Thực hành tính sai số trong phép đo. Ghi kết quả đo
Phân biệt đo trực tiếp với đo gián tiếp, sai số hệ thống với sai số ngẫu nhiên; tính Ā, ΔA, δA từ nhiều lần đo, cộng sai số khi đo gián tiếp và ghi kết quả dạng A = Ā ± ΔA; ôn lại chương I (bài 1 – 3).
Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 3
⚡ Nhớ nhanh
- 1Đo trực tiếp: đọc kết quả ngay trên dụng cụ. Đo gián tiếp: tính qua công thức từ các đại lượng đo trực tiếp (v = s/t).
- 2Sai số hệ thống do dụng cụ hoặc người đo (cần loại bỏ) khác sai số ngẫu nhiên (không có nguyên nhân rõ ràng). Đo lặp nhiều lần chỉ giảm được sai số ngẫu nhiên.
- 3Ā = (A₁ + … + Aₙ)/n; ΔAᵢ = |Ā − Aᵢ|; ΔĀ là trung bình các ΔAᵢ; ΔA = ΔĀ + ΔAdc với ΔAdc = nửa độ chia nhỏ nhất; δA = ΔA/Ā · 100 %.
- 4Đo gián tiếp: tổng, hiệu thì cộng ΔA; tích, thương thì cộng δA (v = s/t ⇒ δv = δs + δt, rồi Δv = δv · v̄).
- 5Ghi A = Ā ± ΔA: ΔA ghi tới đơn vị của ĐCNN, Ā ghi tới cùng bậc thập phân với ΔA. Bẫy: chỉ đo một lần thì ΔĀ = 0 chứ không phải phép đo hoàn hảo.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh: đo lặp 5 lần thời gian xe chạy, trung bình và sai số từng lần, thanh sai số Ā ± ΔA, sai số hệ thống khác ngẫu nhiên, đo gián tiếp v = s/t. Rồi tự kéo núm số lần đo n và kéo 7 thẻ kết quả vào ô (7 lượt).
Đo thời gian xe chạy từ A đến B, đo 5 lần liền.
1 📏 Phép đo trực tiếp và phép đo gián tiếp
Cần nhớ (SGK mục I)
- ✦Đo trực tiếp: dùng dụng cụ đo, kết quả đọc thẳng trên dụng cụ. Ví dụ: thước đo chiều dài, đồng hồ đo thời gian, cân đo khối lượng.
- ✦Đo gián tiếp: không đo thẳng đại lượng cần tìm mà tính qua công thức liên hệ với các đại lượng đo trực tiếp. Ví dụ: tốc độ v = s/t (đo s bằng thước, t bằng đồng hồ); diện tích S = a·b.
- ✦Phương án đo tốc độ chiếc xe ô tô đồ chơi chỉ có thước và đồng hồ bấm giây: đo quãng đường s và thời gian t (hai phép đo trực tiếp), rồi tính v = s/t (phép đo gián tiếp).
Đọc luôn: s = 1,201 m trên thước; t = 2,46 s trên đồng hồ. Sai số là sai số của chính dụng cụ và thao tác đo.
Tính ra: v = s/t = 1,2012,46 ≈ 0,49 m/s. Sai số của v đến từ sai số của cả s và t, cộng lại theo quy tắc ở mục 4.
2 🎯 Sai số hệ thống và sai số ngẫu nhiên
Hai loại sai số (SGK mục II.1)
| Sai số hệ thống | Sai số ngẫu nhiên | |
|---|---|---|
| Nguyên nhân | Đặc điểm, cấu tạo dụng cụ (khách quan), cách đặt mắt, thói quen người đo (chủ quan) | Không có nguyên nhân rõ ràng: thao tác đo không chuẩn, điều kiện thí nghiệm không ổn định, hạn chế của giác quan |
| Biểu hiện | Các lần đo lệch cùng một phía | Các lần đo khác nhau, lệch cả hai phía quanh giá trị thật |
| Cách xử lí | Nguyên nhân chủ quan thì loại bỏ; sai số dụng cụ thì cộng thêm nửa ĐCNN | Đo nhiều lần rồi lấy giá trị trung bình và tính sai số |
| Ví dụ | Đồng hồ chạy nhanh 0,05 s; thước mòn mất đầu 2 mm | Tay bấm đồng hồ lúc sớm lúc muộn |
Điều cần chú ý
- ✦Sai số dụng cụ ΔAdc thường lấy bằng một nửa độ chia nhỏ nhất (ĐCNN) trên dụng cụ: thước ĐCNN 1 mm ⇒ ΔAdc = 0,5 mm; đồng hồ ĐCNN 0,01 s ⇒ ΔAdc = 0,005 s. Hoặc đọc thẳng trên nhãn của nhà sản xuất.
- ✦Đo lặp lại nhiều lần giúp giảm ảnh hưởng của sai số ngẫu nhiên (các lệch trái dấu bù trừ nhau trong trung bình) nhưng không cứu được sai số hệ thống: đồng hồ lệch 0,05 s thì lần nào cũng lệch về một phía.
- ✦Không có phép đo nào cho giá trị đúng tuyệt đối, vì thế kết quả luôn đi kèm khoảng sai số ± ΔA.
3 🧮 Cách xác định sai số của phép đo trực tiếp
Các công thức (SGK 3.1 – 3.3)
- ✦Giá trị trung bình của n lần đo: Ā = (A₁ + A₂ + … + Aₙ)/n.
- ✦Sai số tuyệt đối từng lần: ΔA₁ = |Ā − A₁|, ΔA₂ = |Ā − A₂|, …, ΔAₙ = |Ā − Aₙ|.
- ✦Sai số ngẫu nhiên tuyệt đối trung bình: ΔĀ = (ΔA₁ + ΔA₂ + … + ΔAₙ)/n.
- ✦Sai số tuyệt đối của phép đo: ΔA = ΔĀ + ΔAdc.
- ✦Sai số tỉ đối: δA = ΔA/Ā · 100 % cho biết mức độ chính xác của phép đo (nhỏ hơn là chính xác hơn).
Dạng bài
Tính Ā, ΔA, δA từ nhiều lần đo trực tiếp
- 1 Tính Ā = (A₁ + … + Aₙ)/n.
- 2 Tính từng ΔAᵢ = |Ā − Aᵢ| rồi ΔĀ = (ΔA₁ + … + ΔAₙ)/n.
- 3 Lấy ΔAdc = ½ ĐCNN của dụng cụ rồi ΔA = ΔĀ + ΔAdc.
- 4 Tính δA = ΔA/Ā · 100 % và ghi A = Ā ± ΔA (mục 5). Thử lại: ΔA cỡ vài phần trăm của Ā và lớn hơn ΔĀ.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng nhầm cả tổng các ΔAᵢ: ΔĀ = 0,18 s (quên chia 5) rồi viết 2,46 ± 0,18 s, sai số to gấp 5 lần. Hoặc quên cộng sai số dụng cụ: ΔA = 0,036 s thay vì 0,041 s.
Dùng đồng hồ có ĐCNN 0,01 s đo 5 lần thời gian xe ô tô đồ chơi chạy từ A đến B: 2,43; 2,51; 2,47; 2,40; 2,49 (s). Tính giá trị trung bình, sai số tuyệt đối và sai số tỉ đối của phép đo t.
Hướng dẫn giải
4 🔗 Sai số của phép đo gián tiếp
Hai quy tắc (SGK mục II.3)
| Công thức đại lượng | Quy tắc | Ví dụ |
|---|---|---|
| A = B + C hoặc A = B − C | Cộng sai số tuyệt đối: ΔA = ΔB + ΔC | Đo s = s₁ + s₂ ⇒ Δs = Δs₁ + Δs₂ |
| A = B · C hoặc A = B/C | Cộng sai số tỉ đối: δA = δB + δC | v = s/t ⇒ δv = δs + δt |
| Có δA rồi | Tính ΔA = δA · Ā | Δv = δv · v̄ |
Dạng bài
Tìm sai số của đại lượng đo gián tiếp (tích, thương)
- 1 Viết công thức gián tiếp và tách các đại lượng đo trực tiếp (v = s/t: đo s, đo t).
- 2 Với mỗi đại lượng, tính Ā, ΔA rồi δ = ΔA/Ā (xem mục 3).
- 3 Tích hoặc thương: cộng các δ (không trừ, dù là phép chia): δv = δs + δt.
- 4 Tính Ā của đại lượng gián tiếp bằng công thức, rồi Δv = δv · v̄ và ghi kết quả. Thử lại: δv lớn hơn mọi δ thành phần.
⚠️ Bẫy hay gặp: Trừ thay vì cộng: δv = 1,7 % − 0,31 % ≈ 1,4 %. Phép chia vẫn cộng sai số tỉ đối, vì mỗi sai số đều có thể làm v lệch thêm.
Quãng đường s = 1,201 ± 0,004 m (đo bằng thước ĐCNN 1 mm) và thời gian t = 2,46 ± 0,04 s. Tính tốc độ của xe, sai số tỉ đối và sai số tuyệt đối của tốc độ. Dùng ΔA chưa làm tròn: Δs = 0,0037 m; Δt = 0,041 s.
Hướng dẫn giải
Ví dụ cho quy tắc cộng sai số tuyệt đối
- ✦AB = 12,5 ± 0,2 cm nối tiếp BC = 7,3 ± 0,1 cm: AC = AB + BC = 19,8 cm và ΔAC = 0,2 + 0,1 = 0,3 cm (ghi 19,8 ± 0,3 cm).
- ✦Hiệu cũng cộng sai số: AB − BC = 5,2 cm nhưng sai số vẫn là 0,2 + 0,1 = 0,3 cm, không phải 0,1 cm.
- ✦Mở rộng (mục "Em có biết"): nếu A = B·√C thì δA = δB + ½·δC, tức mỗi thừa số lấy luỹ thừa k thì sai số tỉ đối nhân k.
5 ✍️ Cách ghi kết quả đo và làm tròn số
Quy ước ghi (SGK mục II.4)
- ✦Kết quả đo là một khoảng giá trị: (Ā − ΔA) ≤ A ≤ (Ā + ΔA), viết gọn A = Ā ± ΔA.
- ✦ΔA thường viết tới số chữ số có nghĩa tới đơn vị của độ chia nhỏ nhất trên dụng cụ (thước ĐCNN 1 mm ⇒ ΔA tính theo mm; đồng hồ ĐCNN 0,01 s ⇒ ΔA tính tới 0,01 s).
- ✦Giá trị trung bình Ā viết tới bậc thập phân tương ứng với ΔA (ΔA = 0,04 s thì Ā = 2,46 s, hai chữ số thập phân).
- ✦Làm tròn: chữ số hàng bỏ đi nhỏ hơn 5 thì chữ số bên trái giữ nguyên; lớn hơn hoặc bằng 5 thì chữ số bên trái tăng thêm một đơn vị.
Dạng bài
Ghi kết quả đo đúng quy ước
- 1 Tính Ā và ΔA (chưa làm tròn).
- 2 Làm tròn ΔA tới đơn vị của ĐCNN (0,041 s → 0,04 s; 0,0037 m → 0,004 m).
- 3 Làm tròn Ā tới cùng bậc thập phân với ΔA vừa làm tròn.
- 4 Viết A = Ā ± ΔA kèm đơn vị. Thử lại: hai số có cùng số chữ số sau dấu phẩy ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết l = 1,2013 ± 0,0037 m (giữ nguyên mọi chữ số) hay l = 1,2 ± 0,004 m (Ā làm tròn thô hơn ΔA). Hai số trong kết quả phải có cùng bậc thập phân.
Đo chiều dài bàn bằng thước ĐCNN 1 mm, được Ā = 1,2013 m và ΔA = 0,0037 m. Hãy ghi kết quả.
Hướng dẫn giải
6 🔬 Thực hành: Đo tốc độ xe đồ chơi và tính sai số
Mục đích, dụng cụ, các bước (SGK bài 3)
- ✦Mục đích: đo 5 lần thời gian t và quãng đường s của một chiếc xe ô tô đồ chơi chạy bằng pin từ A (vA = 0) tới B, tính sai số của s, t rồi của tốc độ v = s/t (đo gián tiếp).
- ✦Dụng cụ: xe ô tô đồ chơi chạy pin, thước có ĐCNN 1 mm, đồng hồ bấm giây có ĐCNN 0,01 s, băng dính đánh dấu hai điểm A và B, mặt phẳng nằm ngang.
- ✦Các bước: (1) dán băng dính đánh dấu A và B; (2) đo s = AB bằng thước, ghi 5 lần (mỗi lần đặt thước lại từ đầu); (3) thả xe tại A, bấm đồng hồ khi xe xuất phát và dừng khi tới B, ghi t, lặp 5 lần; (4) điền Bảng 3.1; (5) tính Ā, ΔAᵢ, ΔĀ, ΔA; (6) tính δs, δt, δv, Δv; (7) ghi s, t, v dạng A = Ā ± ΔA.
- ✦Trả lời câu hỏi SGK: các lần đo khác nhau vì sai số ngẫu nhiên (tay bấm đồng hồ lúc sớm lúc muộn, xe chạy không hoàn toàn giống nhau, đặt thước lệch).
- ✦An toàn: xe chạy trên sàn phẳng, đặt chặn cuối đường chạy, giữ tay chân và đồ đạc khỏi đường đi của xe, không để xe rơi khỏi mép bàn. Thí nghiệm dùng pin, không dùng điện lưới 220 V.
Bảng 3.1 mẫu đã điền (s đo bằng thước ĐCNN 1 mm, t đo bằng đồng hồ ĐCNN 0,01 s)
| n | s (m) | Δs (m) | t (s) | Δt (s) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 1,204 | 0,003 | 2,43 | 0,03 |
| 2 | 1,198 | 0,003 | 2,51 | 0,05 |
| 3 | 1,201 | 0,000 | 2,47 | 0,01 |
| 4 | 1,196 | 0,005 | 2,40 | 0,06 |
| 5 | 1,206 | 0,005 | 2,49 | 0,03 |
| Trung bình | 1,201 | 0,0032 | 2,46 | 0,036 |
Dạng bài
Xử lí kết quả bảng 3.1
- 1 Sai số tuyệt đối: Δs = Δs̄ + Δsdc = 0,0032 + 0,0005 = 0,0037 m; Δt = 0,036 + 0,005 = 0,041 s.
- 2 Ghi kết quả đo (làm tròn tới ĐCNN): s = 1,201 ± 0,004 m; t = 2,46 ± 0,04 s.
- 3 Sai số tỉ đối: δs = 0,00371,201 ≈ 0,31 %; δt = 0,0412,46 ≈ 1,7 %; δv = δs + δt ≈ 2,0 %.
- 4 v̄ = 1,2012,46 ≈ 0,488 m/s; Δv = 0,01975 · 0,488 ≈ 0,0096 m/s ⇒ v = 0,49 ± 0,01 m/s.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên cộng sai số dụng cụ (nửa ĐCNN) nên ra Δt = 0,036 s; hoặc coi thước ĐCNN 1 mm có sai số dụng cụ 1 mm (phải lấy 0,5 mm).
Nhận xét kết quả
- ✦t có sai số tỉ đối (1,7 %) lớn hơn s (0,31 %), nên sai số của v chủ yếu đến từ phép đo thời gian bằng tay: muốn đo chính xác hơn cần cải tiến cách đo t (cổng quang điện, bài 6).
- ✦Tăng số lần đo thì Ā ổn định hơn nhưng ΔĀ không nhất thiết giảm đều; điều chắc chắn là ΔA không bé hơn sai số dụng cụ.
- ✦Biểu diễn bằng đồ thị (mục "Em có biết", Hình 3.2): mỗi giá trị đo là một điểm nằm trong ô chữ nhật có cạnh 2Δx và 2Δy; đường biểu diễn phải đi qua các ô sai số.
7 🧭 Ôn chương I: Mở đầu
Sơ đồ chương I (bài 1 – 3)
| Bài | Nội dung chính | Cần nhớ |
|---|---|---|
| 1 | Làm quen với Vật lí | Vật lí là cơ sở của khoa học tự nhiên và công nghệ; bốn cuộc cách mạng công nghiệp (máy hơi nước, điện, tự động hoá, trí tuệ nhân tạo); phương pháp thực nghiệm và phương pháp mô hình (vật chất, lí thuyết, toán học) |
| 2 | An toàn trong phòng thực hành | Biển báo, kí hiệu trên thiết bị (DC, AC, cực +, −…); thiết bị nhiệt, thuỷ tinh, quang, điện; chọn đúng thang đo; làm theo hướng dẫn của giáo viên |
| 3 | Sai số của phép đo | Trực tiếp / gián tiếp; hệ thống / ngẫu nhiên; Ā, ΔĀ, ΔA = ΔĀ + ΔAdc, δA; tổng ⇒ cộng ΔA, tích ⇒ cộng δA; A = Ā ± ΔA |
Các dạng bài hay gặp
- ✦Thứ tự phương pháp thực nghiệm (Hình 1.8): xác định vấn đề cần nghiên cứu → quan sát, thu thập thông tin → đưa ra dự đoán → thí nghiệm kiểm tra dự đoán → kết luận. Dự đoán sai thì đưa ra dự đoán mới hoặc xác định lại vấn đề.
- ✦Phương pháp mô hình (SGK bài 1): dùng mô hình vật chất, mô hình lí thuyết (chất điểm, tia sáng), mô hình toán học (công thức, đồ thị, vectơ) để nghiên cứu; bốn bước: xác định đối tượng → xây dựng mô hình (giả thuyết) → kiểm tra sự phù hợp (chưa phù hợp thì điều chỉnh) → kết luận.
- ✦An toàn thực hành (bài 2): tắt công tắc trước khi cắm hoặc tháo; hiệu điện thế nguồn khớp định mức dụng cụ, máy biến áp đặt từ mức thấp nhất rồi tăng dần; chọn đúng chức năng, thang đo, chốt cắm; đun nóng, tia laser, vật thuỷ tinh cần giữ khoảng cách và dụng cụ bảo hộ.
- ✦Bài tổng hợp: đo trực tiếp nhiều lần ⇒ ΔA từng đại lượng ⇒ δ ⇒ cộng theo công thức gián tiếp ⇒ làm tròn và ghi A = Ā ± ΔA.
Dạng bài
Bài tổng hợp: đo diện tích tờ giấy (đo gián tiếp)
- 1 Chọn cách đo: S = a·b, đo trực tiếp chiều dài a và chiều rộng b bằng thước.
- 2 Tính δa = Δa/ā và δb = Δb/b̄ (nhớ cộng sai số dụng cụ).
- 3 Tích ⇒ cộng sai số tỉ đối: δS = δa + δb; S̄ = ā·b̄; ΔS = δS · S̄.
- 4 Làm tròn và ghi S = S̄ ± ΔS. Thử lại: δS lớn hơn δa và δb ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng sai số tuyệt đối cho phép nhân: Δa + Δb = 0,2 cm² hay ± 0,2 cm. Với tích hoặc thương phải cộng sai số tỉ đối, rồi mới đổi lại ΔS = δS · S̄.
Thước ĐCNN 1 mm. Đo tờ giấy được a = 29,7 ± 0,1 cm và b = 21,0 ± 0,1 cm (đã gồm sai số dụng cụ). Tính diện tích và sai số, ghi kết quả.
Hướng dẫn giải
8 🩺 Hiện tượng quanh ta
- ✦🌡️ Đo thân nhiệt, huyết áp: bác sĩ thường đo hai, ba lần rồi lấy trung bình để giảm sai số ngẫu nhiên.
- ✦⏱️ Chạy 100 m: bấm giờ bằng tay có sai số cỡ vài phần mười giây, còn cổng quang điện và đồng hồ hiện số ở giải thi đấu cho sai số nhỏ hơn rất nhiều.
- ✦✂️ Thợ may "đo hai lần, cắt một lần": đo lặp để phát hiện sai số lớn và lấy giá trị đáng tin hơn.
- ✦⚖️ Cân điện tử chưa chỉnh về 0: mọi lần cân đều lệch cùng một lượng, đó là sai số hệ thống nên đo thêm nhiều lần cũng không sửa được.
9 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thấy "+" hoặc "−" ⇒ cộng ΔA; thấy "·" hoặc "÷" ⇒ cộng δ. Không có phép trừ sai số nào.
- ✦ΔAdc là nửa ĐCNN: ĐCNN 0,01 s ⇒ 0,005 s; ĐCNN 1 mm ⇒ 0,5 mm.
- ✦Kết quả A = Ā ± ΔA: kiểm tra hai số có cùng số chữ số thập phân.
- ✦Lỗi lệch cùng một phía mọi lần ⇒ hệ thống; lệch lúc trên lúc dưới ⇒ ngẫu nhiên.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Quên chia n: ΔĀ = 0,18 s thay vì 0,036 s (tổng Δt chia 5).
- ✦Quên cộng sai số dụng cụ: ΔA = 0,036 s thay vì 0,041 s (cộng thêm 0,005 s).
- ✦Lấy ΔAdc bằng nguyên ĐCNN (0,01 s) thay vì nửa ĐCNN (0,005 s).
- ✦Tính δ nhưng quên nhân 100 %: δt = 0,017 thay vì 1,7 %.
- ✦Phép chia v = s/t mà trừ δ: 1,7 % − 0,31 % = 1,4 % thay vì cộng thành 2,0 %.
- ✦Ghi t = 2,46 ± 0,041 s hay t = 2,5 ± 0,04 s: ΔA tới ĐCNN và Ā tới cùng bậc thập phân. Chỉ đo một lần nên ΔĀ = 0 rồi tưởng chính xác tuyệt đối.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦ΔA có cùng đơn vị với A (giây với giây, mét với mét); δA không có đơn vị (hoặc là %).
- ✦Sai số tỉ đối của phép đo cẩn thận thường cỡ vài phần trăm; ra 50 % hay 0,001 % là nên kiểm tra lại.
- ✦ΔA không thể nhỏ hơn sai số dụng cụ ΔAdc; ΔĀ lớn hơn từng ΔAᵢ thì chia nhầm n.
- ✦Đổi đơn vị trước khi cộng sai số: 0,4 mm + 0,2 cm phải đưa về cùng mm hoặc cm.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Loại phép đo, loại sai số
- 1Nhận biết
Đo chiều dài quyển sách bằng thước và đọc kết quả ngay trên thước là phép đo
- 2Thông hiểu
Tính tốc độ của xe từ quãng đường đo bằng thước và thời gian đo bằng đồng hồ bấm giây là phép đo
- 3Thông hiểu
Đồng hồ bấm giây bị lệch số 0 nên mọi lần đo đều lớn hơn giá trị thật 0,02 s. Đây là sai số
- 4Thông hiểu
Nguyên nhân nào sau đây gây ra sai số ngẫu nhiên?
- 5Thông hiểu
Muốn giảm ảnh hưởng của sai số ngẫu nhiên, ta nên
- 6Thông hiểu Thước có độ chia nhỏ nhất 1 mm thì sai số dụng cụ lấy bằng mm.
Ā, ΔA, δA của phép đo trực tiếp
- 1Nhận biết
Giá trị trung bình của n lần đo A₁, A₂, …, Aₙ được tính bằng
- 2Thông hiểu Ba lần đo thời gian cho 1,52 s; 1,48 s; 1,50 s. Giá trị trung bình là s.
- 3Thông hiểu
Với ba lần đo ở câu trên (1,52 s; 1,48 s; 1,50 s), sai số tuyệt đối của lần đo thứ nhất (1,52 s) là
- 4Thông hiểu Các sai số tuyệt đối của bốn lần đo là 0,03 s; 0,05 s; 0,01 s; 0,03 s. Sai số ngẫu nhiên tuyệt đối trung bình ΔĀ = s.
- 5Vận dụng
Đồng hồ có độ chia nhỏ nhất 0,02 s; sai số ngẫu nhiên tuyệt đối trung bình ΔĀ = 0,03 s. Sai số tuyệt đối của phép đo là
- 6Vận dụng Bốn lần đo chiều dài bằng thước ĐCNN 1 mm cho 10,2; 9,8; 10,0; 10,0 (cm). Sai số tỉ đối của phép đo là % (làm tròn đến hàng phần mười).
Sai số của phép đo gián tiếp
- 1Nhận biết
Đại lượng A = B + C. Sai số tuyệt đối của A được tính bằng
- 2Vận dụng
Đoạn AB = 12,5 ± 0,2 cm và đoạn BC = 7,3 ± 0,1 cm. Hiệu l = AB − BC có sai số tuyệt đối là
- 3Vận dụng Hình chữ nhật có a = 4,00 ± 0,04 cm và b = 5,00 ± 0,05 cm. Sai số tỉ đối của diện tích S = a·b là %.
- 4Vận dụng
Tốc độ v = s/t có sai số tỉ đối δs = 0,5 % và δt = 1,5 %; giá trị trung bình v̄ = 4,0 m/s. Sai số tuyệt đối Δv là
Ghi kết quả đo, làm tròn
- 1Nhận biết
Kết quả đo đại lượng A được ghi dưới dạng
- 2Thông hiểu
Thước ĐCNN 1 mm đo được giá trị trung bình 1,2013 m và sai số tuyệt đối 0,0037 m. Cách ghi kết quả đúng là
- 3Thông hiểu Giá trị trung bình 2,4638 s, sai số tuyệt đối đã làm tròn là 0,04 s. Giá trị trung bình ghi đến hàng phần trăm là s.
Thực hành: đo tốc độ xe và tính sai số
- 1Nhận biết
Trong thí nghiệm đo tốc độ xe đồ chơi, phải đo thời gian t nhiều lần vì
- 2Thông hiểu
Năm lần đo thời gian xe chạy từ A đến B: Giá trị trung bình của t là
- 3Thông hiểu Theo bảng ở câu trên (Ā = 2,46 s), sai số ngẫu nhiên tuyệt đối trung bình ΔĀ = s (làm tròn đến hàng phần trăm).
- 4Vận dụng Đồng hồ có ĐCNN 0,01 s. Với bảng trên, sai số tỉ đối δt = % (làm tròn đến hàng phần mười).
Hiện tượng quanh ta
- 1Thông hiểu
Bác sĩ thường đo nhiệt độ cơ thể hai, ba lần rồi lấy giá trị trung bình vì
Ôn chương I
- 1Thông hiểu
Sắp xếp các bước của phương pháp thực nghiệm theo đúng thứ tự (bấm lần lượt):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 2Thông hiểu
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai gắn với thành tựu vật lí nào?
- 3Vận dụng
Dùng thước ĐCNN 1 mm đo ba lần chiều dài l được 20,1 cm; 19,9 cm; 20,0 cm. Kết quả đo được ghi là
- 4Vận dụng Quãng đường s = 2,00 ± 0,02 m và thời gian t = 4,0 ± 0,2 s. Tốc độ trung bình v̄ = 0,50 m/s. Sai số tuyệt đối Δv = m/s.
- 5Thông hiểu
Trước khi nối nguồn điện cho thí nghiệm có đồng hồ đo điện, việc cần làm đúng nhất là
- 6Thông hiểu Đồng hồ bấm giây có độ chia nhỏ nhất 0,1 s thì sai số dụng cụ ΔAdc = s.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Đo ba lần chiều dài l được 5,1 cm; 4,9 cm; 5,0 cm. Sai số ngẫu nhiên tuyệt đối trung bình ΔĀ là
- 2Thông hiểu
Sai số tỉ đối δA = ΔA/Ā · 100 % cho biết điều gì?
- 3Vận dụng
Hai đoạn nối tiếp AB = 25,0 ± 0,2 cm và BC = 15,0 ± 0,1 cm. Độ dài AC = AB + BC được ghi là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Năm lần đo thời gian một xe chạy trên mặt phẳng ngang bằng đồng hồ có ĐCNN 0,01 s:
a)Giá trị trung bình của thời gian là 1,22 s.
b)Sai số ngẫu nhiên tuyệt đối trung bình là 0,12 s.
c)Sai số tuyệt đối của phép đo xấp xỉ 0,03 s.
d)Nếu đồng hồ chạy nhanh hơn thật 0,05 s thì lấy trung bình 5 lần sẽ triệt tiêu sai lệch này.
- 2Vận dụng
Bạn An đo chiều dài bàn bằng thước ĐCNN 1 mm. Mép đầu thước đã bị mòn mất 2 mm nên bạn đặt thước đúng mép bàn vẫn đọc lệch. Mỗi lần đo bạn còn nhìn vạch chia hơi khác nhau.
a)Mép thước bị mòn gây ra sai số hệ thống.
b)Đo lặp 10 lần rồi lấy trung bình sẽ loại bỏ được sai lệch 2 mm này.
c)Việc nhìn vạch chia hơi khác nhau ở mỗi lần đo gây sai số ngẫu nhiên.
d)Thước ĐCNN 1 mm nên sai số dụng cụ ΔAdc phải lấy bằng 1 mm.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Tốc độ v = s/t có sai số tỉ đối của quãng đường là 0,3 % và của thời gian là 1,7 %. Sai số tỉ đối của tốc độ là bao nhiêu phần trăm? Đáp số:
- 2Vận dụng Hình chữ nhật có a = 20,0 ± 0,2 cm và b = 4,0 ± 0,2 cm. Diện tích trung bình S̄ = 80,0 cm². Sai số tuyệt đối ΔS là bao nhiêu cm² (làm tròn đến hàng đơn vị)? Đáp số:
- 3Thông hiểu Đồng hồ có ĐCNN 0,2 s; sai số ngẫu nhiên tuyệt đối trung bình ΔĀ = 0,06 s. Sai số tuyệt đối ΔA của phép đo là bao nhiêu giây? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần câu hỏi thường gặp: phân loại sai số hệ thống / ngẫu nhiên, phép đo trực tiếp / gián tiếp, tính Ā, ΔA, δA và ghi kết quả đo đúng quy ước.
- •Hay có một bảng số liệu thí nghiệm (đo thời gian, đo chiều dài nhiều lần) để tính sai số, hoặc tính sai số của đại lượng gián tiếp qua tổng, hiệu, tích, thương. Ý dễ mất điểm: quên sai số dụng cụ, quên chia n, trừ thay vì cộng.
- •Có thể kiểm tra kiến thức chương I qua các bài thực hành sau này (đo tốc độ, đo gia tốc rơi tự do, đo động lượng). Nối với KHTN THCS (thí nghiệm đo, bảng số liệu), Vật lí 11 (đo nhiều cặp I, U để suy ra ℰ và r bằng đồ thị) và Vật lí 12 (thực hành đo nhiều lần, xử lí số liệu): cách tính sai số ở đây dùng lại ở mọi bài thực hành.
Độ dịch chuyển và quãng đường đi được