Chuyển động biến đổi. Gia tốc
Hiểu chuyển động biến đổi là chuyển động có vận tốc thay đổi, tính gia tốc a = Δv/Δt (đơn vị m/s²), và dựa vào chiều của a so với v để biết vật đang nhanh dần hay chậm dần, kể cả khi đọc đồ thị v–t.
Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 8
⚡ Nhớ nhanh
- 1Chuyển động biến đổi: vận tốc thay đổi theo thời gian (nhanh dần là vận tốc tăng, chậm dần là vận tốc giảm).
- 2Gia tốc cho biết vận tốc đổi nhanh hay chậm: a = Δv/Δt = v − v₀t − t₀. Đơn vị SI: m/s² (a = 2 m/s² nghĩa là mỗi giây vận tốc đổi 2 m/s).
- 3Δv là vectơ nên gia tốc là vectơ, cùng hướng với vectơ Δv.
- 4a cùng chiều v (a·v > 0) ⇒ nhanh dần. a ngược chiều v (a·v < 0) ⇒ chậm dần. Xét dấu theo chiều dương đã chọn.
- 5Bẫy: a < 0 không có nghĩa là chậm dần. Vật đang đi theo chiều âm (v < 0) mà a < 0 thì vẫn nhanh dần.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: xe tăng tốc từ 8 lên 20 m/s trong 6 s (vạch chụp mỗi giây xa nhau dần), xe hãm phanh (vạch dày dần), xe có a = −2 m/s² vừa chậm dần vừa quay đầu, rồi đồ thị v–t nơi độ dốc là a. Sau đó tự kéo 6 thẻ tình huống vào ô Nhanh dần, Chậm dần hay Chuyển động đều (thả xong xe chạy thử; thẻ "đi sang trái, a sang trái" là cái bẫy).
Xe chạy 8 m/s, đạp ga: mỗi giây vận tốc thêm 2 m/s.
1 🚗 Chuyển động biến đổi
Cần nhớ
- ✦Ô tô đang đứng yên, bắt đầu chạy ⇒ nhanh dần (vận tốc tăng). Ô tô đang chạy muốn dừng ⇒ chậm dần (vận tốc giảm).
- ✦Chuyển động biến đổi là chuyển động có vận tốc thay đổi (độ lớn hoặc hướng). Chuyển động thẳng đều là trường hợp vận tốc không đổi.
- ✦Muốn biết vận tốc đổi thế nào phải đọc vận tốc tức thời tại các thời điểm khác nhau, đó là việc của tốc kế trên xe máy, ô tô.
- ✦Đọc bảng số liệu: nhìn cột Δv giữa các lần đo. Δv > 0 là đang tăng tốc, Δv < 0 là đang giảm tốc.
Bảng số liệu một xe đạp điện (tốc kế đọc sau mỗi 2 s)
| Khoảng | Δv (m/s) | Δt (s) | Δv/Δt (m/s²) |
|---|---|---|---|
| 0 → 2 s | 1,0 | 2 | 0,50 |
| 2 → 4 s | 1,2 | 2 | 0,60 |
| 4 → 6 s | 1,4 | 2 | 0,70 |
| 6 → 8 s | 1,6 | 2 | 0,80 |
| cả 8 s | 5,2 | 8 | 0,65 |
Đọc bảng
- ✦Vận tốc tăng mọi lần đo ⇒ xe chuyển động nhanh dần.
- ✦Mức tăng mỗi 2 s không bằng nhau (1,0; 1,2; 1,4; 1,6) ⇒ vận tốc không tăng đều, đây chưa phải chuyển động có a không đổi (bài sau).
- ✦Con số 0,65 m/s² là gia tốc trung bình của cả 8 s: Δv/Δt = 5,28. Nếu Δt rất nhỏ thì coi là gia tốc tức thời.
2 📐 Gia tốc: a = Δv/Δt
Cần nhớ
- ✦Định nghĩa: trong thời gian Δt vận tốc biến thiên Δv thì a = Δv/Δt = v − v₀t − t₀. a cho biết vận tốc thay đổi nhanh hay chậm.
- ✦Đơn vị: Δv đo bằng m/s, Δt bằng s ⇒ a đo bằng m/s² (m·s⁻²). Ví dụ a = 2 m/s²: mỗi giây vận tốc tăng thêm 2 m/s.
- ✦Vectơ: gia tốc cùng hướng với Δv. Trong chuyển động thẳng, chọn một chiều dương thì a có dấu: dấu + là hướng theo chiều dương, dấu − là ngược lại.
- ✦Vì sao có dấu: Δv = v − v₀ là hiệu hai vận tốc có dấu, nên Δv âm khi vận tốc giảm (theo chiều dương), a âm theo.
Dạng bài
Tính gia tốc từ hai vận tốc
- 1 Chọn chiều dương (thường theo chiều chuyển động). Ghi v₀, v và Δt.
- 2 Đổi đơn vị về m/s và s (km/h chia 3,6).
- 3 Tính a = (v − v₀)/Δt, ghi kèm dấu và đơn vị m/s².
- 4 Thử lại: tăng tốc ⇒ a cùng dấu với v, giảm tốc ⇒ a ngược dấu với v.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị: 72 − 28,86 = 7,2 rồi viết "7,2 m/s²" là sai gấp 3,6 lần. 7,2 chỉ là km/h mỗi giây.
Ô tô đang chạy 28,8 km/h thì tăng ga. Sau 6 s tốc kế chỉ 72 km/h. Tính gia tốc của xe (chuyển động thẳng).
Hướng dẫn giải
3 ↔️ Nhanh dần hay chậm dần
Chiều của a so với v (chiều dương sang phải)
| Vật đi | a hướng | a·v | Chuyển động |
|---|---|---|---|
| sang phải (v > 0) | sang phải (a > 0) | > 0 | nhanh dần |
| sang phải (v > 0) | sang trái (a < 0) | < 0 | chậm dần |
| sang trái (v < 0) | sang trái (a < 0) | > 0 | nhanh dần (dù a âm) |
| sang trái (v < 0) | sang phải (a > 0) | < 0 | chậm dần |
Dạng bài
Xác định nhanh dần hay chậm dần
- 1 Chọn chiều dương và xác định dấu của v (vật đang đi theo chiều nào).
- 2 Tính a = Δv/Δt, giữ dấu.
- 3 Xét tích a·v: dương ⇒ nhanh dần, âm ⇒ chậm dần.
- 4 Thử lại bằng độ lớn vận tốc: nhanh dần thì |v| tăng, chậm dần thì |v| giảm.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy a = −2 rồi kết luận "vận tốc âm". Dấu âm của a chỉ nói a ngược chiều dương; v vẫn là +4 m/s lúc đó.
Xe đang chạy 12 m/s thì hãm phanh. Sau 4 s vận tốc còn 4 m/s. Tính a và cho biết nếu giữ nguyên gia tốc đó thì xe còn chạy bao lâu nữa mới dừng.
Hướng dẫn giải
4 📈 Đọc gia tốc từ đồ thị v–t
Cách đọc
- ✦Đồ thị v–t là các đoạn thẳng nối các mốc: độ dốc từng đoạn chính là a = Δv/Δt của đoạn đó.
- ✦Đoạn nằm ngang ⇒ v không đổi ⇒ a = 0. Đoạn đi lên ⇒ a > 0. Đoạn đi xuống ⇒ a < 0.
- ✦Đồ thị cắt trục t (v = 0) là lúc vật dừng tức thời; sau đó v đổi dấu, nghĩa là vật đổi chiều chuyển động.
- ✦Nhanh hay chậm dần: nhìn |v| có tăng không (đồ thị đang đi ra xa trục t hay lại gần trục t), không nhìn a âm hay dương một mình.
Đồ thị nối các mốc (0 s; 0) · (4 s; 12 m/s) · (10 s; 12 m/s) · (22 s; −6 m/s)
| Đoạn | Δv (m/s) | Δt (s) | a (m/s²) | Kết luận |
|---|---|---|---|---|
| 0 → 4 s | 12 | 4 | 3 | nhanh dần |
| 4 → 10 s | 0 | 6 | 0 | v không đổi (đều) |
| 10 → 18 s | −12 | 8 | −1,5 | v > 0, a < 0: chậm dần |
| 18 → 22 s | −6 | 4 | −1,5 | v < 0, a < 0: nhanh dần (ngược chiều) |
Chỗ dễ nhầm
- ✦Hai đoạn 10 → 18 s và 18 → 22 s cùng một đường thẳng, cùng a = −1,5 m/s², nhưng một đoạn chậm dần, một đoạn nhanh dần.
- ✦Tại t = 18 s: v = 12 − 1,5 · 8 = 0, vật dừng tức thời mà a vẫn bằng −1,5 m/s².
5 🚌 Hiện tượng quanh ta
- ✦🚌 Xe buýt khởi hành: người ngồi bị ép vào ghế vì xe tăng tốc (a cùng chiều chạy); xe phanh gấp thì người chúi tới trước vì a ngược chiều chạy.
- ✦🛗 Thang máy gần tới tầng: đi lên chậm dần nên a hướng xuống, ta thấy người hơi nhẹ đi.
- ✦🏎️ Gia tốc 0 → 100 km/h: xe nào đạt trong thời gian ngắn hơn thì gia tốc trung bình lớn hơn (27,8 m/s chia cho vài giây).
- ✦🚦 Đèn đỏ: xe chậm dần đều để dừng. Phanh sớm, nhẹ (|a| nhỏ) thì êm hơn phanh gấp (|a| lớn).
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Gặp "nhanh dần hay chậm dần": vẽ hai mũi tên v và a. Cùng hướng ⇒ nhanh dần, ngược hướng ⇒ chậm dần.
- ✦Đọc đồ thị v–t: độ dốc là a. Đọc a mỗi đoạn thẳng, đừng lấy trung bình cả đồ thị.
- ✦Vận tốc đổi đều mỗi giây bao nhiêu thì a bằng bấy nhiêu: v tăng 3 m/s sau mỗi giây ⇒ a = 3 m/s².
- ✦Đề cho km/h: đổi chia 3,6 trước khi chia cho Δt.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Quên đổi km/h sang m/s: xe 18 → 54 km/h trong 10 s ra 3,6 m/s² thay vì 1 m/s².
- ✦Nghĩ a < 0 là chậm dần: xe đi lùi (v < 0) mà a < 0 vẫn nhanh dần.
- ✦Nghĩ v = 0 thì a = 0: tại điểm dừng quay đầu a vẫn khác 0 (ví dụ a = −1,5 m/s² lúc t = 18 s).
- ✦Lấy Δv/Δt mà quên chia cho Δt: xe 8 → 20 m/s trong 6 s ra 12 thay vì 2 m/s².
- ✦Trừ ngược v₀ − v: xe giảm tốc từ 12 xuống 4 m/s trong 4 s ra a = +2 thay vì −2 m/s².
- ✦Nhầm gia tốc với vận tốc: "a lớn" chỉ nói vận tốc đổi nhanh, không nói vật chạy nhanh.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦Đơn vị của a là m/s². Ra m/s hay m thì đã sai công thức.
- ✦Xe hơi tăng tốc bình thường: a cỡ 1 – 3 m/s². Phanh gấp trên đường khô: cỡ 6 – 8 m/s². Ra 50 m/s² là bất thường.
- ✦Độ lớn |a| = |Δv|/Δt: vận tốc đổi 12 m/s trong 6 s thì |a| = 2 m/s², không thể là 72 hay 0,5.
- ✦Dấu của a: tăng tốc theo chiều dương ⇒ a > 0; giảm tốc theo chiều dương ⇒ a < 0.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Chuyển động biến đổi
- 1Nhận biết
Chuyển động có vận tốc thay đổi theo thời gian được gọi là chuyển động
- 2Thông hiểu
Tốc kế của một xe đạp điện cho kết quả sau: Nhận xét nào đúng?
- 3Thông hiểu Theo bảng của xe đạp điện ở câu trên, độ biến thiên vận tốc sau 8 s là m/s.
- 4Thông hiểu
Theo bảng của xe đạp điện ở trên, gia tốc trung bình của xe trong cả 8 s là
Gia tốc a = Δv/Δt
- 1Nhận biết
Công thức tính gia tốc của chuyển động thẳng là
- 2Nhận biết
Đơn vị của gia tốc trong hệ SI là
- 3Thông hiểu Ô tô tăng tốc từ 8 m/s lên 20 m/s trong 6 s. Gia tốc của xe là m/s².
- 4Thông hiểu
Một xe máy tăng tốc từ 18 km/h lên 54 km/h trong 10 s. Gia tốc của xe là
- 5Vận dụng Một vật bắt đầu chuyển động thẳng với gia tốc 0,5 m/s². Sau 12 s vận tốc tăng thêm m/s.
Nhanh dần hay chậm dần
- 1Nhận biết
Khi vectơ gia tốc cùng chiều với vectơ vận tốc thì vật chuyển động
- 2Thông hiểu
Ô tô đang chạy thẳng thì hãm phanh. Vectơ gia tốc của ô tô
- 3Thông hiểu
Chọn chiều dương sang phải. Một xe đang chạy sang trái với gia tốc a = −2 m/s². Chuyển động của xe là
- 4Vận dụng Xe đang chạy 12 m/s thì hãm phanh, sau 4 s vận tốc còn 4 m/s. Độ lớn gia tốc của xe là m/s².
Đồ thị và số liệu
- 1Thông hiểu
Đồ thị v–t của một vật là các đoạn thẳng nối các mốc: Trong 4 s đầu gia tốc của vật là
- 2Thông hiểu
Cũng theo đồ thị trên, từ giây thứ 4 đến giây thứ 10 vật chuyển động
- 3Thông hiểu Cũng theo đồ thị trên, từ giây thứ 10 đến giây thứ 22 độ lớn gia tốc của vật là m/s².
- 4Vận dụng
Cũng theo đồ thị trên, vật dừng tức thời ở giây thứ 18 (v = 12 − 1,5 · 8 = 0). Từ giây thứ 18 đến giây thứ 22 vật chuyển động
- 5Vận dụng
Một xe hãm phanh, tốc kế ghi: Chiều dương theo chiều chuyển động. Chuyển động và gia tốc của xe là
- 6Vận dụng Chim ưng đang lao với tốc độ 24 m/s thì giảm tốc, sau 3 s còn 6 m/s. Độ lớn gia tốc là m/s².
Hiện tượng quanh ta
- 1Thông hiểu
Thang máy đang đi lên và chậm dần trước khi dừng ở tầng cao. Vectơ gia tốc của thang máy
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Ô tô tăng tốc từ 5 m/s lên 17 m/s trong 4 s. Gia tốc của ô tô là
- 2Thông hiểu
Vật chuyển động thẳng có vận tốc 6 m/s, gia tốc −2 m/s² (chiều dương là chiều của vận tốc 6 m/s). Sau 2 s vận tốc của vật là
- 3Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây đúng?
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Vận tốc của một xe chạy thẳng, chiều dương theo chiều chạy, ghi được:
a)Sau mỗi 2 s, vận tốc của xe tăng thêm 4 m/s.
b)Gia tốc của xe là 4 m/s².
c)Gia tốc của xe không đổi trong các lần đo.
d)Vì vận tốc tăng nên gia tốc của xe có giá trị âm.
- 2Vận dụng
Đồ thị v–t của một vật là đoạn thẳng nối (0 s; 8 m/s) với (6 s; −4 m/s). Chiều dương là chiều của vận tốc ban đầu.
a)Gia tốc của vật là −2 m/s².
b)Trong cả 6 s, vật luôn chuyển động chậm dần.
c)Tại t = 4 s vật dừng tức thời nhưng gia tốc vẫn là −2 m/s².
d)Từ giây thứ 4 đến giây thứ 6 vật chuyển động chậm dần.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Xe tăng tốc từ 36 km/h lên 72 km/h trong 5 s. Gia tốc của xe bằng bao nhiêu m/s²? Đáp số:
- 2Vận dụng Vật chuyển động thẳng với vận tốc đầu 3 m/s và gia tốc −0,5 m/s² (chiều dương theo vận tốc đầu). Sau bao nhiêu giây vật dừng lại? Đáp số:
- 3Vận dụng Xe giảm tốc từ 15 m/s xuống 4 m/s trong 6 s. Độ lớn gia tốc bằng bao nhiêu m/s²? Làm tròn đến hàng phần mười. Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi tính a = Δv/Δt (có đổi km/h → m/s), nhận biết a cùng chiều hay ngược chiều v, hoặc nhận xét số liệu trong bảng.
- •Phần II hay có một bảng số liệu hoặc đồ thị v–t nối nhiều đoạn: ý dễ mất điểm là kết luận "a âm thì chậm dần" và quên rằng đồ thị cắt trục t là lúc vật đổi chiều.
- •Phần III có thể hỏi thời gian dừng hoặc độ lớn a khi biết hai vận tốc. Gia tốc là nền của bài 9 (chuyển động thẳng biến đổi đều), bài 15 (a = F/m, Định luật 2 Newton) và là gia tốc rơi tự do g trong bài 10; ở KHTN THCS bạn mới học chuyển động nhanh, chậm, chưa có đại lượng này.
Chuyển động thẳng biến đổi đều