Các quy tắc an toàn trong phòng thực hành Vật lí
Đọc đúng kí hiệu và biển báo, dùng thiết bị điện, nhiệt, quang đúng cách, chọn đúng thang đo và biết xử lí khi có điện giật hoặc cháy để làm thí nghiệm an toàn.
Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 2
⚡ Nhớ nhanh
- 1Thiết bị điện có nguy cơ cao nhất: đọc kĩ kí hiệu và nhãn (DC hoặc −: một chiều, AC hoặc ~: xoay chiều, Input: đầu vào, Output: đầu ra; đỏ là cực dương, xanh là cực âm).
- 2Chỉ cắm phích vào ổ khi hiệu điện thế nguồn khớp định mức của dụng cụ; tắt công tắc trước khi cắm hoặc tháo; máy biến áp để núm ở mức thấp nhất rồi tăng dần.
- 3Dụng cụ đo điện: chọn đúng chức năng, đúng thang đo và đúng chốt cắm. Dòng vượt giới hạn đo (vd 1 A trên thang 0,6 A) có thể làm hỏng ampe kế.
- 4Nhiệt, thuỷ tinh, laser, vật bắn ra: không chạm trực tiếp vật nóng khi không có dụng cụ bảo hộ; giữ khoảng cách an toàn; không để nước, dung dịch dẫn điện hoặc dễ cháy gần thiết bị điện.
- 5Sự cố: người bị điện giật ⇒ ngắt nguồn điện hoặc dùng vật cách điện tách người ra. Có cháy ⇒ ngắt điện, đưa chất dễ cháy ra, không dùng nước dập đám cháy nơi có thiết bị điện hay chất lỏng dễ cháy, nhẹ hơn nước (dầu, cồn…).
- 6Bẫy: tự ý làm thí nghiệm khi chưa có sự cho phép của giáo viên; vặn núm điện áp lên cao ngay từ đầu (24 V so với đèn 6 V là gấp 4 lần định mức).
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: tám biển báo của phòng thí nghiệm, bóng đèn 6 V (tăng dần hiệu điện thế rồi dừng ở 6 V, còn vặn ngay 24 V thì đèn cháy), ampe kế thang 0,6 A bị dòng 0,8 A vượt thang, và các bước xử lí khi có sự cố. Rồi tự kéo 6 thẻ tình huống vào ô việc phải làm đúng (6 lượt).
đọc biển trước khi làm: màu + hình = ý nghĩa
1 ⚡ An toàn khi dùng thiết bị điện
Cần nhớ
- ✦Trong các thí nghiệm Vật lí phổ thông, thiết bị dùng điện có nguy cơ mất an toàn cao nhất. Quan sát kĩ kí hiệu và nhãn thông số để dùng đúng chức năng, đúng yêu cầu kĩ thuật.
- ✦Hai thiết bị cấp nguồn thường gặp: máy biến áp (núm chọn các nấc 3, 6, 9, 12, 18, 24 V, có cặp đầu ra AC và DC) và bộ chuyển đổi điện áp (nhãn ghi hiệu điện thế vào và ra).
- ✦Nhãn bộ chuyển đổi Hình 2.1b: INPUT 220–240 V AC, OUTPUT 12 V AC, 1670 mA = 1,67 A là dòng ra tối đa.
Bảng 2.1: Kí hiệu trên thiết bị thí nghiệm
| Kí hiệu | Ý nghĩa | Kí hiệu | Ý nghĩa |
|---|---|---|---|
| DC hoặc dấu − | Dòng điện một chiều | "+" hoặc màu đỏ | Cực dương |
| AC hoặc dấu ~ | Dòng điện xoay chiều | "−" hoặc màu xanh | Cực âm |
| Input (I) | Đầu vào | Hai mũi tên hướng lên | Dụng cụ đặt đứng |
| Output | Đầu ra | Mặt trời và mũi tên | Tránh ánh nắng chiếu trực tiếp |
| Hình thoi viền đỏ, bình khí | Bình khí nén áp suất cao | Ly rượu vỡ | Dụng cụ dễ vỡ |
| Tam giác vàng, tia sáng | Cảnh báo tia laser | Thùng rác gạch chéo | Không được bỏ vào thùng rác |
| Tam giác vàng, sóng nhiệt | Nhiệt độ cao | Tam giác vàng, dấu chấm than | Lưu ý cẩn thận |
| Tam giác vàng, hình nam châm | Từ trường |
Dạng bài
Cấp nguồn cho mạch điện một cách an toàn
- 1 Đọc nhãn: hiệu điện thế định mức của dụng cụ và của nguồn (Input, Output), loại dòng AC hay DC.
- 2 Tắt công tắc nguồn rồi mới nối dây, cắm hoặc tháo phích; dây điện bố trí gọn, không vướng lối đi.
- 3 Đặt núm điều chỉnh hiệu điện thế ở mức thấp nhất, nối đúng cặp đầu ra (AC hoặc DC) theo yêu cầu của mạch.
- 4 Bật nguồn, tăng dần tới giá trị cần dùng (không vượt định mức của dụng cụ) và quan sát.
- 5 Thử lại: hiệu điện thế đặt vào ≤ định mức, và đã tắt nguồn trước mỗi lần thay đổi mạch ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chọn nấc 12 V "cho sáng chắc": hiệu điện thế gấp 2 lần định mức, đèn vẫn có thể cháy. Nấc phải bằng hoặc thấp hơn định mức của dụng cụ.
Cần thắp sáng bóng đèn ghi 6 V bằng máy biến áp có các nấc 3; 6; 9; 12; 18; 24 V. Trình bày cách làm an toàn và nói điều gì xảy ra nếu vặn ngay nấc 24 V.
Hướng dẫn giải
2 🌡️ Thiết bị nhiệt, thuỷ tinh và quang học
Dụng cụ đun nóng có thể gây bỏng, làm nứt, vỡ bộ phận bằng thuỷ tinh. Dùng bình thuỷ tinh chịu nhiệt, đeo găng tay chịu nhiệt, đặt đèn cồn vững chắc, giữ khoảng cách an toàn (như thí nghiệm đo nhiệt độ sôi của nước, Hình 2.2).
Thấu kính, gương, màn ảnh dễ mốc, xước, nứt, vỡ, dính bụi làm sai lệch đường truyền tia sáng và kết quả. Cầm đúng chỗ, giữ sạch, bảo quản cẩn thận, không chiếu laser vào mắt.
Cần nhớ
- ✦Không tiếp xúc trực tiếp với vật, thiết bị có nhiệt độ cao khi không có dụng cụ bảo hộ.
- ✦Giữ khoảng cách an toàn khi nung nóng vật, khi thí nghiệm có vật bắn ra hay có tia laser.
- ✦Không để nước, dung dịch dẫn điện hoặc dung dịch dễ cháy gần thiết bị điện (đèn cồn, lọ cồn đặt xa mạch điện).
3 ⚠️ Nguy cơ mất an toàn và thang đo
Ba nhóm nguy cơ (SGK)
| Nhóm | Ví dụ trong SGK | Cách phòng |
|---|---|---|
| Gây nguy hiểm cho người | Cắm hay rút phích sai cách; dây điện bị sờn; chiếu tia laser; đun nước trên đèn cồn | Làm đúng thao tác, nghe giáo viên hướng dẫn; thay dây hỏng, không tự ý dùng |
| Hỏng thiết bị đo điện | Dòng vượt giới hạn ampe kế; chọn sai chức năng hoặc chốt của đồng hồ đa năng | Chọn đúng thang đo, đúng chốt cắm, đúng chức năng |
| Cháy nổ | Để các kẹp điện gần nhau; để chất dễ cháy gần mạch điện; không đeo găng chịu nhiệt khi đun nóng | Tách kẹp điện, dời chất dễ cháy, đeo dụng cụ bảo hộ |
Dạng bài
Chọn chốt và đọc ampe kế hai thang
- 1 Ước lượng dòng điện cần đo, xem hai giới hạn đo của ampe kế (chốt 0,6 A và chốt 3 A).
- 2 Dòng ước lượng nhỏ hơn giới hạn nào thì mới được dùng chốt đó; dòng lớn hơn 0,6 A phải dùng chốt 3 A.
- 3 Cắm dây vào chốt tương ứng, đọc số trên thang khớp với chốt đã cắm.
- 4 Đổi thang: cùng vị trí kim, số đọc ở thang 3 A gấp 3 : 0,6 = 5 lần số đọc ở thang 0,6 A.
- 5 Thử lại: số đọc luôn ≤ giới hạn đo của chốt đang dùng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cắm chốt 3 A nhưng đọc nhầm số trên thang 0,6 A: kim chỉ 0,36 hiểu là 0,36 A, thực ra là 1,8 A. Chốt nào thì đọc thang ấy.
Ampe kế có hai chốt: Cần đo dòng điện qua bóng đèn khoảng 0,8 A. Chọn chốt nào? Khi kim đứng ở vị trí mà thang 0,6 A đọc 0,36 A thì thang 3 A đọc bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
Đồng hồ đo điện đa năng
- ✦Dùng được để đo điện trở, hiệu điện thế và dòng điện AC, DC. Có loại kim (khung quay) và loại hiện số.
- ✦Trước khi đo: chọn chức năng và thang đo phù hợp, rồi cắm dây đo vào chốt phù hợp với chức năng đó.
- ✦Cắm dây vào chốt dòng điện nhưng lại đặt chức năng đo hiệu điện thế (hay ngược lại) rất dễ làm hỏng đồng hồ hoặc làm ngắn mạch.
4 📋 Quy tắc an toàn và biển báo
Mười quy tắc trong phòng thực hành (SGK)
- ✦Đọc kĩ hướng dẫn sử dụng, quan sát các chỉ dẫn, kí hiệu trên thiết bị.
- ✦Kiểm tra cẩn thận thiết bị, phương tiện, dụng cụ trước khi dùng.
- ✦Chỉ làm thí nghiệm khi được sự cho phép của giáo viên.
- ✦Tắt công tắc nguồn trước khi cắm hoặc tháo thiết bị điện.
- ✦Chỉ cắm phích vào ổ khi hiệu điện thế của nguồn tương ứng với định mức của dụng cụ.
- ✦Bố trí dây điện gọn gàng, không vướng khi qua lại.
- ✦Không chạm trực tiếp vật, thiết bị có nhiệt độ cao khi không có dụng cụ bảo hộ.
- ✦Không để nước, dung dịch dẫn điện, dung dịch dễ cháy gần thiết bị điện.
- ✦Giữ khoảng cách an toàn khi nung nóng vật, thí nghiệm có vật bắn ra, tia laser.
- ✦Vệ sinh, sắp xếp gọn thiết bị; bỏ chất thải thí nghiệm vào đúng nơi quy định.
Tám biển báo (Hình 2.8)
| Biển | Hình dạng | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| ☠️ | Ô vuông nền cam, đầu lâu xương chéo | Chất độc sức khoẻ |
| 🌳 | Ô vuông nền cam, cây khô và cá chết | Chất độc môi trường |
| ⚡ | Tam giác vàng, tia sét | Nơi nguy hiểm về điện |
| 🚪 | Hình chữ nhật xanh lá, người chạy ra cửa | Lối thoát hiểm |
| 🔥 | Ô vuông nền cam, ngọn lửa | Chất dễ cháy |
| 🧪 | Ô vuông nền cam, giọt chất lỏng ăn mòn tay | Chất ăn mòn |
| 🚭 | Hình tròn viền đỏ, ngọn lửa bị gạch chéo | Nơi cấm lửa |
| ☢️ | Tam giác vàng, kí hiệu phóng xạ | Nơi có chất phóng xạ |
5 🛟 Xử lí khi có sự cố
Nhanh chóng ngắt nguồn điện, hoặc dùng vật cách điện (gậy gỗ khô, vật nhựa) tách người bị nạn ra khỏi nguồn điện. Không chạm tay trần vào người đang dính điện.
Bình tĩnh: ngắt toàn bộ hệ thống điện, đưa hoá chất và chất dễ cháy ra khu vực an toàn, chống cháy lan, thoát nạn, cứu người, rồi dập lửa theo hướng dẫn.
Khi dập lửa không được
- ✦Không dùng nước dập đám cháy nơi có thiết bị điện, đám cháy hydrocarbon hay các chất lỏng nhẹ hơn nước như dầu, cồn (theo SGK). Lí do: nước dẫn điện; dầu, xăng không tan trong nước nên nổi lên và bị nước đẩy làm lửa loang rộng; cồn tan trong nước nhưng một ít nước không dập được lửa mà chỉ làm cồn đang cháy chảy lan ra.
- ✦Không dùng CO₂ dập đám cháy quần áo trên người hoặc cháy kim loại hoạt động mạnh như magnesium, hay các chất cháy có khả năng tách oxygen như peroxide, chlorate, potassium nitrate.
- ✦Sốc điện (điện giật) xảy ra khi dòng điện chạy qua người, có thể gây tổn thương các bộ phận cơ thể hoặc tử vong.
6 🏠 Hiện tượng quanh ta
- ✦🔌 Củ sạc điện thoại ghi INPUT 100–240 V, OUTPUT 5 V: hạ hiệu điện thế từ ổ cắm xuống mức điện thoại chịu được, giống bộ chuyển đổi trong bài.
- ✦🍳 Chảo dầu bốc cháy trong bếp: không tạt nước (dầu nhẹ hơn nước, lửa loang); tắt bếp và dùng nắp đậy kín.
- ✦🏫 Biển thoát hiểm xanh lá trong trường và phòng thí nghiệm chỉ lối chạy ra khi có cháy.
- ✦🔋 Pin không nối tắt hai cực: dòng quá lớn làm pin nóng, rò hoá chất, giống nguy cơ vượt giới hạn đo của dụng cụ điện.
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Điện trước tiên: gặp tình huống điện giật hoặc cháy gần thiết bị điện, việc đầu tiên là ngắt nguồn điện.
- ✦Núm hiệu điện thế: luôn từ thấp lên cao; đừng bao giờ đặt cao rồi mới giảm.
- ✦Biển báo: tam giác vàng là cảnh báo nguy hiểm (điện, phóng xạ); ô vuông nền cam là hoá chất (độc, dễ cháy, ăn mòn); hình tròn viền đỏ là cấm.
- ✦Thang đo: dòng lớn hơn giới hạn 0,6 A thì chọn chốt 3 A; chốt nào đọc thang ấy, hệ số hai thang là 5.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Vặn núm máy biến áp lên 24 V ngay từ đầu cho bóng đèn 6 V: hiệu điện thế gấp 4 lần định mức, đèn cháy.
- ✦Đo dòng 0,8 A bằng chốt 0,6 A: kim vượt hết thang, ampe kế có thể hỏng. Phải dùng chốt 3 A.
- ✦Đổi số đọc giữa hai thang sai: 0,36 A trên thang 0,6 A ứng với 1,8 A ở thang 3 A, không phải 0,36 A.
- ✦Dùng nước dập đám cháy dầu hoặc đám cháy có thiết bị điện. Đúng: ngắt điện trước, không tạt nước.
- ✦Cắm phích khi công tắc đang bật hoặc cắm bộ chuyển đổi 12 V vào ổ có hiệu điện thế khác định mức INPUT.
- ✦Để lọ cồn, dung dịch dễ cháy cạnh mạch điện đang chạy hay ngọn đèn cồn.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦1670 mA = 1,67 A (chia 1000). Bộ chuyển đổi 12 V, 1,67 A cho công suất ra tối đa khoảng 12 · 1,67 ≈ 20 W.
- ✦Hiệu điện thế đặt vào ≤ định mức. Tỉ số Uđặt : Uđịnh mức > 1 là nguy hiểm: 24 V : 6 V = 4.
- ✦Số đọc phải ≤ giới hạn đo của chốt đang cắm. Số đọc > giới hạn là đọc nhầm thang hoặc đã quá thang.
- ✦Hệ số đổi thang 3 A và 0,6 A là 5: số đọc thang lớn luôn lớn hơn số đọc thang nhỏ ở cùng vị trí kim.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Thiết bị điện
- 1Nhận biết
Kí hiệu "AC" hoặc dấu "~" trên thiết bị cho biết
- 2Nhận biết
Dây hoặc chốt cắm có màu đỏ thường là cực
- 3Thông hiểu
Bộ chuyển đổi điện áp có nhãn: Cắm vào ổ điện 220 V, hiệu điện thế ở đầu ra xấp xỉ
- 4Thông hiểu
Trước khi cắm hoặc tháo thiết bị điện khỏi nguồn, cần
- 5Vận dụng
Cần cấp 6 V cho bóng đèn ghi 6 V từ máy biến áp có các nấc 3; 6; 9; 12; 18; 24 V. Cách làm an toàn nhất là
- 6Vận dụng Máy biến áp đặt nấc 24 V nối với bóng đèn 6 V. Hiệu điện thế đặt vào gấp lần định mức.
Nguy cơ và thang đo
- 1Nhận biết
Dùng ampe kế có giới hạn đo 0,6 A để đo dòng điện khoảng 1 A có thể
- 2Thông hiểu
Ampe kế có hai chốt: Ở cùng một vị trí kim, số đọc ở thang 3 A bằng bao nhiêu lần số đọc ở thang 0,6 A?
- 3Vận dụng Kim ampe kế chỉ 0,36 A ở thang 0,6 A. Nếu cùng vị trí đó đọc ở thang 3 A thì chỉ A.
- 4Thông hiểu
Khi dùng đồng hồ đo điện đa năng cần
- 5Thông hiểu
Việc làm nào có nguy cơ gây cháy nổ trong phòng thực hành?
Quy tắc và biển báo
- 1Nhận biết
Biển hình tam giác vàng có hình tia sét cho biết
- 2Nhận biết
Biển hình tròn viền đỏ, ngọn lửa bị gạch chéo là biển
- 3Thông hiểu
Chai hoá chất dán biển ô vuông nền cam, hình bàn tay bị giọt chất lỏng làm mòn. Chất bên trong là
- 4Thông hiểu
Quy tắc nào đúng khi làm việc với điện?
- 5Thông hiểu
Khi nung nóng vật, làm thí nghiệm có vật bắn ra hoặc dùng tia laser, cần
Xử lí sự cố
- 1Nhận biết
Khi có người bị điện giật, việc cần làm nhanh chóng là
- 2Thông hiểu
Đám cháy xảy ra ở bàn có thiết bị điện đang cắm. Việc đầu tiên là
- 3Vận dụng
Không dùng nước dập đám cháy nơi có thiết bị điện hoặc đám cháy dầu, xăng (chất lỏng nhẹ hơn nước, không tan trong nước), vì
- 4Thông hiểu
Không được dùng CO₂ để dập đám cháy nào sau đây?
Hiện tượng quanh ta
- 1Thông hiểu
Củ sạc điện thoại ghi OUTPUT 5 V. Vì sao không cắm điện thoại thẳng vào ổ cắm 220 V?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Mạch cần nguồn điện một chiều. Máy biến áp có hai cặp đầu ra "AC" và "DC". Nên nối mạch với
- 2Thông hiểu
Dòng điện dự kiến khoảng 1,2 A. Ampe kế có chốt 0,6 A và chốt 3 A. Nên cắm vào chốt
- 3Vận dụng
Dây điện của máy biến áp bị sờn lộ lõi đồng, nhóm em đã gần hết giờ. Cách xử lí đúng là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Lan lắp mạch gồm máy biến áp (các nấc 3; 6; 9; 12; 18; 24 V), bóng đèn 6 V có dòng định mức khoảng 0,5 A và một ampe kế có chốt 0,6 A và 3 A.
a)Trước khi cắm phích máy biến áp vào ổ điện, Lan nên tắt công tắc nguồn.
b)Lan đặt núm ở 24 V ngay từ đầu cho bóng sáng rõ.
c)Dòng khoảng 0,5 A nằm trong giới hạn 0,6 A nên Lan có thể dùng chốt 0,6 A.
d)Nếu dòng bất ngờ lên tới 1 A thì ampe kế đang dùng chốt 0,6 A vẫn an toàn.
- 2Vận dụng
Nhóm đang đun nước bằng đèn cồn đặt gần mạch điện đang chạy. Bất ngờ lọ cồn đổ và bốc cháy trên mặt bàn có ổ cắm, thiết bị điện vẫn bật.
a)Cần ngắt toàn bộ hệ thống điện.
b)Có thể tạt ngay một cốc nước vì nước dập lửa nhanh nhất.
c)Nên đưa các lọ hoá chất, chất dễ cháy khác ra khu vực an toàn.
d)Nếu quần áo một bạn bốc cháy, xịt CO₂ thẳng vào người là cách xử lí đúng.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Kim ampe kế chỉ 0,24 A ở thang 0,6 A. Cùng vị trí đó, thang 3 A đọc bao nhiêu ampe? Đáp số:
- 2Thông hiểu Bộ chuyển đổi ghi OUTPUT 12 V, 1670 mA. Dòng điện ra tối đa là bao nhiêu ampe (làm tròn đến hàng phần trăm)? Đáp số:
- 3Vận dụng Máy biến áp có các nấc 3; 6; 9; 12; 18; 24 V. Có bao nhiêu nấc cao hơn định mức 9 V của một dụng cụ? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi nhận biết kí hiệu, biển báo (AC, DC, Input, Output, tam giác vàng, ô vuông cam), quy tắc dùng điện (tắt công tắc, hiệu điện thế khớp định mức) và cách xử lí điện giật, cháy.
- •Phần II hay có một tình huống thí nghiệm (mạch điện + ampe kế, hoặc đun cồn gần mạch): ý dễ mất điểm là vặn hiệu điện thế cao ngay từ đầu, đo dòng vượt thang và dùng nước dập đám cháy có thiết bị điện.
- •Phần III có thể hỏi đổi mA ra A, đổi số đọc giữa hai thang (hệ số 5), tỉ số hiệu điện thế đặt vào với định mức. Các quy tắc này dùng lại ở mọi bài thực hành sau (bài 3 ampe kế và sai số, bài 5, 10, 21, 29 với cổng quang, đệm khí, nguồn điện), ở Lý 11 khi lắp mạch điện với ampe kế, vôn kế, đồng hồ đa năng và ở KHTN THCS bài an toàn thí nghiệm.
Thực hành tính sai số trong phép đo. Ghi kết quả đo