Một số nền văn minh phương Tây thời cổ – trung đại
Nêu thành tựu tiêu biểu và ý nghĩa của văn minh Hy Lạp – La Mã cổ đại (chữ viết, văn học, nghệ thuật, khoa học, tư tưởng – tôn giáo, thể thao) và của văn minh thời Phục hưng (thế kỉ XIV – XVII); so sánh được với văn minh phương Đông.
Ứng với SGK Lịch sử 10 (bộ thống nhất): Bài 5
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hy Lạp – La Mã hình thành trên các bán đảo Nam Âu ven Địa Trung Hải, xuất hiện muộn hơn phương Đông nhưng phát triển rực rỡ.
- 2Chữ viết: Hy Lạp xây dựng bảng chữ cái ghi âm từ khoảng thế kỉ IX – VIII TCN, hoàn thiện với 24 chữ cái vào cuối thế kỉ IV TCN; La Mã dựa vào đó dựng chữ La-tinh (phổ biến nhất thế giới); cả chữ số La Mã.
- 3Văn học – nghệ thuật – khoa học: sử thi I-li-át, Ô-đi-xê (Hô-me), đền Pác-tê-nông, đấu trường Cô-li-dê; Ta-lét, Pi-ta-go, Ác-si-mét, Hi-pô-crát, Hê-rô-đốt; triết học duy vật – duy tâm; Cơ Đốc giáo (thế kỉ I; công nhận đầu thế kỉ IV); Ô-lim-pích từ năm 776 TCN.
- 4Phục hưng (thế kỉ XIV – XVII): phục hưng thành tựu Hy Lạp – La Mã, bắt đầu từ I-ta-li-a: Đan-tê, Vanh-xi, Mi-ken-lăng-giơ, Ra-pha-en, Séch-xpia, Xéc-van-tét; Cô-péc-ních (Nhật tâm), Bru-nô, Ga-li-lê.
- 5Ý nghĩa Phục hưng: đẩy lùi ảnh hưởng của Thần học, đề cao con người – quyền tự do cá nhân; là cuộc đấu tranh công khai đầu tiên trên lĩnh vực văn hoá, tư tưởng của giai cấp tư sản chống phong kiến lỗi thời.
👀 Nhìn là hiểu
Chế độ xem tự chạy 5 cảnh: tàu buôn ven Địa Trung Hải (điều kiện tự nhiên, phần bổ sung) → chữ cái Hy Lạp thành chữ La-tinh → dải thời gian cổ đại → Phục hưng → Địa tâm đổi thành Nhật tâm → bảng so sánh Đông – Tây. Chạm vào hình là dừng. Chế độ tự chơi: kéo thành tựu vào "Hy Lạp – La Mã cổ đại" hay "Văn hoá Phục hưng"; thẻ kim tự tháp thuộc phương Đông nên phải thả vào ô "Không thuộc phương Tây".
Hy Lạp, La Mã nằm ven Địa Trung Hải.
1 🌊 Hy Lạp – La Mã: cơ sở hình thành và chữ viết
Cần nhớ
- ✦Văn minh Hy Lạp – La Mã thời cổ đại hình thành trên các bán đảo Nam Âu ven Địa Trung Hải. Xuất hiện muộn hơn phương Đông nhưng phát triển rực rỡ với nhiều thành tựu tiêu biểu.
- ✦(Bổ sung ngoài SGK) Vùng này nhiều đồi núi ven biển, ít đồng bằng phù sa lớn ⇒ cư dân chú trọng thủ công và buôn bán đường biển, khác phương Đông gắn với các lưu vực sông.
- ✦Hy Lạp: xây dựng bảng chữ cái ghi âm từ khoảng thế kỉ IX – VIII TCN; đến khoảng cuối thế kỉ IV TCN hoàn thiện với 24 chữ cái.
- ✦La Mã: dựa trên chữ Hy Lạp để xây dựng chữ La-tinh (ban đầu ghi tiếng La-tinh, sau ghi nhiều ngôn ngữ khác); đến nay là loại chữ viết phổ biến nhất thế giới. Chữ số La Mã cũng là cống hiến lớn.
Chữ viết: phương Đông và phương Tây
| Nền văn minh | Loại chữ | Điểm đáng nhớ |
|---|---|---|
| Ai Cập | Chữ tượng hình | Một trong những hệ chữ viết cổ nhất thế giới; người Phê-ni-xi dựa vào đó sáng tạo bảng chữ cái Phê-ni-xi |
| Ấn Độ | Kha-rốt-thi, Bra-mi → ghi tiếng Phạn | Truyền sang Đông Nam Á |
| Trung Hoa | Giáp cốt, kim văn → chữ Hán | Nâng thành nghệ thuật thư pháp; truyền sang Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam |
| Hy Lạp | Chữ cái ghi âm, 24 chữ cái | Hoàn thiện cuối thế kỉ IV TCN |
| La Mã | Chữ La-tinh (dựa trên chữ Hy Lạp) và chữ số La Mã | Phổ biến nhất thế giới hiện nay |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Chữ La-tinh do người Hy Lạp xây dựng" — sai: người La Mã dựa trên chữ Hy Lạp để xây dựng chữ La-tinh.
- ✦"Hy Lạp, La Mã xuất hiện sớm hơn phương Đông" — sai: SGK ghi rõ muộn hơn.
2 🎭 Văn học, nghệ thuật Hy Lạp – La Mã
Cần nhớ
- ✦Văn học: nguồn cảm hứng và đề tài bắt nguồn từ thần thoại; đặt nền móng là hai bộ sử thi I-li-át và Ô-đi-xê của Hô-me. Thơ, văn xuôi, kịch đạt nhiều thành tựu.
- ✦Nghệ thuật: thành tựu rực rỡ ở cả điêu khắc, kiến trúc, hội hoạ; ảnh hưởng sâu sắc tới nghệ thuật phương Tây sau này.
- ✦Điêu khắc, hội hoạ nổi tiếng: tượng Lực sĩ ném đĩa, tượng A-tê-na, tượng thần Vệ nữ thành Mi-lô; các bức vẽ Chiến dịch Ma-ra-tông, Bắt cóc nàng Péc-xê-phôn; tranh trên lăng mộ, đền thờ và đồ gốm.
Tác giả và công trình tiêu biểu
| Hy Lạp cổ đại | La Mã cổ đại | |
|---|---|---|
| Văn học | Hô-me (I-li-át, Ô-đi-xê); kịch: A-chi-lút (Ô-rét-tê, Prô-mê-tê bị xiềng), Xô-phô-clơ (Ô-đíp làm vua), Ơ-ri-pít (Những phụ nữ thành Tơ-roa) | Ô-vi-đi-ớt (tập thơ Nữ anh hùng, Tình yêu) |
| Kiến trúc | Đền Pác-tê-nông (thế kỉ V TCN, đồi Ác-cô-pô-lít, A-ten), đền thờ thần Dớt, lăng mộ vua Mô-sô-lớt | Đấu trường Cô-li-dê, khải hoàn môn Công-xtăng-ti-nút |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Đền Pác-tê-nông, đền thờ thần Dớt, lăng mộ Mô-sô-lớt là Hy Lạp; đấu trường Cô-li-dê, khải hoàn môn Công-xtăng-ti-nút là La Mã. Đề hay đảo hai nước.
- ✦Sử thi I-li-át, Ô-đi-xê là của Hy Lạp (Hô-me); sử thi Ma-ha-bha-ra-ta, Ra-ma-y-a-na là của Ấn Độ (bài 4).
3 🔬 Khoa học, tư tưởng – tôn giáo, thể thao
Cần nhớ
- ✦Thiên văn, lịch: nhận ra Trái Đất hình cầu, cho rằng Mặt Trời và các thiên thể chuyển động quanh Trái Đất; La Mã tính một năm có 365 ngày và một phần tư ngày, lịch rất gần dương lịch ngày nay. Clô-đi-út Pto-lê-mê đề xuất thuyết Địa tâm.
- ✦Khoa học: Ta-lét, Pi-ta-go, Ơ-cơ-lít, Ác-si-mét có đóng góp lớn về Toán học, Vật lí học, Thiên văn học; Hi-pô-crát được coi là cha đẻ của nền Y học phương Tây; Sử học: Hê-rô-đốt, Tuy-xi-đít, Xê-nô-phôn (Hy Lạp), Pô-li-bi-út, Ti-tút Li-vi-út (La Mã); Pli-ni-út viết Lịch sử tự nhiên. Ứng dụng: bê tông, đòn bẩy, máy bắn đá, máy bắn tên, máy bơm nước.
- ✦Triết học: duy vật — Ta-lét, Hê-ra-clít, Đê-mô-crít; duy tâm — Xô-crát, Pla-tôn, Pi-ta-go; La Mã: Lu-crê-ti-út, Xi-xê-rông. Người cổ đại thờ đa thần, các vị thần được mô tả giống con người.
- ✦Cơ Đốc giáo (Ki-tô giáo): hình thành thế kỉ I ở phần lãnh thổ phía đông đế quốc La Mã, ra đời trong bối cảnh nô lệ, dân nghèo đấu tranh chống đàn áp; người sáng lập theo truyền thuyết là Giê-su (sinh ở Na-da-rét); đến đầu thế kỉ IV chính quyền La Mã công nhận là tôn giáo chính thức.
- ✦Thể thao: Đại hội Ô-lim-pích từ năm 776 TCN, bốn năm một lần, ở đền thờ thần Dớt tại Ô-lim-pi-a; Đại hội thể thao Pa-na-thê-nai-a từ năm 566 TCN ở A-ten. Người La Mã thích xem đấu sĩ ở các đấu trường.
Triết học Hy Lạp – La Mã (theo SGK)
| Trường phái | Hy Lạp | La Mã |
|---|---|---|
| Duy vật | Ta-lét, Hê-ra-clít, Đê-mô-crít | Lu-crê-ti-út |
| Duy tâm | Xô-crát, Pla-tôn, Pi-ta-go | — |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Pi-ta-go vừa nổi tiếng với định lí toán học, vừa được SGK xếp vào trường phái duy tâm — đề hay hỏi "Pi-ta-go thuộc trường phái nào".
- ✦Cơ Đốc giáo ra đời thế kỉ I nhưng được công nhận chính thức đầu thế kỉ IV; đừng đồng nhất hai mốc.
- ✦Pto-lê-mê (Địa tâm, La Mã cổ đại) ≠ Cô-péc-ních (Nhật tâm, Phục hưng).
4 🎨 Văn minh thời Phục hưng (thế kỉ XIV – XVII)
Cần nhớ
- ✦Gọi theo phong trào Văn hoá Phục hưng: trào lưu văn hoá ở Tây Âu trên cơ sở phục hưng những thành tựu và giá trị của văn minh Hy Lạp – La Mã cổ đại. Bắt đầu từ I-ta-li-a, lan rộng ra khắp châu Âu.
- ✦Hội hoạ – điêu khắc – kiến trúc đạt đỉnh cao thế kỉ XV – XVI: Lê-ô-na đờ Vanh-xi (Bữa tiệc cuối cùng, Nàng Mô-na Li-sa), Mi-ken-lăng-giơ (Tượng Đa-vít, Tượng Đức Mẹ sầu bi), Ra-pha-en (Đức Mẹ Sít-tin, Trường học A-ten); kiến trúc chú trọng hình học, đối xứng, tỉ lệ: Thánh đường Thánh Phê-rô, Nhà thờ Thánh Pi-tơ (Va-ti-căng).
- ✦Khoa học: Thiên văn học nổi bật — Ni-cô-lai Cô-péc-ních (Ba Lan) với thuyết Nhật tâm; Gioóc-đa-nô Bru-nô (I-ta-li-a) chứng minh Mặt Trời chỉ là trung tâm của Thái dương hệ, vũ trụ vô tận; Ga-li-lê Ga-li-lê (I-ta-li-a) chế tạo kính thiên văn. Kĩ thuật tiến bộ: dệt, khai mỏ, luyện kim, đóng tàu, chế tạo vũ khí; có máy móc, dùng sức nước.
- ✦Tư tưởng: triết học duy vật — Phrăng-xít Bê-cơn (Anh), Đề-các-tơ (Pháp). Lên án Giáo hội Cơ Đốc giáo lũng đoạn, chống chế độ phong kiến thối nát, đề cao giá trị con người và quyền tự do cá nhân, tinh thần dân tộc.
- ✦Ý nghĩa: đẩy lùi ảnh hưởng và chi phối của Thần học; tạo tiền đề cho các cuộc cách mạng xã hội ở châu Âu; Văn hoá Phục hưng được coi là cuộc đấu tranh công khai đầu tiên trên lĩnh vực văn hoá, tư tưởng của giai cấp tư sản chống chế độ phong kiến lỗi thời.
Văn học Phục hưng: ai, nước nào, tác phẩm gì
| Thể loại | Tác giả (nước) | Tác phẩm |
|---|---|---|
| Thơ | Đan-tê A-li-ghê-ri (I-ta-li-a) · Phran-xi-cô Pê-trác-ca (I-ta-li-a) | Thần khúc, Cuộc đời mới · thơ trữ tình |
| Tiểu thuyết | Giô-van-ni Bô-ca-xi-ô (I-ta-li-a) · Phơ-răng-xoa Ra-bơ-le (Pháp) · Mi-quen đơ Xéc-van-tét (Tây Ban Nha) | Mười ngày · Gác-găng-chuy-a và Păng-ta-gruy-en · Đôn Ki-hô-tê |
| Kịch | Uy-li-am Séch-xpia (Anh) | Hăm-lét, Ô-ten-lô, Rô-mê-ô và Giu-li-ét |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Phục hưng là quay về sống y như thời cổ đại" — sai: Phục hưng lấy giá trị cổ đại làm điểm tựa để sáng tạo cái mới (thuyết Nhật tâm là mới).
- ✦"Phục hưng chỉ là chuyện văn học – nghệ thuật" — sai: còn khoa học, kĩ thuật, tư tưởng; mở đường cho cách mạng xã hội sau này.
- ✦Đề hay đổi nước của tác giả: Đan-tê, Vanh-xi, Ga-li-lê, Bru-nô (I-ta-li-a); Cô-péc-ních (Ba Lan); Séch-xpia, Bê-cơn (Anh); Ra-bơ-le, Đề-các-tơ (Pháp); Xéc-van-tét (Tây Ban Nha).
5 ⚖️ So sánh Đông – Tây và cách làm câu so sánh
Bảng so sánh văn minh phương Đông và phương Tây (cổ – trung đại)
| Phương Đông (bài 4) | Phương Tây (bài 5) | |
|---|---|---|
| Nơi hình thành | Các lưu vực sông lớn: sông Nin, sông Ấn, Hoàng Hà – Trường Giang | Các bán đảo Nam Âu ven Địa Trung Hải |
| Thời điểm | Những nền văn minh đầu tiên của thế giới, từ khoảng cuối thiên niên kỉ IV TCN | Muộn hơn, nhưng phát triển rực rỡ |
| Điều kiện tự nhiên – kinh tế (bổ sung) | Đất phù sa, nông nghiệp, trị thuỷ | Đồi núi ven biển, thủ công, buôn bán đường biển |
| Chữ viết | Tượng hình · giáp cốt, Hán · Bra-mi, tiếng Phạn | Chữ cái ghi âm Hy Lạp (24 chữ cái) · chữ La-tinh, chữ số La Mã |
| Tôn giáo, tư tưởng | Hin-đu giáo, Phật giáo · Nho giáo, Đạo giáo… | Đa thần; triết học duy vật – duy tâm; Cơ Đốc giáo |
| Khoa học, kĩ thuật | 10 chữ số (Ấn Độ), bàn tính, giấy, in, thuốc súng, la bàn (Trung Hoa), lịch Mặt Trời, ướp xác (Ai Cập) | Toán, Vật lí, Thiên văn (Pi-ta-go, Ác-si-mét…), Y học (Hi-pô-crát), lịch gần dương lịch |
| Công trình, nghệ thuật | Kim tự tháp, Vạn Lý Trường Thành, chùa hang A-gian-ta, Ta-giơ Ma-han | Đền Pác-tê-nông, đấu trường Cô-li-dê, khải hoàn môn Công-xtăng-ti-nút |
| Giao lưu | Giấy, in, la bàn, thuốc súng sớm truyền sang Tây Á rồi châu Âu | Thời Phục hưng phục hưng giá trị Hy Lạp – La Mã; tiếp thu kĩ thuật |
Dạng bài
Xếp thành tựu về đúng nền văn minh / đúng thời kì
- 1 Gạch từ khoá: tên người, công trình, tôn giáo, loại chữ, thế kỉ.
- 2 Hỏi "Đông hay Tây?": có Hin-đu giáo, Nho giáo, chữ Hán, kim tự tháp ⇒ Đông (bài 4); có Hy Lạp, La Mã, Cơ Đốc giáo, Phục hưng ⇒ Tây.
- 3 Với Tây, hỏi tiếp "cổ đại hay Phục hưng?": trước năm 476 / thế kỉ IV – V ⇒ cổ đại; thế kỉ XIV – XVII, I-ta-li-a, Séch-xpia, Cô-péc-ních, Ga-li-lê ⇒ Phục hưng.
- 4 Kiểm tra cặp dễ nhầm: Pto-lê-mê (Địa tâm, cổ đại) / Cô-péc-ních (Nhật tâm, Phục hưng); sử thi Hô-me (Hy Lạp) / Ma-ha-bha-ra-ta (Ấn Độ).
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng thuyết Nhật tâm là của người cổ đại, hoặc cho rằng Phục hưng "chỉ sao chép" cổ đại. Thực tế Phục hưng kế thừa rồi sáng tạo cái mới.
Thuyết Địa tâm và thuyết Nhật tâm thuộc thời kì nào của văn minh phương Tây?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Cơ sở và chữ viết
- 1Nhận biết Đến khoảng cuối thế kỉ IV TCN, bảng chữ cái Hy Lạp được hoàn thiện với chữ cái.
- 2Nhận biết
Chữ La-tinh được xây dựng dựa trên chữ viết Hy Lạp bởi
- 3Thông hiểu
Bấm lần lượt các sự kiện theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Vận dụng
Điểm khác cơ bản giữa chữ viết Hy Lạp – La Mã và chữ tượng hình của Ai Cập là
Văn học, nghệ thuật
- 1Nhận biết
Hai bộ sử thi đặt nền móng cho văn học Hy Lạp – La Mã cổ đại là
- 2Thông hiểu
Công trình nào là kiến trúc tiêu biểu của La Mã cổ đại?
- 3Nhận biết Đền Pác-tê-nông được xây dựng vào thế kỉ TCN trên đồi Ác-cô-pô-lít ở A-ten.
- 4Vận dụng
Nghệ thuật Hy Lạp – La Mã cổ đại có ý nghĩa gì đối với phương Tây về sau?
Khoa học, tư tưởng, tôn giáo
- 1Nhận biết
Người được coi là cha đẻ của nền Y học phương Tây là
- 2Thông hiểu
Theo SGK, Pi-ta-go thuộc trường phái triết học nào của Hy Lạp cổ đại?
- 3Thông hiểu
Người La Mã cổ đại tính được một năm có
- 4Vận dụng
Cơ Đốc giáo ra đời trong bối cảnh nào?
Văn minh Phục hưng
- 1Nhận biết
Thời Phục hưng kéo dài từ thế kỉ
- 2Thông hiểu
Nhà khoa học nào đề xuất thuyết Nhật tâm?
- 3Thông hiểu
Cặp tác giả – tác phẩm nào đúng?
- 4Thông hiểu
Bấm lần lượt các sự kiện theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Vận dụng
Ý nghĩa lớn nhất của Văn hoá Phục hưng là
So sánh Đông – Tây
- 1Thông hiểu
Thành tựu nào của phương Đông (theo SGK) sớm truyền sang Tây Á rồi lan sang châu Âu?
- 2Thông hiểu
So với các nền văn minh phương Đông, văn minh Hy Lạp – La Mã
- 3Vận dụng
Cặp nào nối đúng nền văn minh với tôn giáo có ảnh hưởng lớn?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Vì sao thời kì này được gọi là thời Phục hưng?
- 2Thông hiểu
Cặp tác giả – nước nào đúng?
- 3Vận dụng
Bức tranh Trường học A-ten của Ra-pha-en có hình ảnh các học giả Hy Lạp cổ đại. Điều đó cho thấy
- 4Vận dụng
Nhận xét nào đúng khi so sánh văn minh phương Đông và văn minh Hy Lạp – La Mã?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (nhận định của Ph. Ăng-ghen, được SGK dẫn ở bài tập trang 37): «… Không có cơ sở của nền văn minh Hy Lạp và đế chế La Mã thì không có châu Âu hiện đại».
a)Nhận định nhấn mạnh văn minh Hy Lạp – La Mã là cơ sở của châu Âu hiện đại.
b)Việc chữ La-tinh là loại chữ phổ biến nhất thế giới hiện nay là một biểu hiện cho nhận định này.
c)Nhận định cho thấy văn minh phương Đông không hề ảnh hưởng tới châu Âu.
d)Theo nhận định, thành tựu Hy Lạp – La Mã chỉ có giá trị với thời cổ đại.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược nội dung tư tưởng thời Phục hưng theo SGK): các nhà tư tưởng thời Phục hưng lên án gay gắt Giáo hội Cơ Đốc giáo lũng đoạn, chĩa mũi nhọn đấu tranh chống chế độ phong kiến thối nát đương thời, đề cao giá trị con người, quyền tự do cá nhân và tinh thần dân tộc.
a)Các nhà tư tưởng Phục hưng đề cao quyền tự do cá nhân.
b)Các nhà tư tưởng Phục hưng chủ trương xoá bỏ hoàn toàn mọi tôn giáo.
c)Văn hoá Phục hưng được coi là cuộc đấu tranh công khai đầu tiên của giai cấp tư sản chống chế độ phong kiến trên lĩnh vực văn hoá, tư tưởng.
d)Phong trào Văn hoá Phục hưng chỉ diễn ra ở nước Anh.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: thành tựu nào của Hy Lạp hay La Mã (Pác-tê-nông ↔ Cô-li-dê); Pi-ta-go thuộc trường phái nào; tác giả – tác phẩm – nước của thời Phục hưng; thuyết Địa tâm ↔ Nhật tâm; ý nghĩa Phục hưng.
- •Phần II hay cho tư liệu (lời Ăng-ghen, đoạn tóm lược tư tưởng Phục hưng) rồi hỏi 4 ý: ý dễ mất điểm là "Phục hưng quay về cổ đại / chỉ có ở Anh / xoá bỏ tôn giáo", và "Hy Lạp – La Mã sớm hơn phương Đông".
- •Bài này nối với bài 4 (so sánh Đông – Tây), bài 6 – 7 (cách mạng công nghiệp: khoa học, kĩ thuật thời Phục hưng làm tiền đề) và Sử 11 (cách mạng tư sản: tư tưởng Phục hưng, Khai sáng); đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
Các cuộc cách mạng công nghiệp thời cận đại