Ngữ văn lớp 10
Chủ đề 2 · Học kỳ 1 ⭐ Hay ra thi tốt nghiệp

Vẻ đẹp của thơ ca

Đọc hiểu một bài thơ lạ như trong phòng thi: nhận ra thể thơ, nhân vật trữ tình, hình ảnh, vần, nhịp, đối; chỉ ra và sửa lỗi dùng từ, lỗi trật tự từ; viết được đoạn 200 chữ phân tích thơ và bài 600 chữ.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: B2

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Thơ trữ tình dung lượng nhỏ, nói trực tiếp cảm xúc của nhân vật trữ tình — người bộc lộ rung động trong bài, gần với tác giả nhưng không đồng nhất với tác giả.
  • 2Vẻ đẹp của thơ nằm ở hình thức mang nghĩa: từ ngữ, hình ảnh, vần (nối các dòng), nhịp (chỗ ngắt), đối (hai vế cân xứng), thể thơ. Đọc thơ là hỏi: hình thức này làm cảm xúc hiện ra thế nào?
  • 3Hai-cư (Nhật): 3 dòng, rất ngắn, một khoảnh khắc thiên nhiên có dấu mùa, tả ít gợi nhiều. Thất ngôn bát cú Đường luật: 8 câu × 7 chữ, đề – thực – luận – kết, một vần bằng (câu 1, 2, 4, 6, 8), đối ở câu 3–4 và 5–6.
  • 4Thơ mới (1932–1945): cảm xúc cá nhân, vần nhịp tự do hơn, thiên nhiên xôn xao, có hồn chứ không tĩnh lặng như thơ cổ.
  • 5Lỗi dùng từ: lặp từ, dùng sai nghĩa, sai phong cách (khẩu ngữ trong bài viết trang trọng). Lỗi trật tự từ: sắp xếp sai làm câu tối nghĩa — khác với đảo ngữ là cố ý để tạo hiệu quả.
  • 6Đề tốt nghiệp lớp 12 hay cho một bài thơ ngoài SGK ở phần đọc hiểu (4 điểm), rồi đoạn ~200 chữ phân tích một khổ/hình ảnh (2 điểm) và bài ~600 chữ (4 điểm) — bạn luyện từ bây giờ.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Chùm thơ hai-cư Nhật Bản

Ba-sô, Chi-y-ô, Ít-sa (Nhật Chiêu dịch) · Ba bài hai-cư của Mát-chư-ô Ba-sô (1644–1694), Phư-cư-ma-xư-y-a Chi-y-ô (1703–1775), Cô-ba-y-a-si Ít-sa (1763–1828); bản dịch của Nhật Chiêu in trong "Ba-sô và thơ hai-cư" và "Ba nghìn thế giới thơm".

Bản dịch có bản quyền 📖 Bạn đọc bản dịch trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Một bài thơ chỉ ba dòng có thể chứa được gì? Nếu chỉ được viết ba dòng về buổi chiều hôm nay, bạn chọn hình ảnh nào?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Bài 1 (Ba-sô)

    Bài thơ có mấy hình ảnh? Chúng gợi màu sắc, không khí gì?

  2. 📍 Bài 2 (Chi-y-ô)

    Nhân vật trữ tình phát hiện ra điều gì bên giếng? Vì sao lại phải đi xin nước nhà bên?

  3. 📍 Bài 3 (Ít-sa)

    Con ốc và núi Phú Sĩ được đặt cạnh nhau như thế nào?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Hai bản nháp thơ dài dòng. Kéo từng dòng vào ô Dấu mùa, Khoảnh khắc hay Lời giải thích (bỏ). Đúng thì vòng bốn mùa chỉ đúng mùa, dòng giải thích bị gạch và biến mất, thanh "kiệm lời" co lại — còn ba dòng hai-cư.

✍️ Bản nháp 1 · một chiều cuối thu — Học liệu STEAM viết để luyện

Gió heo may về

Ôi nỗi cô đơn sao mà day dứt quá!

bậc thềm vắng — chiếc ghế mây

Tôi biết bà đã đi xa, không bao giờ về nữa

còn hơi ấm người

XuânHạThuĐông
Bản nháp: 34 chữCòn giữ: 34 chữ

🍂 Dấu mùa · quý ngữ — chữ báo mùa

📸 Khoảnh khắc · hình ảnh cụ thể, đang diễn ra

✂️ Lời giải thích · nói thẳng cảm xúc — hai-cư bỏ

Kéo từng dòng (hoặc chạm dòng rồi chạm ô) — dòng nào báo mùa, dòng nào là khoảnh khắc, dòng nào nói hộ cảm xúc?

Bản nháp 1/2 · đã xếp 0/5 dòng

1 🌸 Đọc hiểu thơ trữ tình

Cần nhớ

  • ✦Nhân vật trữ tình là người bộc lộ cảm xúc trong bài (có thể xưng "tôi", "em", "khách", hoặc ẩn). Đề hỏi "nhân vật trữ tình là ai, đang cảm thấy gì" — trả lời bằng chi tiết trong bài, không bằng tiểu sử tác giả.
  • ✦Hình ảnh thơ gợi cảm giác (nhất là thị giác) và gợi nghĩa: cành khô, cánh quạ ⇒ vắng lặng; con thuyền lẻ loi ⇒ cô đơn, tha hương.
  • ✦Vần nối các dòng và tạo nhạc; nhịp là chỗ ngắt (nhịp chậm ⇒ buồn, trầm; nhịp ngắt bất ngờ ⇒ ngỡ ngàng); đối đặt hai vế cân xứng (đối cân: cùng chiều; đối chọi: trái chiều).
  • ✦Thể thơ mang sẵn một "khuôn": hai-cư (3 dòng, dấu mùa, một khoảnh khắc), Đường luật (8 câu 7 chữ, đề – thực – luận – kết, đối 3–4 và 5–6), thơ bảy chữ/năm chữ, thơ tự do.

Bốn câu hỏi khi gặp một bài thơ lạ

HỏiTìm ở đâuVí dụ ("Mùa xuân chín")
Thể thơ gì?Đếm chữ mỗi dòng, số dòng, khổBảy chữ, bốn khổ, mỗi khổ bốn dòng
Nhân vật trữ tình là ai, cảm xúc gì?Đại từ xưng hô, từ ngữ chỉ cảm xúc, câu hỏi, câu cảm"Khách xa", bâng khuâng nhớ làng
Hình ảnh, từ ngữ nào nổi bật?Từ láy, kết hợp từ lạ, hình ảnh lặp"tiếng ca vắt vẻo", "lấm tấm vàng"
Vần, nhịp, biện pháp giúp gì?Chữ cuối dòng, dấu câu giữa dòng, điệp, đảo, đốiNgắt "Bóng xuân sang" như tiếng reo

Dạng bài

Phân tích mạch cảm xúc của bài thơ

  1. 1 Chia bài theo khổ/phần; mỗi phần ghi một từ khoá cảm xúc (vui, ngỡ ngàng, chùng xuống, nhớ…).
  2. 2 Tìm "chỗ rẽ": câu thơ nào làm cảm xúc đổi hướng (thường là câu hỏi, câu đặt sau dấu gạch ngang, chữ "nhưng", "chợt", "sực").
  3. 3 Nối thành một mạch: từ … đến … rồi …
  4. 4 Nói hình thức hỗ trợ mạch ấy thế nào (nhịp, vần, từ láy).

⚠️ Bẫy hay gặp: Diễn xuôi từng câu thơ ("câu 1 tả nắng, câu 2 tả mái nhà…") mà không nói cảm xúc và tác dụng. Phân tích thơ là trả lời "vì sao viết thế này", không phải dịch thơ ra văn xuôi.

🌾
Làm mẫu

Mạch cảm xúc của "Mùa xuân chín" vận động thế nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🛠️ Lỗi dùng từ, lỗi về trật tự từ

Cần nhớ

  • ✦Lặp từ: một từ dùng nhiều lần làm câu nặng nề. Sửa: bỏ bớt, hoặc thay bằng đại từ, từ đồng nghĩa. Phân biệt với điệp ngữ (lặp có chủ ý để nhấn mạnh, tạo nhạc).
  • ✦Dùng từ không đúng nghĩa: hay gặp với từ Hán Việt, thành ngữ ("bàng quan", "yếu điểm", "tham quan"…). Sửa: tra từ điển, thay từ đúng.
  • ✦Dùng từ sai phong cách: khẩu ngữ ("dã man", "hơi bị", "siêu") trong bài nghị luận trang trọng. Sửa: thay bằng từ trung tính.
  • ✦Lỗi trật tự từ: sắp xếp sai làm câu tối nghĩa hoặc hiểu sai ("hộp sữa" ≠ "sữa hộp"). Khác với đảo ngữ — cố ý đổi trật tự trong văn chương để nhấn mạnh.
❌ Lỗi trật tự từ

"Em đã đọc bài thơ rất say mê viết về mùa xuân của Hàn Mặc Tử." — "rất say mê" chen giữa làm câu rối. Sửa: "Em đã say mê đọc bài thơ viết về mùa xuân của Hàn Mặc Tử."

✨ Đảo ngữ (nghệ thuật)

"Sột soạt gió trêu tà áo biếc" (Hàn Mặc Tử) — từ tượng thanh đưa lên đầu câu để tiếng gió vang lên trước, như ta nghe thấy rồi mới nhìn thấy.

Dạng bài

Trả lời câu "Chỉ ra lỗi và sửa" / "Nêu tác dụng của đảo ngữ"

  1. 1 Đọc câu, hỏi: câu có hiểu được không, có hiểu thành hai nghĩa không? Có từ nào lặp, sai nghĩa, lạc giọng không?
  2. 2 Gọi tên lỗi (lặp từ / sai nghĩa / sai phong cách / sai trật tự) và chỉ đúng từ, cụm từ mắc lỗi.
  3. 3 Viết lại câu đúng (giữ nguyên ý người viết).
  4. 4 Nếu là văn chương mà trật tự "lạ" có chủ ý ⇒ đó là đảo ngữ: gọi tên → nhấn mạnh điều gì → tạo nhịp, hình ảnh, cảm xúc ra sao.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy trật tự lạ trong thơ liền gọi là "lỗi". Trong văn chương, trật tự lạ có hiệu quả nghệ thuật là đảo ngữ; chỉ trong lời nói, bài viết thông thường mới xét lỗi trật tự từ.

🔧
Làm mẫu

"Bài thơ Thu hứng rất hay, bài thơ Thu hứng cho thấy nỗi nhớ nhà rất là dã man của Đỗ Phủ." Chỉ ra lỗi và sửa.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🖋️ Viết: nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm thơ

Dạng bài

Dàn ý bài phân tích, đánh giá một bài thơ

  1. 1 Mở bài: giới thiệu ngắn bài thơ (tác giả, thời điểm, trào lưu) và vấn đề chính bạn sẽ phân tích.
  2. 2 Thân bài 1: mạch cảm xúc, ý tưởng của nhân vật trữ tình — muốn nói gì, qua hình tượng nào.
  3. 3 Thân bài 2: sự phát triển của hình tượng chính qua các khổ + nét độc đáo của từ ngữ, vần, nhịp, biện pháp tu từ (có dẫn thơ).
  4. 4 Thân bài 3: so sánh với bài cùng đề tài/thể loại để thấy cái riêng.
  5. 5 Kết bài: đánh giá giá trị nghệ thuật, giá trị nhân văn; bài thơ có ý nghĩa gì với bạn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Bài viết tham khảo trong SGK (đọc "Mùa xuân xanh" của Nguyễn Bính) phân tích theo tuyến hình ảnh và so sánh với ca dao, thơ trung đại. Đừng chỉ khen chung "bài thơ rất hay, giàu cảm xúc" — mỗi lời đánh giá phải kèm một dòng thơ làm chứng.

Biến một nhận xét chung thành một luận điểm

Nhận xét chung (yếu)Luận điểm có căn cứ (tốt)
Bài thơ có nhiều hình ảnh đẹp.Hình ảnh "mái nhà tranh lấm tấm vàng" lấy cái nắng làm điểm nhấn, gợi một làng quê ấm áp, tươi sáng.
Nhịp thơ hay.Câu "Trên giàn thiên lí. Bóng xuân sang" ngắt đôi bằng dấu chấm, như một khoảnh khắc ngỡ ngàng nhận ra xuân đến.
Tác giả rất nhớ quê.Hai câu luận "Thu hứng" dồn nỗi nhớ vào khóm cúc nở hai lần và con thuyền buộc chặt.

4 📝 Ra phòng thi: đoạn 200 chữ, bài 600 chữ

Dạng bài

Đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích một khổ thơ, một hình ảnh (2 điểm)

  1. 1 Câu chủ đề: khổ/hình ảnh này nói cảm xúc gì (vd: "Khổ cuối là lúc cảnh xuân lắng lại thành nỗi nhớ").
  2. 2 2–3 ý, mỗi ý trích một cụm thơ trong ngoặc kép rồi phân tích từ ngữ, hình ảnh, nhịp, vần.
  3. 3 Một câu đánh giá nghệ thuật (thể thơ, biện pháp, giọng điệu).
  4. 4 Câu kết khép ý, có thể liên hệ ngắn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Trích nguyên cả khổ thơ rồi diễn xuôi. Chỉ trích cụm từ cần phân tích; thời gian và chữ dành cho lời bình của bạn.

Dạng bài

Bài nghị luận xã hội khoảng 600 chữ (4 điểm)

  1. 1 Mở bài: dẫn vào vấn đề (có thể từ chính văn bản đọc hiểu), nêu ý kiến của bạn.
  2. 2 Giải thích ngắn khái niệm then chốt.
  3. 3 2–3 luận điểm, mỗi luận điểm: lí lẽ + một dẫn chứng thật, cụ thể.
  4. 4 Một ý kiến trái chiều + phản bác.
  5. 5 Bài học, hành động của bản thân; kết bài.

⚠️ Bẫy hay gặp: Bài 600 chữ chủ đề "cảm nhận cái đẹp", "sống chậm" rất dễ thành văn tả cảnh, bay bổng mà thiếu lập luận. Đây vẫn là nghị luận: phải có luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng, phản biện.

Đề tốt nghiệp lớp 12 hỏi thế này — bạn luyện từ bây giờ

  • ✦Đề thật 120 phút, 10 điểm: đọc hiểu 4đ (~5 câu, văn bản ngoài SGK) · đoạn ~200 chữ 2đ · bài ~600 chữ 4đ.
  • ✦Chia giờ gợi ý: đọc hiểu ~35 phút, đoạn 200 chữ ~25 phút, bài 600 chữ ~55 phút, soát lỗi 5 phút.
  • ✦Bài kiểm tra cuối kì lớp 10 thường cùng dạng (đọc hiểu + viết) nhưng ngắn hơn — cứ luyện theo khung này là đủ.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🌸

Đọc hiểu thơ

  1. 1
    Nhận biết

    Bài thơ hai-cư trong tiếng Nhật thường có cấu trúc nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Trong một bài thất ngôn bát cú Đường luật, phép đối bắt buộc ở những cặp câu nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao nhân vật trữ tình trong bài hai-cư của Chi-y-ô phải "xin nước nhà bên"?

  4. 4
    Thông hiểu

    Hai câu kết "Thu hứng" tả tiếng dao thước may áo rét và tiếng chày đập vải nhằm mục đích chính nào?

  5. 5
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về thơ trữ tình?

    a)Nhân vật trữ tình luôn chính là tác giả, đồng nhất hoàn toàn với tác giả.

    b)Thơ hai-cư thiên về khơi gợi hơn là miêu tả, giải thích.

    c)Thơ mới tổ chức bài thơ theo dòng cảm xúc, vần nhịp tự do hơn thơ trung đại.

    d)Vần chỉ có tác dụng làm bài thơ dễ thuộc, không liên quan đến cảm xúc.

  6. 6
    Thông hiểu Chọn những từ ngữ gợi màu sắc của nắng xuân đang "chín" trong hai dòng thơ.

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Trong khoảng 5–7 câu, giải thích vì sao có thể nói cả hai-cư lẫn thơ Đường luật đều "tả ít gợi nhiều". Lấy ví dụ từ hai văn bản trong bài.

    0 chữ / tối thiểu 60
🛠️

Lỗi dùng từ, trật tự từ

  1. 1
    Nhận biết

    Câu nào mắc lỗi lặp từ?

  2. 2
    Nhận biết

    Câu nào dùng từ không đúng nghĩa?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn cụm từ sai phong cách (khẩu ngữ) trong câu văn nghị luận.

    " " , .

  4. 4
    Thông hiểu

    Trường hợp nào là đảo ngữ nghệ thuật, KHÔNG phải lỗi trật tự từ?

  5. 5
    Thông hiểu

    Sửa câu "Bài thơ đã thi vị miêu tả cảnh làng quê" thế nào cho đúng trật tự?

  6. 6

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Sửa lỗi trong đoạn sau và ghi tên từng lỗi: "Hàn Mặc Tử là nhà thơ tài năng. Hàn Mặc Tử viết bài Mùa xuân chín hay dã man. Em rất thích câu cuối bài nhất."

    0 chữ / tối thiểu 25
🖋️

Phân tích, đánh giá bài thơ

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài phân tích, đánh giá một bài thơ.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào là một luận điểm tốt cho bài phân tích "Mùa xuân chín"?

  3. 3
    Vận dụng

    Khi so sánh để làm rõ cái hay của một chữ trong thơ, cách nào thuyết phục nhất?

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về bài viết phân tích thơ?

    a)Có thể bày tỏ rung cảm riêng của người viết.

    b)Chỉ cần nêu cảm nhận, không cần dẫn câu thơ.

    c)Nên đặt bài thơ trong bối cảnh tác giả, trào lưu để hiểu sâu hơn.

    d)Câu cảm thán càng nhiều bài càng hay.

📝

Viết theo đề thi

  1. 1
    Nhận biết

    Đề yêu cầu "viết đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích khổ thơ cuối". Cách nào đúng?

  2. 2
    Vận dụng

    Câu chủ đề nào tốt nhất cho đoạn phân tích bài hai-cư của Ít-sa?

  3. 3
    Thông hiểu

    Dẫn chứng nào hợp nhất cho bài 600 chữ "Sống chậm lại để cảm nhận vẻ đẹp quanh mình"?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích khổ thơ cuối bài "Mùa xuân chín" (Hàn Mặc Tử).

    0 chữ / tối thiểu 170

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề tốt nghiệp

Đề Ngữ văn (120 phút) có đọc hiểu 4 điểm trên một văn bản ngoài SGK, một đoạn văn khoảng 200 chữ (2 điểm) và một bài văn khoảng 600 chữ (4 điểm). Văn bản dưới đây không có trong SGK — đúng như phòng thi.

📄

Đề luyện mini: "Buổi sáng chậm"

Buổi sáng chậm (bài thơ do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Sáng nay con không chạy chiếc đồng hồ ngủ quên mẹ phơi chăn ngoài ngõ nắng đậu xuống mép thềm. Con nghe tiếng chổi tre quét lá trên đường cũ nghe con sẻ trên dây gọi một con sẻ nhỏ. Ô hay, cây bàng già đã nảy chồi bao giờ mà mười lăm năm nay con đi qua chẳng ngờ. Cái đẹp vẫn ở đây chẳng chờ người vội vã chỉ chờ một bước chân chịu dừng lâu hơn chút.

  1. 1

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 1 (0,5 điểm). Xác định thể thơ của văn bản.

    0 chữ
  2. 2

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 2 (0,5 điểm). Chỉ ra những âm thanh mà nhân vật trữ tình nghe thấy ở khổ thơ thứ hai.

    0 chữ
  3. 3

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 3 (1,0 điểm). Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ trong hai dòng: "chiếc đồng hồ ngủ quên" và "nắng đậu xuống mép thềm".

    0 chữ / tối thiểu 50
  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 4 (1,0 điểm). Khổ thơ thứ ba thể hiện cảm xúc gì của nhân vật trữ tình? Chi tiết "mười lăm năm nay / con đi qua chẳng ngờ" có ý nghĩa gì?

    0 chữ / tối thiểu 50
  5. 5

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 5 (1,0 điểm). Bạn có đồng ý với quan niệm trong hai dòng cuối: cái đẹp "chỉ chờ một bước chân / chịu dừng lâu hơn chút" không? Vì sao? (khoảng 5–7 dòng)

    0 chữ / tối thiểu 60
  6. 6

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Phần viết, câu 1 (2,0 điểm). Viết đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích mạch cảm xúc của nhân vật trữ tình trong bài thơ "Buổi sáng chậm".

    0 chữ / tối thiểu 170
  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Phần viết, câu 2 (4,0 điểm). Viết bài văn khoảng 600 chữ trình bày suy nghĩ của bạn về vấn đề: sống chậm lại để cảm nhận vẻ đẹp quanh mình.

    0 chữ / tối thiểu 500

🎯 Chủ đề này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần đọc hiểu (4 điểm) dùng văn bản ngoài SGK — rất có thể là một bài thơ (năm chữ, bảy chữ, tự do, thơ Đường luật dịch…). Câu hay gặp: thể thơ, nhân vật trữ tình, hình ảnh, chi tiết, tác dụng biện pháp tu từ (nhân hoá, điệp, đảo ngữ, đối), mạch cảm xúc, thông điệp.
  • •Đoạn văn ~200 chữ (2 điểm) thường yêu cầu phân tích một khổ thơ, một hình ảnh hoặc mạch cảm xúc của bài đọc hiểu — trích cụm thơ ngắn, phân tích từ ngữ, nhịp, vần, đừng diễn xuôi.
  • •Bài văn ~600 chữ (4 điểm) thường là nghị luận xã hội gắn với thông điệp bài thơ (như sống chậm, cảm nhận cái đẹp, trân trọng điều bình dị). Đề tốt nghiệp lớp 12 hỏi thế này — đề luyện mini ở trên đi đủ cả ba phần, bạn luyện từ bây giờ.
Làm đề thi thử trọn bộ
Chủ đề tiếp theo
Nghệ thuật thuyết phục trong văn nghị luận