Độ dịch chuyển và quãng đường đi được
Xác định vị trí bằng hệ toạ độ và mốc thời gian; phân biệt độ dịch chuyển (vectơ, nối vị trí đầu với vị trí cuối) với quãng đường đi được (độ dài đường đi); tính cả hai và tổng hợp các độ dịch chuyển.
Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 4
⚡ Nhớ nhanh
- 1Vị trí của vật được xác định bằng hệ toạ độ gắn với vật mốc; chuyển động thẳng chỉ cần một trục Ox trùng với quỹ đạo.
- 2Độ dịch chuyển là đại lượng vectơ: mũi tên nối vị trí đầu → vị trí cuối, cho biết cả độ dài lẫn hướng thay đổi vị trí. Trên trục Ox: d = x₂ − x₁ (có dấu).
- 3Quãng đường s là độ dài đường đi thực tế: đại lượng vô hướng, không âm, cộng dồn qua mọi đoạn. Luôn có s ≥ |d|.
- 4|d| = s chỉ khi vật chuyển động thẳng và không đổi chiều. Đi vòng, quay đầu thì |d| < s; về đúng chỗ xuất phát thì d = 0 dù s ≠ 0.
- 5Tổng hợp độ dịch chuyển bằng cộng vectơ: . Hai đoạn vuông góc: |d| = √(d₁² + d₂²). Bẫy: cộng độ lớn thành |d| = d₁ + d₂.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: ba người cùng đi từ A tới B bằng ba đường, đi rồi quay về, đi thẳng một chiều hay có quay đầu, cộng hai độ dịch chuyển. Rồi tự kéo người trên bản đồ (lưới 50 m) qua 5 nhiệm vụ và đọc s, d ngay trên hình.
Ba người cùng đi từ siêu thị A tới bưu điện B.
1 📍 Vị trí của vật: hệ toạ độ và mốc thời gian
Cần nhớ (SGK mục I)
- ✦Vị trí của vật phụ thuộc vật chọn làm mốc: vật chuyển động khi vị trí của nó so với vật mốc thay đổi theo thời gian.
- ✦Hệ toạ độ vuông góc: gốc O là vị trí vật mốc, hai trục Ox, Oy; giá trị trên trục theo một tỉ lệ xích. Ví dụ tỉ xích 1 cm ứng 10 m: A cách gốc 3 cm theo hướng bắc thì ở cách O 30 m về phía bắc.
- ✦Hệ toạ độ địa lí: gốc O là vật mốc, trục hoành là đường tây – đông, trục tung là đường bắc – nam. Vị trí A ghi dạng "cách gốc 20 m theo hướng 45° đông – bắc".
- ✦Mốc thời gian: chọn thời điểm t₀, đo khoảng thời gian Δt từ mốc; thời điểm kết thúc t = t₀ + Δt. Hệ toạ độ cộng với mốc thời gian và đồng hồ gọi là hệ quy chiếu.
- ✦Chuyển động thẳng: chỉ cần trục Ox trùng quỹ đạo và gốc O tại vật mốc.
Dạng bài
Xác định vị trí của vật chuyển động thẳng tại một thời điểm
- 1 Chọn gốc O (vật mốc), trục Ox theo quỹ đạo, chiều dương, mốc thời gian t₀.
- 2 Tính khoảng thời gian chuyển động Δt = t − t₀ (không dùng thẳng thời điểm t).
- 3 Tính quãng đường đã đi từ O rồi suy ra toạ độ x.
- 4 Thử lại: x có đúng dấu theo chiều Ox và đúng cỡ với thời gian đã đi.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy thẳng thời điểm 9,5 h nhân với 30 km mỗi giờ: 30 · 9,5 = 285 km. Phải trừ mốc thời gian: chỉ tính khoảng Δt = 2,5 h xe thực sự chạy.
Xe buýt rời bến O lúc 7 h theo hướng đông trên đường thẳng, mỗi giờ đi được 30 km. Chọn trục Ox hướng đông. Xác định vị trí của xe lúc 9 h 30 min.
Hướng dẫn giải
2 ➡️ Độ dịch chuyển
Độ dịch chuyển là vectơ (SGK mục II)
- ✦Biết quãng đường đi được thì xác định được khoảng cách giữa điểm đầu và điểm cuối, nhưng chưa đủ để biết vị trí của vật: còn phải biết hướng chuyển động.
- ✦Đại lượng vừa cho biết độ dài vừa cho biết hướng của sự thay đổi vị trí gọi là độ dịch chuyển. Kí hiệu (vectơ).
- ✦Biểu diễn bằng mũi tên nối vị trí đầu và vị trí cuối, có độ dài tỉ lệ với độ lớn độ dịch chuyển. Ví dụ: ô tô tới ngã tư O với tốc độ không đổi 36 km/h (10 m/s), đi tiếp về phía bắc 10 s tới B: quãng đường 100 m, độ dịch chuyển dOB = 100 m (hướng bắc).
- ✦Trên trục Ox: d = x₂ − x₁. d > 0 là cùng chiều Ox, d < 0 là ngược chiều Ox.
Vectơ nối đầu → cuối; có hướng; chỉ phụ thuộc vị trí đầu và vị trí cuối, không phụ thuộc đường đi.
Độ dài đường đi thực tế; vô hướng, luôn ≥ 0; phụ thuộc đường đi, cộng dồn mọi đoạn.
3 ⚖️ Phân biệt độ dịch chuyển và quãng đường
So sánh (SGK mục III)
| Quãng đường s | Độ dịch chuyển d | |
|---|---|---|
| Loại đại lượng | Vô hướng | Vectơ (có hướng) |
| Giá trị | Luôn ≥ 0, chỉ tăng | Có thể dương, âm, bằng 0 (trên trục Ox) |
| Phụ thuộc | Đường đi | Chỉ vị trí đầu và vị trí cuối |
| Khi bằng nhau | s = |d| khi chuyển động thẳng, không đổi chiều | Ngược lại luôn có |d| < s |
| Về chỗ cũ | s > 0 | d = 0 |
Dạng bài
Tính s và d của chuyển động trên đường thẳng
- 1 Chọn gốc O và trục Ox theo đường đi; ghi toạ độ các điểm dừng, các điểm đổi chiều.
- 2 s = cộng độ dài từng đoạn (mỗi đoạn là |Δx|, luôn dương).
- 3 d = xcuối − xđầu (kể cả dấu).
- 4 Thử lại: s ≥ |d|; bằng nhau chỉ khi không đổi chiều.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy d = s = 1 500 m (coi độ dịch chuyển là độ dài đường đi), hoặc d = −400 m (chỉ tính đoạn quay về). d chỉ nhìn vị trí đầu và cuối: N rồi S.
Trên đường thẳng, gốc O là nhà N; trạm xăng X ở 300 m, siêu thị S ở 700 m, trường T ở 1 100 m (Ox hướng từ nhà tới trường). Bạn An đạp xe từ N tới T rồi quay về S. Tính quãng đường và độ dịch chuyển của cả chuyến.
Hướng dẫn giải
Ba tình huống kinh điển
- ✦Cùng đích, khác đường: xe máy đi thẳng 400 m, người đi bộ vòng 600 m, ô tô vòng 800 m, cùng từ A tới B (ý của Hình 4.6) ⇒ s khác nhau nhưng d giống nhau: 400 m hướng bắc.
- ✦Đi rồi quay về: chạy hai vòng đường 400 m về đúng vạch xuất phát ⇒ s = 800 m nhưng d = 0.
- ✦Đổi chiều: đi 300 m tới đông rồi lùi 100 m ⇒ s = 400 m, d = 200 m (chiều đông).
4 📐 Độ dịch chuyển tổng hợp
Cộng vectơ độ dịch chuyển (SGK mục IV)
- ✦Nhiều đoạn dịch chuyển liên tiếp: vẽ nối đuôi các mũi tên , , …; độ dịch chuyển tổng hợp là mũi tên từ gốc của tới ngọn của vectơ cuối.
- ✦Cùng phương: cùng chiều thì cộng độ lớn, ngược chiều thì trừ (lấy hướng của đoạn lớn hơn): 500 m bắc rồi 200 m nam ⇒ d = 300 m hướng bắc.
- ✦Vuông góc: |d| = √(d₁² + d₂²), hướng lệch góc α so với với tan α = d₂/d₁. Ví dụ 3 km rồi 4 km vuông góc ⇒ |d| = 5 km, α ≈ 53°.
- ✦Hai đoạn bằng nhau và vuông góc (d₁ = d₂ = a): |d| = a√2 ≈ 1,41a, hướng 45° (SGK: 4 km đông rồi 4 km bắc ⇒ 5,7 km, 45° đông – bắc).
- ✦Chuyển động của người đi nhanh chậm khác nhau cùng từ A tới C vẫn có cùng độ dịch chuyển: d chỉ phụ thuộc hai vị trí A, C (người đi thẳng AC chỉ khác ở quãng đường ngắn hơn).
Dạng bài
Tìm độ dịch chuyển tổng hợp của nhiều đoạn liên tiếp
- 1 Chọn hai trục (đông – tây, bắc – nam) và chiều dương.
- 2 Cộng các thành phần cùng trục (có dấu) để được độ dịch chuyển theo mỗi trục.
- 3 Ghép bằng định lí Pythagore: |d| = √(dₓ² + dᵧ²); hướng từ tan α = dᵧ/dₓ.
- 4 Quãng đường s = cộng độ dài mọi đoạn. Thử lại: |d| ≤ s ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng độ lớn: |d| = 16 km (nhầm với quãng đường); hoặc bỏ đoạn 2 km quay lại: √(8² + 6²) = 10 km, quên rằng 2 km đông bù bớt 2 km của 8 km tây.
Một ô tô đi thẳng 8 km về phía tây, rẽ trái đi thẳng 6 km về phía nam, rồi quay sang hướng đông đi thẳng 2 km. Tính quãng đường và độ lớn độ dịch chuyển của ô tô.
Hướng dẫn giải
5 🗺️ Hiện tượng quanh ta
- ✦🚕 Taxi tính cước theo quãng đường (số km trên đồng hồ), không theo "đường chim bay" giữa nơi đón và nơi trả: đi vòng thì s lớn hơn |d|.
- ✦📍 Bản đồ trên điện thoại có hai số: khoảng cách đường chim bay (độ lớn độ dịch chuyển) và độ dài lộ trình (quãng đường).
- ✦🏃 Chạy vòng sân: về đúng vạch xuất phát thì độ dịch chuyển bằng 0 dù đã chạy hàng trăm mét.
- ✦🛶 Qua sông: bơi vuông góc dòng, nước cuốn xuôi dòng 30 m nên bờ bên kia bạn đến một chỗ cách điểm đối diện 30 m: độ dịch chuyển là cộng vectơ hai đoạn vuông góc.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thấy "đi rồi quay về" ⇒ d = 0; thấy "đi thẳng không đổi chiều" ⇒ s = |d|.
- ✦Hai đoạn vuông góc: nhớ bộ 3 – 4 – 5, 5 – 12 – 13, 6 – 8 – 10 để khỏi bấm máy.
- ✦Luôn kiểm tra s ≥ |d|: đáp án có d lớn hơn s là sai ngay.
- ✦Trên một đường thẳng: d = xcuối − xđầu; s là cộng giá trị tuyệt đối từng đoạn.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Coi d bằng s: đi 300 m đông rồi 100 m tây không phải d = 400 m mà d = 200 m.
- ✦Chạy hai vòng 400 m rồi cho d = 800 m: đúng là d = 0, s = 800 m.
- ✦Cộng độ lớn các đoạn vuông góc: 3 km + 4 km = 7 km, trong khi |d| = 5 km.
- ✦Lấy thẳng thời điểm làm Δt: 9 h 30 min thay vì Δt = 2,5 h khi mốc là 7 h.
- ✦Cho quãng đường âm: s luôn ≥ 0; chỉ d trên trục Ox mới có dấu (−50 km nghĩa là 50 km ngược chiều Ox).
- ✦Quên hướng: nói "độ dịch chuyển 5 km" mà không ghi hướng, trong khi d là vectơ.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦Cả s và |d| đo bằng mét (m) hay kilômét (km); d còn kèm hướng hoặc dấu.
- ✦Đổi 36 km/h = 10 m/s trước khi nhân với giây; 1 km = 1 000 m.
- ✦Tỉ xích: đo bao nhiêu cm trên hình thì nhân với số mét ứng với 1 cm, đừng quên.
- ✦|d| thường là số nhỏ hơn s; nếu nhỏ hơn quá nhiều (d ≈ 0) thì kiểm tra xem vật có về gần điểm xuất phát không.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Vị trí, hệ toạ độ, mốc thời gian
- 1Nhận biết
Để xác định vị trí của một vật chuyển động ta cần
- 2Nhận biết
Khi vật chuyển động thẳng, ta chỉ cần dùng hệ toạ độ có
- 3Thông hiểu Trên bản đồ tỉ xích 1 cm ứng với 10 m, điểm A cách gốc O 3 cm về phía bắc. Thực tế A cách O m.
- 4Thông hiểu
Chọn mốc thời gian t₀ = 7 h. Một vật chuyển động trong khoảng thời gian Δt = 2 h 30 min thì thời điểm kết thúc là
- 5Vận dụng
Xe buýt rời bến O lúc 7 h, đi thẳng theo chiều dương Ox, mỗi giờ đi 30 km. Lúc 9 h 30 min xe ở vị trí
Độ dịch chuyển
- 1Nhận biết
Độ dịch chuyển là đại lượng
- 2Thông hiểu
Độ dịch chuyển của một chuyển động được biểu diễn bằng mũi tên
- 3Thông hiểu Hình vẽ có tỉ xích 1 cm ứng với 50 m. Mũi tên biểu diễn độ dịch chuyển dài 3,4 cm. Độ lớn độ dịch chuyển là m.
- 4Thông hiểu
Trên trục Ox (gốc O, đơn vị km), xe ở x₁ = 20 km, sau đó tới x₂ = 80 km. Độ dịch chuyển của xe là
- 5Vận dụng
Trên trục Ox (gốc O, đơn vị km), xe ở x₁ = 80 km rồi quay về x₂ = 30 km. Độ dịch chuyển của xe là
Độ dịch chuyển và quãng đường
- 1Nhận biết
Quãng đường đi được là đại lượng
- 2Thông hiểu
Độ lớn độ dịch chuyển bằng quãng đường đi được khi
- 3Thông hiểu Một người đi thẳng 300 m về phía đông rồi quay lại 100 m về phía tây. Quãng đường đi được là m.
- 4Thông hiểu Cũng người đó (300 m đông rồi 100 m tây). Độ lớn độ dịch chuyển là m.
- 5Vận dụng
Gốc O là nhà N; trạm xăng ở 300 m, siêu thị 700 m, trường 1 100 m (cùng một đường thẳng, Ox hướng từ nhà tới trường). Bạn An đạp xe từ nhà tới trường rồi quay về siêu thị. Quãng đường s và độ dịch chuyển d là
Độ dịch chuyển tổng hợp
- 1Thông hiểu
Một người đi 3 km về phía đông rồi 4 km về phía bắc. Độ lớn độ dịch chuyển là
- 2Vận dụng Ô tô đi 8 km về phía tây, rẽ trái đi 6 km về phía nam, rồi quay sang đông đi 2 km. Độ lớn độ dịch chuyển là km (làm tròn đến hàng phần mười).
- 3Vận dụng
Người bơi ngang sông rộng 40 m theo hướng vuông góc với bờ. Nước sông cuốn người đó trôi xuôi dòng 30 m. Độ lớn độ dịch chuyển của người bơi là
- 4Vận dụng Đi 300 m về phía đông rồi 400 m về phía bắc. Độ dịch chuyển hợp với hướng đông một góc độ (làm tròn đến hàng đơn vị).
Hiện tượng quanh ta
- 1Thông hiểu
Tính cước taxi theo số kilômét trên đồng hồ là tính theo
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Một người đi 400 m về phía bắc rồi 300 m về phía đông. Quãng đường và độ lớn độ dịch chuyển lần lượt là
- 2Thông hiểu
Xe chạy trên đường thẳng, vị trí x trên trục Ox (gốc O) theo thời gian: Trong 2 giờ đầu, quãng đường và độ dịch chuyển của xe lần lượt là
- 3Thông hiểu
Quan hệ giữa độ lớn độ dịch chuyển |d| và quãng đường s đúng với mọi chuyển động là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Gốc O là nhà N; trạm xăng X ở 300 m, siêu thị S ở 700 m (cùng đường thẳng, Ox hướng từ nhà tới siêu thị). Bạn Bình đạp xe từ N tới S rồi quay lại trạm xăng X.
a)Từ trạm xăng X tới siêu thị S, quãng đường và độ lớn độ dịch chuyển cùng bằng 400 m.
b)Từ N tới S rồi quay lại X, quãng đường đi được là 1 100 m.
c)Cả chuyến N → S → X có độ dịch chuyển 700 m.
d)Nếu Bình tiếp tục đạp về nhà N thì độ dịch chuyển của cả chuyến bằng quãng đường.
- 2Vận dụng
Hai người đi xe đạp từ A đến C. Người thứ nhất đi thẳng 3 km về phía đông tới B rồi 4 km về phía bắc tới C. Người thứ hai đi thẳng từ A tới C. Cả hai đến C cùng lúc.
a)Hai người có cùng độ dịch chuyển.
b)Quãng đường của người thứ nhất là 7 km, của người thứ hai là 5 km.
c)Độ dịch chuyển của người thứ nhất là 7 km.
d)Người thứ hai đi nhanh hơn nên có độ dịch chuyển lớn hơn người thứ nhất.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Đi 5 km về phía bắc rồi 12 km về phía đông. Độ lớn độ dịch chuyển là bao nhiêu kilômét? Đáp số:
- 2Thông hiểu Một người đi 300 m về phía bắc rồi 500 m về phía nam. Độ lớn độ dịch chuyển là bao nhiêu mét? Đáp số:
- 3Vận dụng Vận động viên chạy 3 vòng đường chạy dài 400 m rồi dừng đúng vạch xuất phát. Quãng đường đi được là bao nhiêu mét? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần câu hỏi thường gặp: phân biệt độ dịch chuyển (vectơ) với quãng đường (vô hướng), chọn s và d của một chuyển động có quay đầu, đọc vị trí trên trục Ox.
- •Hay có tính độ dịch chuyển tổng hợp của hai ba đoạn vuông góc (bộ 3 – 4 – 5), hoặc bài ngược chiều. Ý dễ mất điểm: cộng độ lớn thành |d|, coi d = s khi có đổi chiều, quên d = 0 khi về chỗ cũ.
- •Có thể hỏi bảng vị trí theo thời gian để tính s và d. Nối với KHTN THCS (quãng đường, tốc độ), bài 5 – 7 (vận tốc = d/t, đồ thị d – t) và Vật lí 11 dao động điều hoà: li độ x cũng là độ dịch chuyển có dấu so với vị trí cân bằng, còn quãng đường đi được thì cộng dồn.
Tốc độ và vận tốc