mgh ⇒ h = v²/(2g).

⬆️
Làm mẫu

Ném vật thẳng đứng lên từ mặt đất với tốc độ 14 m/s. Bỏ qua sức cản, g = 9,8 m/s². Tính độ cao cực đại.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Vài ý hay dùng

  • ✦Rơi tự do từ độ cao H: Wđ = Wt ở độ cao H/2 (vd H = 12 m thì ở 6 m).
  • ✦Trượt không ma sát xuống máng, hạ 1,5 m: v = √(2·9,8·1,5) ≈ 5,4 m/s; vận động viên 60 kg có Wđ ở đáy = 60·9,8·1,5 = 882 J.
  • ✦Cùng độ cao ném, hướng ném bất kì (lên, xuống, ngang) thì tốc độ khi chạm đất như nhau, vì cơ năng chỉ phụ thuộc v₀ và h.
  • ✦Con lắc lên tới biên bên kia thì dừng tức thời ở cùng độ cao điểm thả rồi quay lại: dao động qua lại mãi khi bỏ qua ma sát.

4 🔥 Khi nào cơ năng không bảo toàn

✅ Cơ năng bảo toàn

Rơi tự do, ném (bỏ qua sức cản không khí), con lắc dao động không ma sát, tàu lượn trên ray không ma sát: chỉ trọng lực sinh công.

❌ Cơ năng giảm

Trượt xuống dốc có ma sát, ô tô phanh, vật rơi trong không khí có sức cản: lực cản sinh công âm, một phần cơ năng thành nhiệt (và dạng năng lượng khác như âm thanh).

Dạng bài

Tìm phần cơ năng hao hụt vì ma sát

  1. 1 Tính cơ năng lúc đầu W₁ và lúc sau W₂ (cùng mốc).
  2. 2 Phần hao hụt = W₁ − W₂ (mở rộng: bằng độ lớn công của lực ma sát).
  3. 3 Thử lại: W₂ < W₁ (nếu ngược lại là sai số liệu).

⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng Wđ lên Wt đầu (58,8 + 36 = 94,8 J). Hao hụt là hiệu cơ năng đầu và cuối, không phải tổng.

🛝
Làm mẫu

Vật 2 kg trượt từ độ cao 3 m xuống chân dốc, tốc độ ở chân dốc là 6 m/s. Lấy g = 9,8 m/s². Tính phần cơ năng đã chuyển thành nhiệt vì ma sát.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Mô hình đường ray (viên bi) và nhảy sào

  • ✦Thả viên bi từ A trên đường ray: bi không thể lên tới điểm cao hơn A (cùng độ cao A thì dừng lại tức thời). Có ma sát thì điểm dừng thấp hơn A.
  • ✦Nên viên bi chỉ tới được điểm D khi D không cao hơn A; thực tế có ma sát thì D phải thấp hơn A một chút.
  • ✦Nhảy sào: chạy đà để có động năng lớn, sào đổi gần hết thành thế năng (đàn hồi, rồi trọng trường) nên nhảy cao hơn nhiều so với nhảy cao chỉ bật bằng chân. Chạy 9 m/s, lí tưởng, trọng tâm lên thêm tối đa v²/(2g) ≈ 4,1 m.

5 🎡 Hiện tượng quanh ta

  • ✦🎢 Tàu lượn siêu tốc: điểm xuất phát cao nhất đường ray; nhờ chuyển hoá thế năng thành động năng mà tàu chạy hết hành trình không cần động cơ sau lần kéo lên đầu tiên.
  • ✦🛹 Trượt ván trong máng: đi xuống nhanh dần, lên bờ đối diện chậm dần; thế năng và động năng đổi chỗ nhau liên tục.
  • ✦🕰️ Con lắc đồng hồ: dao động qua lại giữa hai biên cùng độ cao; cần dây cót để bù phần năng lượng mất do ma sát.
  • ✦🔨 Búa máy đóng cọc: nâng cao rồi thả, thế năng đổi thành động năng làm búa đóng mạnh xuống cọc.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Thả không vận tốc, bỏ qua ma sát: v = √(2g·Δh) với Δh là độ giảm độ cao; không cần biết khối lượng hay hình dạng đường đi.
  • ✦Ném lên: hmax = v₀²/(2g). v₀ = 14 m/s ⇒ 10 m, v₀ = 20 m/s ⇒ 20,4 m.
  • ✦Vật cùng độ cao thả, khối lượng khác nhau ⇒ tốc độ chạm đất bằng nhau.
  • ✦Cùng một vị trí, nếu Wđ = Wt thì mỗi phần bằng nửa cơ năng.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Dùng độ cao điểm thả thay cho hiệu độ cao: tàu thả ở 20 m qua đỉnh C cao 15 m có v ≈ 9,9 m/s chứ không phải 19,8 m/s.
  • ✦Con lắc kéo lệch 60°, ℓ = 0,8 m: h = ℓ(1 − cos 60°) = 0,4 m, không phải 0,8 m (tốc độ 2,8 m/s, không phải 4,0 m/s).
  • ✦Quên hệ số 2: ném lên 14 m/s ra 20 m (v²/g) thay vì 10 m (v²/(2g)).
  • ✦Nghĩ vật nặng hơn rơi nhanh hơn: m triệt tiêu trong v = √(2g·Δh), tốc độ chạm đất như nhau.
  • ✦Áp dụng định luật khi có ma sát: vật 2 kg trượt từ 3 m có v = 6 m/s chứ không phải 7,7 m/s.
  • ✦Tính hao hụt bằng cách cộng thay vì trừ: 58,8 − 36 = 22,8 J, không phải 94,8 J.

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦Cơ năng, Wđ, Wt đều đo bằng J. m (kg), g (m/s²), h (m), v (m/s).
  • ✦Tốc độ chạm đất khi rơi từ 20 m ≈ 19,8 m/s (≈ 71 km/h); từ 5 m ≈ 9,9 m/s (≈ 36 km/h). Thấy kết quả vài trăm m/s là quên khai căn.
  • ✦Không có ma sát thì v ở cùng độ cao như nhau dù đường đi ngắn hay dài, thẳng hay cong.
  • ✦Kết quả cuối phải nhỏ hơn mức "rơi tự do thẳng" khi có ma sát: v thực ≤ √(2gΔh).

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🔄

Chuyển hoá động năng – thế năng

  1. 1
    Nhận biết

    Cơ năng của một vật trong trọng trường là

  2. 2
    Nhận biết

    Khi vật rơi tự do (bỏ qua sức cản), năng lượng nào tăng và năng lượng nào giảm?

  3. 3
    Thông hiểu

    Tàu lượn lên tới vị trí cao nhất của đường ray thì tốc độ nhỏ nhất vì

  4. 4
    Thông hiểu

    Ném một vật thẳng đứng lên cao. Trong lúc vật đi lên, trọng lực sinh công

  5. 5
    Thông hiểu Tàu lượn 200 kg đang xuống dốc, đo ở ba độ cao: Cơ năng của tàu là kJ.
⚖️

Định luật bảo toàn cơ năng

  1. 1
    Nhận biết

    Khi vật chuyển động trong trọng trường chỉ chịu tác dụng của trọng lực thì

  2. 2
    Thông hiểu

    Thả vật 1 kg từ độ cao 10 m (g = 9,8 m/s², bỏ qua sức cản, mốc mặt đất). Cơ năng của vật khi ở độ cao 4 m là

  3. 3
    Thông hiểu Vật rơi tự do từ độ cao 12 m so với mặt đất, bỏ qua sức cản. Ở độ cao m thì động năng bằng thế năng.
  4. 4
    Thông hiểu

    Vận động viên thả mình từ mép máng trượt cao 1,5 m xuống đáy máng, bỏ qua ma sát (g = 9,8 m/s²). Tốc độ ở đáy máng gần bằng

  5. 5
    Vận dụng

    Ném vật thẳng đứng lên từ mặt đất với tốc độ 14 m/s. Bỏ qua sức cản, g = 9,8 m/s². Độ cao cực đại của vật là

🎯

Con lắc, ném, đường trượt

  1. 1
    Thông hiểu

    Con lắc đơn có dây dài 0,8 m, kéo lệch 60° so với phương thẳng đứng rồi thả nhẹ (g = 9,8 m/s², bỏ qua ma sát). Tốc độ vật ở vị trí thấp nhất là

  2. 2
    Vận dụng Vật nhỏ trượt không ma sát từ đỉnh dốc cao 3,2 m xuống chân dốc (g = 9,8 m/s²). Tốc độ ở chân dốc là bao nhiêu m/s (làm tròn đến hàng phần mười)?
  3. 3
    Vận dụng

    Ném quả bóng 0,2 kg từ độ cao 2 m so với mặt đất, thẳng đứng lên với tốc độ 6 m/s. Bỏ qua sức cản, g = 9,8 m/s², mốc mặt đất. Cơ năng của quả bóng là

  4. 4
    Vận dụng Quả bóng ở câu trên đạt độ cao cực đại bao nhiêu mét so với mặt đất (làm tròn đến hàng phần mười)?
  5. 5
    Vận dụng

    Tàu lượn được thả không vận tốc ở A cao 18 m rồi đi qua đỉnh đồi C cao 12 m (không ma sát, g = 9,8 m/s²). Tốc độ của tàu ở C là

  6. 6
    Thông hiểu

    Vật rơi tự do từ độ cao 10 m. Đồ thị thế năng Wt theo độ cao h là đoạn thẳng từ gốc (h = 0, Wt = 0) tới điểm (h = 10 m, Wt = 80 J). Bỏ qua sức cản. Khi vật ở độ cao 2,5 m thì động năng của nó là

🔥

Khi nào bảo toàn, khi nào không

  1. 1
    Nhận biết

    Trường hợp nào dưới đây cơ năng của vật KHÔNG được bảo toàn?

  2. 2
    Vận dụng

    Vật 2 kg trượt từ độ cao 3 m xuống chân dốc, tốc độ ở chân dốc là 6 m/s (g = 9,8 m/s², mốc chân dốc). Phần cơ năng đã chuyển thành nhiệt là

  3. 3
    Thông hiểu

    Vận động viên nhảy sào chạy đà 9 m/s. Giả sử động năng đổi hết thành thế năng thì trọng tâm lên cao thêm tối đa (g = 9,8 m/s²)

🎡

Hiện tượng quanh ta

  1. 1
    Thông hiểu

    Búa máy đóng cọc được nâng lên cao rồi thả rơi xuống đầu cọc. Quá trình năng lượng đúng là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Vật 0,1 kg ném thẳng đứng lên từ mặt đất với tốc độ 20 m/s (g = 9,8 m/s², bỏ qua sức cản). Ở độ cao nào thì động năng bằng thế năng?

  2. 2
    Thông hiểu

    Hai vật cùng được thả rơi tự do từ cùng một độ cao; vật A nặng gấp 4 lần vật B. Bỏ qua sức cản. Khi chạm đất, tốc độ của hai vật

  3. 3
    Vận dụng

    Ném vật từ độ cao 5 m so với mặt đất với tốc độ ban đầu 10 m/s theo một hướng bất kì (bỏ qua sức cản, g = 9,8 m/s²). Tốc độ khi chạm đất khoảng

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Tàu lượn 200 kg được thả không vận tốc ở A cao 20 m trên đường ray không ma sát (g = 9,8 m/s²). Tốc độ theo độ cao:

    a)Cơ năng của tàu là 39,2 kJ ở mọi điểm trên đường ray.

    b)Mỗi lần độ cao giảm 5 m thì tốc độ tăng thêm đều đặn khoảng 5 m/s.

    c)Ở độ cao 10 m động năng của tàu bằng thế năng của nó.

    d)Nếu tàu nặng gấp đôi (400 kg) và thả từ cùng điểm A thì tốc độ ở đáy ray sẽ gấp đôi 19,8 m/s.

  2. 2
    Vận dụng

    Con lắc đơn có dây dài 0,8 m, vật nặng 0,1 kg. Kéo lệch 60° so với phương thẳng đứng rồi thả nhẹ; bỏ qua ma sát và sức cản, g = 9,8 m/s².

    a)Ban đầu vật cao hơn vị trí thấp nhất 0,4 m.

    b)Tốc độ của vật ở vị trí thấp nhất là 2,8 m/s.

    c)Thay vật bằng vật nặng gấp đôi thì tốc độ ở vị trí thấp nhất tăng lên 2,8·√2 m/s.

    d)Chọn mốc ở vị trí thấp nhất thì thế năng của vật tại đó là 0,392 J.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Vật rơi tự do từ độ cao 45 m. Lấy g = 10 m/s², bỏ qua sức cản. Tốc độ khi chạm đất là bao nhiêu m/s? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Ném vật 0,2 kg thẳng đứng lên từ mặt đất với tốc độ 15 m/s (g = 9,8 m/s², bỏ qua sức cản). Độ cao cực đại là bao nhiêu mét (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Vận động viên 60 kg thả mình từ mép máng cao 1,5 m xuống đáy máng, bỏ qua ma sát, g = 9,8 m/s². Động năng ở đáy máng là bao nhiêu J? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Thường hỏi nhận ra điều kiện bảo toàn (chỉ trọng lực sinh công) và tính tốc độ bằng v = √(2gΔh) cho rơi, trượt, con lắc, ném lên.
  • •Hay có tình huống so sánh: khối lượng khác nhau, hướng ném khác nhau, đường đi khác nhau mà cùng độ cao; hoặc đọc bảng Wđ, Wt, v theo độ cao.
  • •Có thể có bài tìm phần cơ năng hao hụt khi có ma sát. Nối kiến thức: bài 27 hiệu suất (phần hao phí thành nhiệt); Lý 11 dao động điều hoà có cơ năng Wc = ½kA² không đổi với Wđ, Wt đổi chỗ nhau; KHTN THCS đã học bảo toàn năng lượng ở mức định tính.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Hiệu suất