Vật lý lớp 10
Bài 7 · Cơ bản

Đồ thị độ dịch chuyển – thời gian

Vẽ và đọc đồ thị độ dịch chuyển – thời gian (d–t) của chuyển động thẳng: nhận ra lúc vật đi, đứng yên, quay về, tính vận tốc từ độ dốc Δd/Δt, phân biệt quãng đường với độ dịch chuyển và tìm chỗ hai vật gặp nhau.

Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 7

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Chuyển động thẳng một chiều không đổi: d = s và độ lớn vận tốc bằng tốc độ. Đổi chiều thì quãng đường vẫn dương còn độ dịch chuyển, vận tốc có thể âm.
  • 2Chuyển động thẳng đều: d = v·t. Đồ thị d–t là đường thẳng (đi qua gốc nếu lúc t = 0 vật ở gốc O).
  • 3Độ dốc của đường d–t chính là vận tốc: v = Δd/Δt. Dốc lên: v > 0 (đi theo chiều dương). Dốc xuống: v < 0 (đi ngược chiều). Nằm ngang: v = 0 (đứng yên). Càng dốc càng nhanh.
  • 4Đồ thị nhiều đoạn: đọc từng đoạn thẳng một, mỗi đoạn có một vận tốc riêng. Quãng đường s cộng độ dài mọi đoạn đi; độ dịch chuyển d chỉ là vị trí cuối trừ vị trí đầu.
  • 5Hai đồ thị cắt nhau tại một điểm: hai vật ở cùng vị trí, cùng lúc (gặp nhau). Hai đường song song: cùng vận tốc.
  • 6Bẫy: nhầm độ cao của đồ thị (vị trí d) với độ dốc (vận tốc); bỏ dấu âm của đoạn dốc xuống; coi đoạn nằm ngang là vật đang chạy; nhầm s với d khi vật quay đầu.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: vẽ đồ thị của bạn A (d = 4t), hai xe dốc nhiều và dốc ít, Nam đi – dừng – quay về, An và Bình gặp nhau. Rồi tự chơi: kéo điểm cuối của đồ thị để đặt đúng vận tốc (4 nhiệm vụ) và kéo thẻ để đọc đồ thị của Nam (5 lượt).

02550751000100200300400d (m)t (s)0100200300400phốm

Bạn A đạp xe thẳng đều: cứ 25 s đi thêm 100 m.

t = 0 s · d = 0 m

Ẩn dụ: người trên phố chạy nhanh hơn thật nhiều lần để xem được; đồ thị mỗi cảnh một khung thang.

1 ➡️ Chuyển động thẳng: d, s và v

Cần nhớ

  • ✦Chuyển động thẳng có quỹ đạo là đường thẳng. Chọn một chiều làm chiều dương (vd từ nhà tới trường); đại lượng nào cùng chiều đó thì dương, ngược chiều thì âm.
  • ✦Vật đi thẳng một chiều không đổi: độ dịch chuyển và quãng đường bằng nhau về độ lớn (d = s); vận tốc và tốc độ cũng bằng nhau về độ lớn (v = v).
  • ✦Vật đang đi theo chiều dương mà đổi chiều: ở đoạn đi ngược lại, quãng đường vẫn dương (s tăng) còn độ dịch chuyển có giá trị âm, tốc độ vẫn dương còn vận tốc có giá trị âm (v = −v).
  • ✦Dùng v = s/t (5.1) và v = d/t (5.2) của bài 5 để tính quãng đường, độ dịch chuyển, tốc độ, vận tốc của chuyển động thẳng đều.

Dạng bài

Tính s, d, v, v của chuyển động thẳng đều

  1. 1 Chọn chiều dương và gốc toạ độ O (vị trí xuất phát).
  2. 2 Với mỗi đoạn: quãng đường s = độ dài đoạn đi; độ dịch chuyển d = vị trí cuối − vị trí đầu (có dấu).
  3. 3 Tốc độ v = s/t; vận tốc v = d/t (đoạn đi ngược chiều dương ra giá trị âm).
  4. 4 Thử lại: |d| ≤ s; đi một chiều thì |d| = s ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Vật đi 300 m theo chiều dương rồi quay lại 200 m: quãng đường s = 500 m nhưng độ dịch chuyển chỉ d = 300 − 200 = 100 m. Chỉ khi đi một chiều mới có d = s.

🚲
Làm mẫu

Bạn A đạp xe thẳng đều từ nhà (gốc O, chiều dương hướng về phía trường). Cứ 100 m bạn A đi hết 25 s. Tính tốc độ, vận tốc của bạn A và độ dịch chuyển sau 75 s.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 📈 Vẽ đồ thị d–t của chuyển động thẳng đều

Cần nhớ

  • ✦Chuyển động thẳng đều có d = v·t (v là hằng số). Biểu thức này giống hàm số y = a·x học ở môn Toán nên đồ thị là một đường thẳng; xuất phát từ gốc thì đi qua gốc toạ độ.
  • ✦Cách vẽ: (1) lập bảng các cặp (t; d); (2) chọn trục hoành là thời gian t, trục tung là độ dịch chuyển d, chọn tỉ lệ xích hợp lí; (3) chấm các điểm rồi nối thành một đường thẳng.
  • ✦Nếu lúc t = 0 vật đã ở cách gốc một đoạn d₀ thì đường thẳng cắt trục tung tại d₀: d = d₀ + v·t (vẫn song song với đường qua gốc có cùng v).
  • ✦Một đường thẳng chỉ cần hai điểm là vẽ được; các điểm còn lại dùng để kiểm tra có thẳng hàng không.

Dạng bài

Lập bảng và vẽ đồ thị d–t

  1. 1 Lập bảng (t; d): tính d = v·t cho các t đều nhau.
  2. 2 Vẽ hai trục, ghi đơn vị (s, m) và chọn tỉ lệ xích sao cho đồ thị nằm trọn trong khung.
  3. 3 Chấm các điểm, nối bằng một đường thẳng (qua gốc nếu d₀ = 0).
  4. 4 Thử lại: lấy hai điểm bất kì tính Δd/Δt, phải ra đúng v ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nối các điểm bằng đường gấp khúc hay vẽ đường cong là sai: với v không đổi các điểm phải thẳng hàng. Hoặc vẽ trục hoành là d, trục tung là t làm độ dốc thành 1/v.

📈
Làm mẫu

Bạn A đạp xe thẳng đều với v = 4 m/s từ gốc O. Lập bảng (t; d) cho t = 0; 25; 50; 75; 100 s rồi vẽ đồ thị d–t. Kiểm tra bằng độ dốc.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Bảng số liệu của bạn A (v = 4 m/s)

t (s)0255075100
d (m)0100200300400

3 🔍 Đọc đồ thị nhiều đoạn

Cần nhớ

  • ✦Đồ thị d–t có thể gồm nhiều đoạn thẳng nối nhau: mỗi đoạn là một giai đoạn chuyển động với vận tốc riêng. Chỗ gãy (đổi độ dốc) là lúc vận tốc đổi.
  • ✦Đoạn dốc lên: d tăng, vật đi theo chiều dương (v > 0). Đoạn nằm ngang: d không đổi, vật đứng yên (v = 0). Đoạn dốc xuống: d giảm, vật đi ngược chiều dương (v < 0).
  • ✦Muốn biết vật ở đâu lúc t: dóng từ t lên đồ thị rồi sang trục d. Muốn biết khi nào vật ở vị trí d: làm ngược lại.
  • ✦Quãng đường s = tổng độ dài mọi đoạn đã đi (mỗi đoạn lấy giá trị dương). Độ dịch chuyển d = d(cuối) − d(đầu).

Dạng bài

Đọc đồ thị d–t gồm ba đoạn

  1. 1 Chia đồ thị thành các đoạn thẳng theo chỗ gãy.
  2. 2 Mỗi đoạn tính v = Δd/Δt (giữ nguyên dấu); đoạn nằm ngang cho v = 0.
  3. 3 Quãng đường s: cộng |Δd| của các đoạn. Độ dịch chuyển d: lấy d cuối trừ d đầu.
  4. 4 Thử lại: |d| ≤ s, và vận tốc từng đoạn cùng dấu với chiều dốc ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy d = 40 m (vị trí lúc đứng yên) chia 15 s ra 2,7 m/s cho đoạn AB là nhầm độ cao của đồ thị với độ dốc. Nằm ngang thì Δd = 0 nên v = 0, dù đồ thị đang ở d = 40 m. Hoặc ghi vBC = +1,5 m/s (mất dấu).

🚶
Làm mẫu

Đồ thị d–t của Nam gồm ba đoạn thẳng: từ O (0 s; 0 m) đến A (20 s; 40 m), nằm ngang đến B (35 s; 40 m), rồi đi xuống đến C (55 s; 10 m). Tính vận tốc từng đoạn, quãng đường s và độ dịch chuyển d của Nam trong cả chuyến.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Đọc dạng đoạn thẳng trên đồ thị d–t

Dạng đoạnVận tốcVật đang
Dốc lênv > 0đi theo chiều dương
Nằm ngangv = 0đứng yên
Dốc xuốngv < 0đi ngược chiều dương
Dốc nhiều hơnđộ lớn |v| lớn hơnđi nhanh hơn

4 📐 Vận tốc là độ dốc của đồ thị

Cần nhớ

  • ✦Độ dốc (hệ số góc) của đường d–t là Δd/Δt giữa hai điểm bất kì trên đoạn thẳng đó. Với chuyển động thẳng đều thì độ dốc bằng vận tốc: v = Δd/Δt.
  • ✦Lấy hai điểm P(t₁; d₁), Q(t₂; d₂): v = d₂ − d₁t₂ − t₁. Chọn hai điểm cách xa nhau và có toạ độ đọc rõ trên lưới.
  • ✦Độ dốc có đơn vị m/s (mét chia giây), không phải độ góc. Hai đường thẳng song song có cùng vận tốc; đường dốc hơn có |v| lớn hơn.
  • ✦Hai vật cùng đi trên một đường thẳng: chỗ hai đồ thị cắt nhau là lúc hai vật ở cùng một vị trí (gặp nhau): giải d₁ = d₂ để tìm t và vị trí gặp.

Dạng bài

Tính vận tốc từ độ dốc

  1. 1 Chọn hai điểm P, Q thuộc cùng một đoạn thẳng, đọc (t; d) của từng điểm.
  2. 2 Tính Δd = dQ − dP (có dấu) và Δt = tQ − tP (> 0).
  3. 3 v = Δd/Δt, ghi kèm dấu và đơn vị m/s.
  4. 4 Thử lại: dấu của v khớp chiều dốc; |v| lớn khi đồ thị dốc đứng ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Coi góc nghiêng trên hình vẽ là vận tốc, hoặc so độ dốc của hai đồ thị vẽ ở hai tỉ lệ xích khác nhau (vẽ cùng v mà trông dốc khác nhau). Luôn tính Δd/Δt bằng số liệu trên trục.

🏎️
Làm mẫu

Hai xe chạy thẳng đều cùng lúc từ gốc O. Trong 20 s xe đỏ đi được 120 m, xe xanh đi được 40 m. Nhận xét độ dốc hai đồ thị và tính vận tốc từng xe.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Hai vật gặp nhau: đồ thị cắt nhau

  1. 1 Viết phương trình từng vật d = d₀ + vt (chọn chiều dương chung).
  2. 2 Cho d₁ = d₂, giải t.
  3. 3 Thay t vào một phương trình để có vị trí gặp.
  4. 4 Thử lại bằng phương trình còn lại, hai kết quả phải trùng ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng nhầm quãng đường hai người thành 120 m ngay lúc gặp. Điều đúng: hai quãng đường (72 m + 48 m) mới cộng được 120 m; còn vị trí lúc gặp thì hai người trùng nhau.

🤝
Làm mẫu

An đi từ O theo chiều dương với v = 3 m/s (d = 3t). Cùng lúc đó Bình đi từ vị trí cách O 120 m về phía O với v = −2 m/s (d = 120 − 2t). Hai người gặp nhau khi nào, ở đâu?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🏃 Hiện tượng quanh ta

  • ✦🏃 Ứng dụng chạy bộ vẽ đồ thị vị trí – thời gian: đoạn nằm ngang là lúc bạn dừng đèn đỏ, đoạn dốc hơn là lúc bạn tăng tốc chạy nước rút.
  • ✦🚌 Xe buýt: đồ thị vị trí theo thời gian có các đoạn nằm ngang ở mỗi bến đỗ, giữa hai bến là đoạn dốc lên.
  • ✦🛗 Thang máy: lên tầng cao thì dốc lên, dừng ở tầng thì nằm ngang, xuống lại thì dốc xuống.
  • ✦🔭 Nhà khoa học dùng đồ thị d–t để suy ra vận tốc: chỉ cần đo vị trí vật theo thời gian rồi tính độ dốc (cảm biến chuyển động, phân tích video).

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Nhìn hình dạng đoạn thẳng là biết ngay: lên = đi tới, ngang = đứng yên, xuống = đi lùi. Dốc đứng hơn thì nhanh hơn.
  • ✦Đồ thị đi qua gốc và có điểm (t; d) thì v = d/t luôn; không cần vẽ.
  • ✦Hai đồ thị cắt nhau ⇒ gặp nhau; song song ⇒ cùng v; cắt trục hoành ⇒ vật về đúng gốc O.
  • ✦Quãng đường s: cộng độ dài tất cả đoạn; độ dịch chuyển d: chỉ nhìn điểm đầu và điểm cuối.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Lấy vị trí d chia thời gian ra vận tốc cho đoạn nằm ngang: 40 m/15 s = 2,7 m/s, đúng ra là 0.
  • ✦Bỏ dấu âm ở đoạn dốc xuống: v = −1,5 m/s, không phải +1,5 m/s.
  • ✦Nhầm s với d: Nam đi 40 m ra rồi 30 m về thì s = 70 m, d = 10 m (không phải 70 m).
  • ✦Đảo tỉ số: Δt/Δd = 2040 = 0,5 thay vì Δd/Δt = 2 m/s.
  • ✦Lấy hai điểm không cùng đoạn thẳng (ở hai bên chỗ gãy) để tính độ dốc.
  • ✦Cho rằng đồ thị dốc nhiều thì đi xa nhiều: dốc nhiều chỉ nói nhanh hơn trong cùng thời gian.

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦Độ dốc có đơn vị m/s; nếu đồ thị vẽ theo phút hay km thì đổi trước khi so sánh.
  • ✦|d| không bao giờ lớn hơn s; nếu ra d > s là đã tính nhầm.
  • ✦Đoạn nằm ngang trên đồ thị d–t cho v = 0, còn đoạn nằm ngang trên đồ thị v–t (bài 9) lại cho vật chuyển động đều: đừng lẫn hai loại đồ thị.
  • ✦Tính thử vận tốc theo hai cặp điểm khác nhau của cùng đoạn: cả hai phải ra cùng một số.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

➡️

Chuyển động thẳng: d, s, v

  1. 1
    Nhận biết

    Vật chuyển động thẳng theo một chiều không đổi thì

  2. 2
    Nhận biết

    Một vật đang đi theo chiều dương thì đổi chiều và đi ngược lại. Trong thời gian đi ngược chiều đó

  3. 3
    Thông hiểu

    Một xe đi theo chiều dương 300 m rồi quay lại đi 200 m theo chiều ngược lại. Quãng đường s và độ dịch chuyển d của xe là

  4. 4
    Thông hiểu Một xe đạp chạy thẳng đều, cứ 100 m hết 25 s. Vận tốc của xe là m/s.
  5. 5
    Vận dụng

    Chọn chiều dương từ nhà tới trường (cách nhà 800 m). Bạn đi từ nhà tới trường hết 400 s rồi quay về 400 m hết 200 s. Trên cả chuyến 600 s, vận tốc trung bình và tốc độ trung bình lần lượt là

📈

Vẽ đồ thị d–t

  1. 1
    Nhận biết

    Đồ thị độ dịch chuyển – thời gian của chuyển động thẳng đều là

  2. 2
    Thông hiểu

    Bảng số liệu một vật chuyển động thẳng đều: Vận tốc của vật là

  3. 3
    Thông hiểu Với vật ở bảng trên, lúc t = 10 s thì độ dịch chuyển d = m.
  4. 4
    Vận dụng

    Vật chuyển động thẳng đều với v = 2 m/s theo chiều dương, nhưng lúc t = 0 vật đã cách gốc O đoạn 20 m (d₀ = 20 m). Đồ thị d–t của vật là

🔍

Đọc đồ thị nhiều đoạn

  1. 1
    Nhận biết

    Trên đồ thị d–t, một đoạn nằm ngang cho biết vật

  2. 2
    Thông hiểu

    Một đoạn của đồ thị d–t dốc xuống (d giảm khi t tăng) cho biết vật

  3. 3
    Thông hiểu Đồ thị d–t của Nam gồm ba đoạn thẳng: từ O (0 s; 0 m) đến A (20 s; 40 m), nằm ngang đến B (35 s; 40 m), rồi đi xuống đến C (55 s; 10 m). Nam đứng yên trong s.
  4. 4
    Thông hiểu Với đồ thị của Nam ở câu trên, quãng đường Nam đi được trong cả chuyến là m.
  5. 5
    Vận dụng Với đồ thị của Nam (đoạn BC có v = −1,5 m/s), lúc t = 45 s Nam cách gốc O m.
  6. 6
    Vận dụng

    Số liệu vị trí của một vật (chiều dương chọn trước): Vật bắt đầu quay về (đi ngược chiều dương) lúc

📐

Độ dốc là vận tốc

  1. 1
    Nhận biết

    Độ dốc của đường biểu diễn trong đồ thị d–t của chuyển động thẳng đều cho biết

  2. 2
    Thông hiểu Đồ thị d–t của một vật chuyển động thẳng đều đi qua hai điểm (5 s; 10 m) và (20 s; 40 m). Vận tốc của vật là m/s.
  3. 3
    Thông hiểu

    Hai xe có đồ thị d–t là các đường thẳng qua gốc: xe 1 đi qua điểm (10 s; 50 m), xe 2 đi qua điểm (10 s; 20 m). Phát biểu nào đúng?

  4. 4
    Vận dụng

    Đồ thị d–t của một vật đi qua hai điểm (10 s; 80 m) và (30 s; 20 m). Vận tốc của vật là

  5. 5
    Vận dụng An có d = 3t, Bình có d = 100 − 2t (d tính bằng m, t tính bằng s, cùng gốc O). Hai người gặp nhau lúc t = s.
🏃

Hiện tượng quanh ta

  1. 1
    Thông hiểu

    Trên màn hình ứng dụng chạy bộ, đồ thị vị trí theo thời gian của một người có đoạn nằm ngang kéo dài 2 phút. Điều đó nghĩa là trong 2 phút ấy

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Đồ thị d–t của một xe đồ chơi gồm ba đoạn thẳng: từ (0 s; 0 m) tới (4 s; 8 m), nằm ngang tới (6 s; 8 m), rồi xuống tới (10 s; 0 m). Phát biểu nào đúng?

  2. 2
    Thông hiểu

    Đồ thị d–t của hai xe là hai đường thẳng song song với nhau. Điều đó cho biết

  3. 3
    Thông hiểu

    Đồ thị d–t của một vật đang đi xuống (dốc xuống) cắt trục hoành tại t = 8 s. Điều đó có nghĩa là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Một xe điều khiển từ xa chạy thẳng, vị trí so với điểm xuất phát đo theo thời gian (chiều dương là chiều xe chạy ban đầu):

    a)Trong 4 s đầu xe có vận tốc 3 m/s.

    b)Từ giây 4 đến giây 6 xe chuyển động chậm dần.

    c)Lúc t = 10 s xe trở về đúng vị trí xuất phát.

    d)Trong 10 s đó quãng đường xe đi được bằng độ dịch chuyển.

  2. 2
    Vận dụng

    An có d = 3t, Bình có d = 120 − 2t (d tính bằng m, t tính bằng s, cùng gốc O, cùng chiều dương); hai người xuất phát cùng lúc.

    a)Đồ thị d–t của Bình là đường thẳng dốc xuống.

    b)An và Bình đi cùng chiều với nhau.

    c)Hai người gặp nhau lúc t = 24 s.

    d)Lúc gặp nhau An đã đi được 120 m.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Đồ thị d–t của một vật chuyển động thẳng đều đi qua (10 s; 15 m) và (40 s; 75 m). Vận tốc của vật là bao nhiêu m/s? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Nam đi như đồ thị trong bài: lúc 35 s ở d = 40 m rồi đi về O với v = −1,5 m/s. Lúc t = 50 s Nam cách O bao nhiêu mét? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Một vật ở vị trí d = 50 m (đồ thị đi xuống) về phía gốc O với tốc độ 2,5 m/s. Sau bao nhiêu giây vật tới gốc O? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường cho một đồ thị d–t nhiều đoạn hoặc bảng số liệu rồi hỏi đoạn nào đứng yên, đoạn nào đi ngược chiều, vận tốc từng đoạn, hay hai xe có gặp nhau không.
  • •Phần II hay có tình huống hai người đi ngược chiều (đồ thị cắt nhau) hoặc bảng số liệu xe điều khiển: ý hay mất điểm là nhầm độ cao với độ dốc, bỏ dấu âm, hoặc nhầm s với d.
  • •Phần III có thể hỏi vận tốc từ hai điểm trên đồ thị, vị trí lúc nào đó của đoạn dốc xuống, thời điểm hai vật gặp nhau. Nối kiến thức: KHTN 7 vẽ đồ thị quãng đường – thời gian (đại lượng dương); lớp 10 mở rộng thành d–t có dấu; bài 9 dùng đồ thị v–t và diện tích dưới đồ thị; Lý 11 vẽ đồ thị li độ – thời gian của dao động điều hoà.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Chuyển động biến đổi. Gia tốc