Tổng hợp và phân tích lực. Cân bằng lực
Tìm hợp lực của hai lực cùng phương hoặc đồng quy bằng quy tắc hình bình hành, nhận ra các lực cân bằng và phân tích một lực thành hai thành phần vuông góc (ví dụ: trọng lực trên mặt phẳng nghiêng).
Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 13
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tổng hợp lực là thay các lực tác dụng đồng thời vào một vật bằng một lực có tác dụng giống hệt: (phép cộng vectơ), gọi là hợp lực.
- 2Hai lực cùng phương: cùng chiều thì F = F₁ + F₂; ngược chiều thì F = |F₁ − F₂|, hướng theo lực lớn hơn. Hai lực đồng quy: quy tắc hình bình hành (hợp lực là đường chéo xuất phát từ điểm đồng quy).
- 3Mọi hợp lực của hai lực đều thoả |F₁ − F₂| ≤ F ≤ F₁ + F₂. Hai lực vuông góc: F = √(F₁² + F₂²).
- 4Các lực cân bằng khi hợp lực bằng 0 (); khi hợp lực khác 0 thì vận tốc của vật thay đổi.
- 5Phân tích lực là thay một lực bằng hai lực thành phần có tác dụng giống hệt, thường theo hai phương vuông góc: Fx = F cos θ, Fy = F sin θ.
- 6Bẫy: cộng độ lớn hai lực khi chúng không cùng chiều (6 N và 8 N vuông góc cho 10 N, không phải 14 N).
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: hai lực cùng phương, quy tắc hình bình hành khi góc tăng dần, ba lực cân bằng, phân tích trọng lực trên mặt phẳng nghiêng; rồi tự kéo mũi tên F₂ cho hợp lực chạm dấu ✕ (5 lượt).
Hai lực 5 N và 3 N cùng kéo một xe, cùng chiều.
1 🧩 Tổng hợp lực – hợp lực
Cần nhớ
- ✦Hợp lực là lực duy nhất thay thế các lực tác dụng đồng thời lên cùng một vật mà tác dụng không đổi. Hai em nhỏ cùng đẩy thùng hàng hay một người bố đẩy bằng hợp lực của hai em: thùng chuyển động y hệt.
- ✦Về toán học: F = F₁ + F₂ + F₃ + … là cộng vectơ, không phải cộng độ lớn.
- ✦Cùng phương, cùng chiều: F = F₁ + F₂, cùng chiều với hai lực.
- ✦Cùng phương, ngược chiều: F = |F₁ − F₂|, hướng theo lực có độ lớn lớn hơn.
- ✦Hợp lực có thể nhỏ hơn cả hai lực thành phần (hai lực ngược chiều). Đừng nghĩ hợp lực luôn lớn hơn.
Dạng bài
Tổng hợp hai lực cùng phương
- 1 Chọn chiều dương theo một lực, hoặc vẽ hai mũi tên trên một đường thẳng.
- 2 Cùng chiều: cộng độ lớn. Ngược chiều: lấy độ lớn lớn trừ độ lớn nhỏ.
- 3 Hướng của hợp lực: theo lực lớn hơn (khi ngược chiều).
- 4 Thử lại: F nằm trong khoảng |F₁ − F₂| đến F₁ + F₂ ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cứ thấy "hai lực" là cộng: ngược chiều mà tính 5 + 3 = 8 N thì sai. Vẽ mũi tên trước, rồi mới chọn cộng hay trừ.
Hai lực cùng phương F₁ = 5 N và F₂ = 3 N cùng tác dụng lên một xe nhỏ. Tính hợp lực khi (a) hai lực cùng chiều, (b) hai lực ngược chiều.
Hướng dẫn giải
2 📐 Hai lực đồng quy: quy tắc hình bình hành
Ba bước vẽ (SGK)
- ✦Bước 1: vẽ hai vectơ F₁ và F₂ có chung gốc O (điểm đồng quy).
- ✦Bước 2: vẽ hình bình hành có hai cạnh liền kề là F₁ và F₂.
- ✦Bước 3: vẽ đường chéo cùng gốc O: vectơ hợp lực F trùng với đường chéo này.
- ✦Góc α giữa F₁ và F₂ càng lớn thì đường chéo càng ngắn: hợp lực giảm dần từ F₁ + F₂ (α = 0°) xuống |F₁ − F₂| (α = 180°).
Độ lớn hợp lực theo góc α giữa hai lực
| Trường hợp | Hợp lực F | Ví dụ F₁ = 6 N, F₂ = 8 N |
|---|---|---|
| α = 0° (cùng chiều) | F₁ + F₂ | 14 N |
| α = 90° (vuông góc) | √(F₁² + F₂²) | 10 N |
| α = 180° (ngược chiều) | |F₁ − F₂| | 2 N |
| F₁ = F₂, góc α | 2F₁cos(α/2) | (F₁ = F₂ = 8 N, α = 60°): 13,9 N |
| Mở rộng: góc α bất kì | F² = F₁² + F₂² + 2F₁F₂cosα | α = 60°: F ≈ 12,2 N |
Dạng bài
Tìm hợp lực của hai lực đồng quy
- 1 Vẽ hai vectơ chung gốc, độ dài tỉ lệ độ lớn lực, ghi góc α giữa chúng.
- 2 Chọn trường hợp: vuông góc thì Pythagoras; hai lực bằng nhau thì dùng 2F₁cos(α/2); còn lại dùng công thức mở rộng.
- 3 Hướng hợp lực: nằm trong góc giữa hai lực, lệch về phía lực lớn hơn (hai lực bằng nhau thì là phân giác).
- 4 Thử lại: |F₁ − F₂| ≤ F ≤ F₁ + F₂ ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng thẳng 8 000 + 8 000 = 16 000 N cho mọi góc là sai: chỉ đúng khi hai dây song song cùng chiều. Hai dây hợp 90° mà tính 16 000 N thì lệch hơn 40 %.
Hai tàu kéo kéo một tàu chở hàng, mỗi dây cáp truyền lực 8 000 N. Tính độ lớn hợp lực khi góc giữa hai dây cáp là (a) 30°, (b) 90°.
Hướng dẫn giải
3 ⚖️ Lực cân bằng và không cân bằng
Cần nhớ
- ✦Vật chịu nhiều lực mà hợp lực bằng 0 ⇒ các lực cân bằng, vật ở trạng thái cân bằng: F = F₁ + F₂ + F₃ + … = 0.
- ✦Hai lực cân bằng: cùng phương, ngược chiều, cùng độ lớn, cùng đặt lên một vật.
- ✦Ba lực cân bằng: lực thứ ba bằng và ngược với hợp lực của hai lực kia; vẽ nối đuôi ba vectơ thành tam giác khép kín.
- ✦Các lực không cân bằng (hợp lực khác 0) làm vận tốc đổi (độ lớn hoặc hướng).
- ✦Quyển sách nằm yên trên bàn: trọng lực và lực nâng của bàn đều tác dụng lên sách, cân bằng nhau.
Dạng bài
Xét các lực có cân bằng không
- 1 Liệt kê mọi lực tác dụng lên vật đang xét (không tính lực vật tác dụng lên vật khác).
- 2 Tổng hợp theo quy tắc cộng vectơ.
- 3 F = 0 ⇒ cân bằng; F ≠ 0 ⇒ vật đổi vận tốc về phía hợp lực.
- 4 Thử lại: ba lực cân bằng thì độ lớn mỗi lực nằm giữa |hiệu| và tổng hai lực còn lại ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chọn F₃ = 14 N (= 6 + 8) vì "cộng độ lớn": hai lực vuông góc chỉ cho hợp lực 10 N, nên F₃ = 10 N.
Một vật chịu hai lực vuông góc F₁ = 6 N và F₂ = 8 N. Cần thêm lực F₃ thế nào để ba lực cân bằng?
Hướng dẫn giải
Ô tô chịu lực kéo 400 N và lực cản 400 N: F = 0, vận tốc không đổi.
Ô tô chịu lực kéo 400 N, lực cản 300 N: F = 100 N hướng về phía trước, vận tốc thay đổi.
4 ✂️ Phân tích lực
Cần nhớ
- ✦Phân tích lực là thay một lực bằng hai lực thành phần có tác dụng giống hệt lực đó: phép làm ngược với tổng hợp.
- ✦Thường phân tích theo hai phương vuông góc để lực này không có tác dụng theo phương của lực kia. Hợp với trục x góc θ: Fx = F cos θ, Fy = F sin θ.
- ✦Chú ý: chỉ phân tích lực theo hai phương vuông góc khi biết lực đó thật sự có tác dụng theo hai phương ấy.
- ✦Trọng lực trên mặt phẳng nghiêng (góc nghiêng α): P₁ = P sin α kéo vật trượt xuống dốc (song song mặt dốc), P₂ = P cos α ép vật vào mặt dốc (vuông góc mặt dốc).
Dạng bài
Phân tích trọng lực trên mặt phẳng nghiêng
- 1 Tính P = mg (g = 9,8 m/s²).
- 2 Vẽ hai trục: một dọc mặt dốc, một vuông góc mặt dốc; vẽ hình chữ nhật có đường chéo là P.
- 3 P₁ = P sin α (dọc dốc, xuống dưới); P₂ = P cos α (vuông góc dốc, vào trong).
- 4 Thử lại: P₁² + P₂² = P²; α = 0 thì P₁ = 0, α = 90° thì P₁ = P ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm sin với cos: tính P₁ = P cos 30° ≈ 17,0 N. Kiểm bằng trường hợp đặc biệt: dốc nằm ngang (α = 0) vật không trượt nên P₁ phải bằng 0 = P sin 0°.
Vật khối lượng 2 kg trượt trên mặt phẳng nghiêng góc 30°. Lấy g = 9,8 m/s². Tính hai thành phần của trọng lực.
Hướng dẫn giải
5 🌍 Hiện tượng quanh ta
- ✦🚢 Hai tàu kéo một tàu lớn: dây cáp hợp góc nhỏ thì hợp lực lớn, tàu chạy thẳng; hai dây càng mở rộng, cùng lực kéo mà tàu nhận ít lực hơn.
- ✦👨👧👦 Đẩy thùng hàng: hai em nhỏ cùng đẩy có tác dụng bằng một người lớn đẩy với hợp lực tương ứng.
- ✦🛝 Cầu trượt, dốc: trọng lực phân tích thành thành phần kéo xuống dốc và thành phần ép vào mặt dốc; dốc càng dựng đứng, thành phần kéo xuống càng lớn.
- ✦🖼️ Treo khung tranh bằng hai dây: hai dây càng toè rộng thì mỗi dây chịu lực càng lớn để hợp lực vẫn cân bằng trọng lượng khung.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Hợp lực hai lực F₁, F₂ luôn nằm giữa |F₁ − F₂| và F₁ + F₂: loại ngay đáp án ngoài khoảng đó.
- ✦Bộ ba vuông góc quen thuộc: 3 – 4 – 5, 6 – 8 – 10, 5 – 12 – 13.
- ✦Hai lực bằng nhau F, góc 120° cho hợp lực đúng bằng F; góc 90° cho F√2; góc 60° cho F√3.
- ✦Cân bằng: nối đuôi các vectơ, hình khép kín thì F = 0.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Cộng độ lớn cho mọi góc: 6 N và 8 N vuông góc là 10 N, không phải 14 N.
- ✦Hai lực ngược chiều 5 N và 3 N tính ra 8 N thay vì 2 N.
- ✦Nhầm sin với cos khi phân tích: trên dốc 30°, P = 19,6 N thì P₁ = 9,8 N, không phải 17,0 N.
- ✦Tưởng hợp lực luôn lớn hơn mỗi lực thành phần: hai lực ngược chiều có thể cho hợp lực nhỏ hơn cả hai.
- ✦Cho rằng vật đứng yên thì không có lực tác dụng: sách trên bàn vẫn chịu trọng lực và lực nâng, chỉ là cân bằng.
- ✦Phân tích lực thành hai thành phần không vuông góc rồi áp dụng cos/sin như thể vuông góc.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦Lực đo bằng newton (N); 1 kN = 1 000 N. Đổi 8 000 N = 8 kN trước khi so sánh.
- ✦Hợp lực tính xong phải nằm trong khoảng |F₁ − F₂| ≤ F ≤ F₁ + F₂.
- ✦Thành phần của một lực không thể lớn hơn chính lực đó: P₁, P₂ ≤ P.
- ✦Trọng lực P = mg: vật 1 kg nặng khoảng 9,8 N, không phải 1 N.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Tổng hợp lực cùng phương
- 1Nhận biết
Hợp lực của nhiều lực cùng tác dụng lên một vật là lực
- 2Nhận biết
Hai lực cùng phương, ngược chiều có độ lớn F₁ = 5 N và F₂ = 3 N cùng tác dụng lên một vật. Hợp lực có độ lớn và chiều là
- 3Thông hiểu Hai lực cùng phương, cùng chiều có độ lớn 12 N và 7 N. Hợp lực có độ lớn N.
- 4Thông hiểu
Hai người kéo một thùng theo hai chiều ngược nhau, với lực 120 N và 150 N. Thùng chịu hợp lực
- 5Vận dụng
Ba lực cùng phương tác dụng lên một vật: 10 N hướng sang phải, 6 N và 7 N hướng sang trái. Hợp lực là
Quy tắc hình bình hành
- 1Nhận biết
Để tổng hợp hai lực đồng quy ta dùng
- 2Thông hiểu
Hai lực đồng quy F₁ = 6 N và F₂ = 8 N vuông góc với nhau. Hợp lực có độ lớn
- 3Thông hiểu
Hai lực đồng quy có độ lớn 6 N và 8 N. Hợp lực của chúng không thể có độ lớn
- 4Thông hiểu Hai lực đồng quy 3 N và 4 N hợp nhau góc 90°. Hợp lực có độ lớn N.
- 5Thông hiểu Hai lực đồng quy F₁ = 6 N và F₂ = 8 N có hợp lực 10 N. Góc giữa hai lực bằng độ.
- 6Vận dụng
Mỗi tàu kéo truyền lực 8 000 N qua dây cáp; góc giữa hai dây cáp là 30°. Hợp lực tác dụng lên tàu chở hàng xấp xỉ
- 7Vận dụng Hai lực bằng nhau, mỗi lực 10 N, hợp nhau góc 120°. Hợp lực có độ lớn N.
Cân bằng lực
- 1Nhận biết
Một vật đang đứng yên dưới tác dụng của nhiều lực. Tổng hợp các lực tác dụng lên vật
- 2Thông hiểu
Quyển sách nằm yên trên mặt bàn nằm ngang. Các lực tác dụng lên quyển sách
- 3Thông hiểu Một ô tô chịu lực kéo 400 N hướng về phía trước và lực cản 300 N hướng về phía sau. Hợp lực có độ lớn N.
- 4Vận dụng
Một vật chịu hai lực vuông góc F₁ = 3 N, F₂ = 4 N và lực F₃. Để ba lực cân bằng thì F₃ phải có độ lớn
Phân tích lực
- 1Nhận biết
Phân tích lực là
- 2Thông hiểu
Lực kéo F = 50 N hợp với phương ngang góc 60°. Thành phần nằm ngang của lực có độ lớn
- 3Thông hiểu Lực kéo 100 N hợp với phương ngang góc 30°. Thành phần thẳng đứng của lực là N.
- 4Vận dụng
Vật 2 kg trượt trên mặt phẳng nghiêng góc 30°, g = 9,8 m/s². Thành phần của trọng lực song song với mặt phẳng nghiêng bằng
- 5Vận dụng Với vật ở câu trên, thành phần trọng lực vuông góc với mặt phẳng nghiêng là N (làm tròn đến hàng đơn vị).
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Hai lực đồng quy có độ lớn 9 N và 12 N, hợp nhau góc 90°. Hợp lực có độ lớn
- 2Thông hiểu
Hai lực đồng quy bằng nhau, mỗi lực 5 N, hợp nhau góc 120°. Hợp lực có độ lớn
- 3Vận dụng
Mặt phẳng nghiêng góc α, thành phần trọng lực kéo vật xuống dốc là P sin α. Khi α tăng từ 0° đến 90° thì thành phần này
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Hai lực đồng quy F₁ = 6 N và F₂ = 8 N cùng tác dụng lên một vật.
a)Hợp lực có thể nhỏ nhất bằng 2 N.
b)Khi hai lực vuông góc thì hợp lực bằng 14 N.
c)Khi hai lực vuông góc thì hợp lực bằng 10 N.
d)Hợp lực của hai lực này có thể bằng 1 N.
- 2Vận dụng
Một nhóm học sinh dùng hai lực kế cùng kéo một vòng nhẫn, mỗi lực kế chỉ 4 N, thay đổi góc α giữa hai dây và đọc hợp lực F:
a)Góc α càng lớn thì hợp lực càng nhỏ.
b)Khi α = 120° thì hợp lực bằng độ lớn mỗi lực thành phần.
c)Khi α = 90° thì F = F₁ + F₂ = 8 N.
d)Khi α = 180° thì hợp lực vẫn bằng 8 N.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Hai lực đồng quy 15 N và 20 N vuông góc nhau. Hợp lực là bao nhiêu N? Đáp số:
- 2Vận dụng Vật 5 kg trượt trên mặt phẳng nghiêng góc 30°, g = 9,8 m/s². Thành phần trọng lực song song mặt phẳng nghiêng là bao nhiêu N? Đáp số:
- 3Vận dụng Lực F = 80 N hợp với phương ngang góc 60°. Thành phần thẳng đứng bằng bao nhiêu N (làm tròn đến hàng đơn vị)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Thường hỏi: hợp lực của hai lực cùng phương hoặc vuông góc, khoảng giá trị có thể có của hợp lực, nhận ra các lực cân bằng.
- •Hay có: phân tích trọng lực trên mặt phẳng nghiêng (P sin α, P cos α), ba lực cân bằng, đọc bảng đo lực kế theo góc.
- •Có thể gặp: công thức F² = F₁² + F₂² + 2F₁F₂cosα cho góc bất kì. Nối sang: tổng hợp lực ở Lý 10 bài 21–22 (lực song song, moment) và hợp lực của lực điện, từ trường ở Lý 11, 12 cũng cộng vectơ.
Định luật 1 Newton