Vật lý lớp 10
Bài 8 · Cơ bản

Chuyển động biến đổi. Gia tốc

Hiểu chuyển động biến đổi là chuyển động có vận tốc thay đổi, tính gia tốc a = Δv/Δt (đơn vị m/s²), và dựa vào chiều của a so với v để biết vật đang nhanh dần hay chậm dần, kể cả khi đọc đồ thị v–t.

Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 8

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Chuyển động biến đổi: vận tốc thay đổi theo thời gian (nhanh dần là vận tốc tăng, chậm dần là vận tốc giảm).
  • 2Gia tốc cho biết vận tốc đổi nhanh hay chậm: a = Δv/Δt = v − v₀t − t₀. Đơn vị SI: m/s² (a = 2 m/s² nghĩa là mỗi giây vận tốc đổi 2 m/s).
  • 3Δv là vectơ nên gia tốc là vectơ, cùng hướng với vectơ Δv.
  • 4a cùng chiều v (a·v > 0) ⇒ nhanh dần. a ngược chiều v (a·v < 0) ⇒ chậm dần. Xét dấu theo chiều dương đã chọn.
  • 5Bẫy: a < 0 không có nghĩa là chậm dần. Vật đang đi theo chiều âm (v < 0) mà a < 0 thì vẫn nhanh dần.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: xe tăng tốc từ 8 lên 20 m/s trong 6 s (vạch chụp mỗi giây xa nhau dần), xe hãm phanh (vạch dày dần), xe có a = −2 m/s² vừa chậm dần vừa quay đầu, rồi đồ thị v–t nơi độ dốc là a. Sau đó tự kéo 6 thẻ tình huống vào ô Nhanh dần, Chậm dần hay Chuyển động đều (thả xong xe chạy thử; thẻ "đi sang trái, a sang trái" là cái bẫy).

Tăng tốcchiều dương: sang phải0 m20406080vat = 0 s · v = +8 m/s · a = +2 m/s²NHANH DẦN · a cùng chiều vv mỗi giây (m/s):8

Xe chạy 8 m/s, đạp ga: mỗi giây vận tốc thêm 2 m/s.

1 🚗 Chuyển động biến đổi

Cần nhớ

  • ✦Ô tô đang đứng yên, bắt đầu chạy ⇒ nhanh dần (vận tốc tăng). Ô tô đang chạy muốn dừng ⇒ chậm dần (vận tốc giảm).
  • ✦Chuyển động biến đổi là chuyển động có vận tốc thay đổi (độ lớn hoặc hướng). Chuyển động thẳng đều là trường hợp vận tốc không đổi.
  • ✦Muốn biết vận tốc đổi thế nào phải đọc vận tốc tức thời tại các thời điểm khác nhau, đó là việc của tốc kế trên xe máy, ô tô.
  • ✦Đọc bảng số liệu: nhìn cột Δv giữa các lần đo. Δv > 0 là đang tăng tốc, Δv < 0 là đang giảm tốc.

Bảng số liệu một xe đạp điện (tốc kế đọc sau mỗi 2 s)

KhoảngΔv (m/s)Δt (s)Δv/Δt (m/s²)
0 → 2 s1,020,50
2 → 4 s1,220,60
4 → 6 s1,420,70
6 → 8 s1,620,80
cả 8 s5,280,65

Đọc bảng

  • ✦Vận tốc tăng mọi lần đo ⇒ xe chuyển động nhanh dần.
  • ✦Mức tăng mỗi 2 s không bằng nhau (1,0; 1,2; 1,4; 1,6) ⇒ vận tốc không tăng đều, đây chưa phải chuyển động có a không đổi (bài sau).
  • ✦Con số 0,65 m/s² là gia tốc trung bình của cả 8 s: Δv/Δt = 5,28. Nếu Δt rất nhỏ thì coi là gia tốc tức thời.

2 📐 Gia tốc: a = Δv/Δt

Cần nhớ

  • ✦Định nghĩa: trong thời gian Δt vận tốc biến thiên Δv thì a = Δv/Δt = v − v₀t − t₀. a cho biết vận tốc thay đổi nhanh hay chậm.
  • ✦Đơn vị: Δv đo bằng m/s, Δt bằng s ⇒ a đo bằng m/s² (m·s⁻²). Ví dụ a = 2 m/s²: mỗi giây vận tốc tăng thêm 2 m/s.
  • ✦Vectơ: gia tốc cùng hướng với Δv. Trong chuyển động thẳng, chọn một chiều dương thì a có dấu: dấu + là hướng theo chiều dương, dấu − là ngược lại.
  • ✦Vì sao có dấu: Δv = v − v₀ là hiệu hai vận tốc có dấu, nên Δv âm khi vận tốc giảm (theo chiều dương), a âm theo.

Dạng bài

Tính gia tốc từ hai vận tốc

  1. 1 Chọn chiều dương (thường theo chiều chuyển động). Ghi v₀, v và Δt.
  2. 2 Đổi đơn vị về m/s và s (km/h chia 3,6).
  3. 3 Tính a = (v − v₀)/Δt, ghi kèm dấu và đơn vị m/s².
  4. 4 Thử lại: tăng tốc ⇒ a cùng dấu với v, giảm tốc ⇒ a ngược dấu với v.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị: 72 − 28,86 = 7,2 rồi viết "7,2 m/s²" là sai gấp 3,6 lần. 7,2 chỉ là km/h mỗi giây.

🚗
Làm mẫu

Ô tô đang chạy 28,8 km/h thì tăng ga. Sau 6 s tốc kế chỉ 72 km/h. Tính gia tốc của xe (chuyển động thẳng).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 ↔️ Nhanh dần hay chậm dần

Chiều của a so với v (chiều dương sang phải)

Vật đia hướnga·vChuyển động
sang phải (v > 0)sang phải (a > 0)> 0nhanh dần
sang phải (v > 0)sang trái (a < 0)< 0chậm dần
sang trái (v < 0)sang trái (a < 0)> 0nhanh dần (dù a âm)
sang trái (v < 0)sang phải (a > 0)< 0chậm dần

Dạng bài

Xác định nhanh dần hay chậm dần

  1. 1 Chọn chiều dương và xác định dấu của v (vật đang đi theo chiều nào).
  2. 2 Tính a = Δv/Δt, giữ dấu.
  3. 3 Xét tích a·v: dương ⇒ nhanh dần, âm ⇒ chậm dần.
  4. 4 Thử lại bằng độ lớn vận tốc: nhanh dần thì |v| tăng, chậm dần thì |v| giảm.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy a = −2 rồi kết luận "vận tốc âm". Dấu âm của a chỉ nói a ngược chiều dương; v vẫn là +4 m/s lúc đó.

🛑
Làm mẫu

Xe đang chạy 12 m/s thì hãm phanh. Sau 4 s vận tốc còn 4 m/s. Tính a và cho biết nếu giữ nguyên gia tốc đó thì xe còn chạy bao lâu nữa mới dừng.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 📈 Đọc gia tốc từ đồ thị v–t

Cách đọc

  • ✦Đồ thị v–t là các đoạn thẳng nối các mốc: độ dốc từng đoạn chính là a = Δv/Δt của đoạn đó.
  • ✦Đoạn nằm ngang ⇒ v không đổi ⇒ a = 0. Đoạn đi lên ⇒ a > 0. Đoạn đi xuống ⇒ a < 0.
  • ✦Đồ thị cắt trục t (v = 0) là lúc vật dừng tức thời; sau đó v đổi dấu, nghĩa là vật đổi chiều chuyển động.
  • ✦Nhanh hay chậm dần: nhìn |v| có tăng không (đồ thị đang đi ra xa trục t hay lại gần trục t), không nhìn a âm hay dương một mình.

Đồ thị nối các mốc (0 s; 0) · (4 s; 12 m/s) · (10 s; 12 m/s) · (22 s; −6 m/s)

ĐoạnΔv (m/s)Δt (s)a (m/s²)Kết luận
0 → 4 s1243nhanh dần
4 → 10 s060v không đổi (đều)
10 → 18 s−128−1,5v > 0, a < 0: chậm dần
18 → 22 s−64−1,5v < 0, a < 0: nhanh dần (ngược chiều)

Chỗ dễ nhầm

  • ✦Hai đoạn 10 → 18 s và 18 → 22 s cùng một đường thẳng, cùng a = −1,5 m/s², nhưng một đoạn chậm dần, một đoạn nhanh dần.
  • ✦Tại t = 18 s: v = 12 − 1,5 · 8 = 0, vật dừng tức thời mà a vẫn bằng −1,5 m/s².

5 🚌 Hiện tượng quanh ta

  • ✦🚌 Xe buýt khởi hành: người ngồi bị ép vào ghế vì xe tăng tốc (a cùng chiều chạy); xe phanh gấp thì người chúi tới trước vì a ngược chiều chạy.
  • ✦🛗 Thang máy gần tới tầng: đi lên chậm dần nên a hướng xuống, ta thấy người hơi nhẹ đi.
  • ✦🏎️ Gia tốc 0 → 100 km/h: xe nào đạt trong thời gian ngắn hơn thì gia tốc trung bình lớn hơn (27,8 m/s chia cho vài giây).
  • ✦🚦 Đèn đỏ: xe chậm dần đều để dừng. Phanh sớm, nhẹ (|a| nhỏ) thì êm hơn phanh gấp (|a| lớn).

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Gặp "nhanh dần hay chậm dần": vẽ hai mũi tên v và a. Cùng hướng ⇒ nhanh dần, ngược hướng ⇒ chậm dần.
  • ✦Đọc đồ thị v–t: độ dốc là a. Đọc a mỗi đoạn thẳng, đừng lấy trung bình cả đồ thị.
  • ✦Vận tốc đổi đều mỗi giây bao nhiêu thì a bằng bấy nhiêu: v tăng 3 m/s sau mỗi giây ⇒ a = 3 m/s².
  • ✦Đề cho km/h: đổi chia 3,6 trước khi chia cho Δt.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Quên đổi km/h sang m/s: xe 18 → 54 km/h trong 10 s ra 3,6 m/s² thay vì 1 m/s².
  • ✦Nghĩ a < 0 là chậm dần: xe đi lùi (v < 0) mà a < 0 vẫn nhanh dần.
  • ✦Nghĩ v = 0 thì a = 0: tại điểm dừng quay đầu a vẫn khác 0 (ví dụ a = −1,5 m/s² lúc t = 18 s).
  • ✦Lấy Δv/Δt mà quên chia cho Δt: xe 8 → 20 m/s trong 6 s ra 12 thay vì 2 m/s².
  • ✦Trừ ngược v₀ − v: xe giảm tốc từ 12 xuống 4 m/s trong 4 s ra a = +2 thay vì −2 m/s².
  • ✦Nhầm gia tốc với vận tốc: "a lớn" chỉ nói vận tốc đổi nhanh, không nói vật chạy nhanh.

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦Đơn vị của a là m/s². Ra m/s hay m thì đã sai công thức.
  • ✦Xe hơi tăng tốc bình thường: a cỡ 1 – 3 m/s². Phanh gấp trên đường khô: cỡ 6 – 8 m/s². Ra 50 m/s² là bất thường.
  • ✦Độ lớn |a| = |Δv|/Δt: vận tốc đổi 12 m/s trong 6 s thì |a| = 2 m/s², không thể là 72 hay 0,5.
  • ✦Dấu của a: tăng tốc theo chiều dương ⇒ a > 0; giảm tốc theo chiều dương ⇒ a < 0.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🚗

Chuyển động biến đổi

  1. 1
    Nhận biết

    Chuyển động có vận tốc thay đổi theo thời gian được gọi là chuyển động

  2. 2
    Thông hiểu

    Tốc kế của một xe đạp điện cho kết quả sau: Nhận xét nào đúng?

  3. 3
    Thông hiểu Theo bảng của xe đạp điện ở câu trên, độ biến thiên vận tốc sau 8 s là m/s.
  4. 4
    Thông hiểu

    Theo bảng của xe đạp điện ở trên, gia tốc trung bình của xe trong cả 8 s là

📐

Gia tốc a = Δv/Δt

  1. 1
    Nhận biết

    Công thức tính gia tốc của chuyển động thẳng là

  2. 2
    Nhận biết

    Đơn vị của gia tốc trong hệ SI là

  3. 3
    Thông hiểu Ô tô tăng tốc từ 8 m/s lên 20 m/s trong 6 s. Gia tốc của xe là m/s².
  4. 4
    Thông hiểu

    Một xe máy tăng tốc từ 18 km/h lên 54 km/h trong 10 s. Gia tốc của xe là

  5. 5
    Vận dụng Một vật bắt đầu chuyển động thẳng với gia tốc 0,5 m/s². Sau 12 s vận tốc tăng thêm m/s.
↔️

Nhanh dần hay chậm dần

  1. 1
    Nhận biết

    Khi vectơ gia tốc cùng chiều với vectơ vận tốc thì vật chuyển động

  2. 2
    Thông hiểu

    Ô tô đang chạy thẳng thì hãm phanh. Vectơ gia tốc của ô tô

  3. 3
    Thông hiểu

    Chọn chiều dương sang phải. Một xe đang chạy sang trái với gia tốc a = −2 m/s². Chuyển động của xe là

  4. 4
    Vận dụng Xe đang chạy 12 m/s thì hãm phanh, sau 4 s vận tốc còn 4 m/s. Độ lớn gia tốc của xe là m/s².
📈

Đồ thị và số liệu

  1. 1
    Thông hiểu

    Đồ thị v–t của một vật là các đoạn thẳng nối các mốc: Trong 4 s đầu gia tốc của vật là

  2. 2
    Thông hiểu

    Cũng theo đồ thị trên, từ giây thứ 4 đến giây thứ 10 vật chuyển động

  3. 3
    Thông hiểu Cũng theo đồ thị trên, từ giây thứ 10 đến giây thứ 22 độ lớn gia tốc của vật là m/s².
  4. 4
    Vận dụng

    Cũng theo đồ thị trên, vật dừng tức thời ở giây thứ 18 (v = 12 − 1,5 · 8 = 0). Từ giây thứ 18 đến giây thứ 22 vật chuyển động

  5. 5
    Vận dụng

    Một xe hãm phanh, tốc kế ghi: Chiều dương theo chiều chuyển động. Chuyển động và gia tốc của xe là

  6. 6
    Vận dụng Chim ưng đang lao với tốc độ 24 m/s thì giảm tốc, sau 3 s còn 6 m/s. Độ lớn gia tốc là m/s².
🚌

Hiện tượng quanh ta

  1. 1
    Thông hiểu

    Thang máy đang đi lên và chậm dần trước khi dừng ở tầng cao. Vectơ gia tốc của thang máy

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Ô tô tăng tốc từ 5 m/s lên 17 m/s trong 4 s. Gia tốc của ô tô là

  2. 2
    Thông hiểu

    Vật chuyển động thẳng có vận tốc 6 m/s, gia tốc −2 m/s² (chiều dương là chiều của vận tốc 6 m/s). Sau 2 s vận tốc của vật là

  3. 3
    Thông hiểu

    Phát biểu nào sau đây đúng?

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Vận tốc của một xe chạy thẳng, chiều dương theo chiều chạy, ghi được:

    a)Sau mỗi 2 s, vận tốc của xe tăng thêm 4 m/s.

    b)Gia tốc của xe là 4 m/s².

    c)Gia tốc của xe không đổi trong các lần đo.

    d)Vì vận tốc tăng nên gia tốc của xe có giá trị âm.

  2. 2
    Vận dụng

    Đồ thị v–t của một vật là đoạn thẳng nối (0 s; 8 m/s) với (6 s; −4 m/s). Chiều dương là chiều của vận tốc ban đầu.

    a)Gia tốc của vật là −2 m/s².

    b)Trong cả 6 s, vật luôn chuyển động chậm dần.

    c)Tại t = 4 s vật dừng tức thời nhưng gia tốc vẫn là −2 m/s².

    d)Từ giây thứ 4 đến giây thứ 6 vật chuyển động chậm dần.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Xe tăng tốc từ 36 km/h lên 72 km/h trong 5 s. Gia tốc của xe bằng bao nhiêu m/s²? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Vật chuyển động thẳng với vận tốc đầu 3 m/s và gia tốc −0,5 m/s² (chiều dương theo vận tốc đầu). Sau bao nhiêu giây vật dừng lại? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Xe giảm tốc từ 15 m/s xuống 4 m/s trong 6 s. Độ lớn gia tốc bằng bao nhiêu m/s²? Làm tròn đến hàng phần mười. Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi tính a = Δv/Δt (có đổi km/h → m/s), nhận biết a cùng chiều hay ngược chiều v, hoặc nhận xét số liệu trong bảng.
  • •Phần II hay có một bảng số liệu hoặc đồ thị v–t nối nhiều đoạn: ý dễ mất điểm là kết luận "a âm thì chậm dần" và quên rằng đồ thị cắt trục t là lúc vật đổi chiều.
  • •Phần III có thể hỏi thời gian dừng hoặc độ lớn a khi biết hai vận tốc. Gia tốc là nền của bài 9 (chuyển động thẳng biến đổi đều), bài 15 (a = F/m, Định luật 2 Newton) và là gia tốc rơi tự do g trong bài 10; ở KHTN THCS bạn mới học chuyển động nhanh, chậm, chưa có đại lượng này.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Chuyển động thẳng biến đổi đều