Lịch sử lớp 10
Bài 6 · Cơ bản

Các cuộc cách mạng công nghiệp thời cận đại

Nêu được bối cảnh, thành tựu cơ bản của Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất và lần thứ hai, xếp đúng phát minh vào từng lần, và phân tích ý nghĩa của hai cuộc cách mạng về kinh tế, xã hội, văn hoá (cả mặt tích cực và tiêu cực).

Ứng với SGK Lịch sử 10 (bộ thống nhất): Bài 6

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Lần thứ nhất (khoảng nửa sau thế kỉ XVIII, bắt đầu ở Anh): thực chất là bước nhảy từ lao động thủ công sang lao động bằng máy móc, mở đầu ở ngành dệt (máy kéo sợi Gien-ni, 1764).
  • 2Máy hơi nước của Giêm Oát (1784) là nguồn động lực mới: giảm sức lao động chân tay, thúc đẩy công nghiệp hoá; kéo theo đầu máy xe lửa (1804), tàu thuỷ chạy hơi nước (1807).
  • 3Lần thứ hai (nửa sau thế kỉ XIX đến 1914, ở Tây Âu và Mỹ): thời của điện và động cơ đốt trong, nguyên liệu mới (thép lò cao), thông tin liên lạc, ô tô, máy bay (1903).
  • 4Kinh tế: đổi cách tổ chức sản xuất, năng suất tăng, nông nghiệp – giao thông – thông tin chuyển biến mạnh; Mỹ và Đức vươn lên đứng đầu công nghiệp (1913).
  • 5Xã hội, văn hoá: đô thị công nghiệp đông dân, hai giai cấp đối kháng tư sản – vô sản, lối sống công nghiệp; mặt trái: ô nhiễm, bóc lột lao động phụ nữ và trẻ em, xâm chiếm thuộc địa.

👀 Nhìn là hiểu

Chế độ "Xem nguồn động lực đổi": bốn cảnh tự chạy — máy kéo sợi chạy bằng sức nước (nhà máy phải ở bên sông), máy hơi nước (nhà máy rời bờ sông, xe lửa chạy), điện (đèn sáng), động cơ đốt trong (ô tô, máy bay). Chạm vào hình để dừng. Chế độ "Tự chơi": kéo 9 thẻ phát minh vào "Lần thứ nhất" hoặc "Lần thứ hai" (có một thẻ bẫy không thuộc cuộc nào).

Lần thứ nhấtsức nước · 1769dòng sông👷🧵máy hơi nướcHình minh hoạ giản lược, không đúng tỉ lệ.

Máy kéo sợi chạy bằng sức nước (Ác-rai, 1769): bánh xe nước quay, máy chạy.

1 ⚙️ Lần thứ nhất: bắt đầu ở nước Anh

Cần nhớ

  • ✦Thời gian, nơi khởi đầu: khoảng nửa sau thế kỉ XVIII, bắt đầu ở Anh, sau đó lan ra nhiều quốc gia ở châu Âu và Bắc Mỹ.
  • ✦Thực chất: một cuộc cách mạng về kĩ thuật, là sự nhảy vọt từ lao động thủ công sang lao động bằng máy móc.
  • ✦Tiến bộ kĩ thuật chủ yếu ở các ngành dệt, cơ khí, luyện kim, giao thông vận tải; đầu tiên là ngành dệt.
  • ✦Phát minh máy hơi nước của Giêm Oát tạo nguồn động lực mới, làm giảm sức lao động chân tay, thúc đẩy sản xuất phát triển vượt bậc và khởi đầu quá trình công nghiệp hoá ở nước Anh.
  • ✦Vì sao Anh đi trước? (kiến thức mở rộng) Anh hội đủ điều kiện: cách mạng tư sản đã thắng, có vốn tích luỹ từ thương mại và thuộc địa, nhiều nhân công, sẵn than và sắt.

Các phát minh tiêu biểu của lần thứ nhất

NămPhát minhNhà phát minhLĩnh vực
1764Máy kéo sợi Gien-ni (16 – 18 cọc suốt, một công nhân điều khiển)Giêm Ha-gri-vơDệt
1769Máy kéo sợi chạy bằng sức nướcRi-chác Ác-raiDệt
1784Máy hơi nướcGiêm OátĐộng lực
1784Lò luyện quặng theo phương pháp "pút-đinh"Hen-ri CótLuyện kim
1785Máy dệt chạy bằng hơi nước (năng suất thợ dệt tăng gần 40 lần)Ét-mơn Các-raiDệt
1791Động cơ đốt trong bắt đầu ra đời, từng bước hoàn thiện (tiếp đó là Bờ-rao, 1823)Giôn Ba-bơĐộng lực
1804Đầu máy xe lửa hơi nước chạy trên đường ray đầu tiênRi-chác Tơ-re-vi-thíchGiao thông
1807Tàu thuỷ chở khách đầu tiên (ở Mỹ), dùng động cơ hơi nướcRô-bớt Phơn-tơnGiao thông

Cách mạng công nghiệp lan sang các nước

NướcThời điểmĐặc điểm
MỹNăm 1807Ứng dụng động cơ hơi nước chế tạo tàu thuỷ chở khách đầu tiên
BỉĐầu thế kỉ XIXTrọng tâm là luyện kim (thép), khai mỏ (than đá) và dệt
PhápKhoảng năm 1830 (khá muộn)Do tác động của cách mạng tư sản và bất ổn chính trị; 1830 – 1850 sản lượng gang, sắt tăng 3 lần, độ dài đường sắt tăng 100 lần; giữa thế kỉ XIX cơ bản thành nước công nghiệp

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Máy hơi nước là phát minh đầu tiên của cách mạng công nghiệp" — sai. Phát minh mở đầu nằm ở ngành dệt (Gien-ni, 1764). Máy hơi nước (1784) là phát minh đặc biệt quan trọng vì tạo nguồn động lực mới.
  • ✦"Máy kéo sợi Gien-ni và máy kéo sợi chạy bằng sức nước là một" — sai. Gien-ni (1764) của Ha-gri-vơ; máy chạy bằng sức nước (1769) của Ác-rai. Nhớ cặp: Gien-ni – Ha-gri-vơ; sức nước – Ác-rai; hơi nước – Oát.

2 💡 Lần thứ hai: điện, động cơ đốt trong, nguyên liệu mới

Cần nhớ

  • ✦Thời gian: từ nửa sau thế kỉ XIX đến khi Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ (1914).
  • ✦Bối cảnh: các nước Tây Âu và Mỹ đã đạt thành tựu quan trọng ở lần thứ nhất và tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hoá đất nước; gắn với tiến bộ khoa học, kĩ thuật ở rất nhiều lĩnh vực.
  • ✦Luyện kim: phương pháp lò cao của Hen-ri Bê-sê-mơ (Anh, 1856) cho ra thép chất lượng tốt, dễ cán, giá rẻ ⇒ nguyên liệu mới, chế tạo máy móc, đường xe lửa, tàu thuyền, vũ khí nhanh hơn.
  • ✦Điện: phát minh của Pha-ra-đây (Anh), Ê-đi-xơn, Tét-la (Mỹ) là cơ sở cho động cơ điện, điện thoại, vô tuyến điện và việc đưa điện vào cuộc sống.
  • ✦Giao thông: động cơ đốt trong (Lơ-noa, Pháp, 1860) làm tiền đề cho ô tô, máy bay và thúc đẩy khai thác dầu mỏ.

Các thành tựu tiêu biểu của lần thứ hai

NămThành tựuNhà phát minh (nước)
1821Động cơ điện đầu tiên (nghiên cứu về điện đã có từ thời cổ đại)Mai-cơn Pha-ra-đây (Anh)
1856Luyện thép bằng lò caoHen-ri Bê-sê-mơ (Anh)
1860Động cơ đốt trong hai kì chạy bằng khí đốt (phát minh và thương mại hoá)G. Lơ-noa (Pháp)
1876Điện thoạiA-lếch-xan-đơ Gra-ham Beo (Mỹ)
1879Bóng đèn sợi đốt (hoàn thiện, cùng Giô-dép Goan thương mại hoá)Tô-mát Ê-đi-xơn (Mỹ)
1886Chiếc xe hơi đầu tiên được sử dụng trên thực tếCác Ben (Đức)
1896 – 1908Xe hơi bốn bánh (1896); Công ty Pho Mô-tô (1903); xe Mô-đen T (1908) — dây chuyền lắp ráp hàng loạtHen-ri Pho (Mỹ)
1897Máy vô tuyến điệnGu-li-ê-li-nô Mác-cô-ni (I-ta-li-a)
1903Máy bay chạy bằng động cơ xăng thử nghiệm thành côngAnh em nhà Rai (Mỹ)

So sánh hai cuộc cách mạng công nghiệp thời cận đại

Lần thứ nhấtLần thứ hai
Thời gianKhoảng nửa sau thế kỉ XVIIINửa sau thế kỉ XIX đến 1914
Nơi diễn raBắt đầu ở Anh, lan sang châu Âu và Bắc MỹTây Âu và Mỹ, tiếp tục công nghiệp hoá
Động lực nổi bậtMáy hơi nước (chạy bằng than)Điện và động cơ đốt trong
Ngành tiêu biểuDệt, cơ khí, luyện kim (pút-đinh), đường sắt, tàu thuỷ hơi nướcLuyện thép (lò cao), điện, điện thoại – vô tuyến, ô tô, máy bay
Dấu ấnTừ lao động thủ công sang máy mócNguyên liệu mới; điện vào đời sống; sản xuất hàng loạt bằng dây chuyền

Dạng bài

Xếp một phát minh vào lần thứ nhất hay lần thứ hai: hỏi "nguồn động lực nào?"

  1. 1 Đọc tên phát minh, nhớ năm và nhà phát minh (nếu có).
  2. 2 Hỏi "chạy bằng gì?": hơi nước, máy móc ngành dệt ⇒ lần thứ nhất; điện, động cơ đốt trong, thép lò cao ⇒ lần thứ hai.
  3. 3 Đặt năm lên mốc 1850: trước đó thường là lần thứ nhất, sau đó thường là lần thứ hai.
  4. 4 Kiểm tra mốc cuối: lần thứ hai dừng ở 1914; máy tính, internet, AI là của thời hiện đại (bài 7).

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "Pha-ra-đây phát minh động cơ điện năm 1821" nên xếp điện vào lần thứ nhất — sai. Năm 1821 chỉ là nghiên cứu mở đường; ứng dụng điện vào đời sống (đèn 1879, điện thoại 1876) là thành tựu tiêu biểu của lần thứ hai.

🔎
Làm mẫu

Điện thoại của Gra-ham Beo (1876) thuộc cuộc cách mạng công nghiệp nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Hen-ri Pho phát minh ra xe hơi" — sai. Chiếc xe hơi đầu tiên dùng trên thực tế là của Các Ben (Đức, 1886); Pho có công đưa xe hơi trở nên phổ biến nhờ dây chuyền lắp ráp hàng loạt.
  • ✦"Điện thoại do Ê-đi-xơn phát minh" — sai. Điện thoại là Gra-ham Beo (1876); Ê-đi-xơn gắn với bóng đèn sợi đốt (1879).
  • ✦Động cơ đốt trong bắt đầu ra đời từ lần thứ nhất (Ba-bơ 1791, Bờ-rao 1823) nhưng được thương mại hoá năm 1860 (Lơ-noa) nên tiêu biểu cho lần thứ hai.

3 📈 Ý nghĩa về kinh tế

Cần nhớ

  • ✦Cải tiến kĩ thuật và máy móc đổi cách thức tổ chức sản xuất, tạo nhiều nguyên liệu mới, thúc đẩy công nghiệp, nâng cao năng suất lao động.
  • ✦Thúc đẩy chuyển biến mạnh ở nhiều ngành khác, nhất là nông nghiệp, giao thông vận tải, thông tin liên lạc; phương tiện mới góp phần cải thiện đời sống.
  • ✦Làm thay đổi vị thế các cường quốc: năm 1860 Anh và Pháp đứng đầu, đứng thứ hai về sản xuất công nghiệp; năm 1913 Mỹ và Đức chiếm hai vị trí ấy.

Sản lượng thép (triệu tấn): ai vươn lên nhanh nhất?

NướcNăm 1880Năm 1900Gấp khoảng (tự tính)
Anh1,34,93,8 lần
Mỹ1,210,28,5 lần
Đức0,76,49,1 lần

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Anh tăng thép ít nhất nên không còn mạnh" — nhầm: Anh vẫn tăng gần 4 lần. Điểm cần nói là Mỹ và Đức tăng nhanh hơn nên vượt Anh về vị thế (năm 1900 Mỹ 10,2 – Đức 6,4 – Anh 4,9).
  • ✦Đức tăng nhanh nhất (gấp khoảng 9 lần) nhưng Mỹ có sản lượng cao nhất năm 1900: đề hay hỏi hai điều này riêng.

4 🏙️ Ý nghĩa về xã hội, văn hoá và mặt trái

Về xã hội

Hình thành nhiều trung tâm công nghiệp mới, cũng là thành thị đông dân (Luân Đôn, Man-che-xtơ, Pa-ri, Béc-lin…). Xuất hiện hai giai cấp đối kháng: tư sản công nghiệp (nắm tư liệu sản xuất) và vô sản (làm thuê); mâu thuẫn ngày càng gay gắt ⇒ đấu tranh của vô sản chống tư sản.

Về văn hoá

Lối sống và văn hoá công nghiệp ngày càng phổ biến. Đời sống tinh thần phong phú hơn nhờ điện thoại, ra-đi-ô, điện ảnh…; giao lưu, kết nối văn hoá giữa các quốc gia, châu lục được đẩy mạnh.

Mặt tiêu cực (SGK mục "Em có biết")

  • ✦Ô nhiễm môi trường; bóc lột lao động phụ nữ và trẻ em; sự xâm chiếm và tranh giành thuộc địa.
  • ✦Nhớ cách trả lời "nêu ý nghĩa": chia ba trục kinh tế – xã hội – văn hoá, mỗi trục có ý nghĩa tích cực; thêm một câu về mặt trái.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Cách mạng công nghiệp chỉ mang lại lợi ích" — sai. SGK nêu rõ tác động tiêu cực (ô nhiễm, bóc lột lao động phụ nữ và trẻ em, xâm chiếm thuộc địa) và mâu thuẫn tư sản – vô sản.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

⚙️

Lần thứ nhất

  1. 1
    Nhận biết

    Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất bắt đầu ở nước nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Những tiến bộ kĩ thuật đầu tiên của Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất diễn ra trong ngành

  3. 3
    Nhận biết Máy kéo sợi Gien-ni của Giêm Ha-gri-vơ ra đời năm .
  4. 4
    Thông hiểu

    Phát minh nào đặc biệt quan trọng vì tạo ra nguồn động lực mới, làm giảm sức lao động chân tay của con người?

  5. 5
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt theo đúng trình tự thời gian:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  6. 6
    Thông hiểu

    Máy kéo sợi chạy bằng sức nước (1769) là phát minh của

  7. 7
    Vận dụng

    Vì sao phát minh máy hơi nước được coi là bước ngoặt của quá trình công nghiệp hoá?

💡

Lần thứ hai

  1. 1
    Nhận biết

    Cách mạng công nghiệp lần thứ hai diễn ra từ nửa sau thế kỉ XIX đến khi

  2. 2
    Nhận biết Tô-mát Ê-đi-xơn hoàn thiện phát minh bóng đèn sợi đốt năm .
  3. 3
    Thông hiểu

    Cặp phát minh – nhà phát minh nào sau đây đúng?

  4. 4
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt các phát minh theo đúng trình tự thời gian:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5
    Thông hiểu

    Việc Hen-ri Bê-sê-mơ phát minh phương pháp sử dụng lò cao trong luyện kim đã dẫn đến

  6. 6
    Thông hiểu

    Hen-ri Pho nổi tiếng trong lịch sử cách mạng công nghiệp vì

  7. 7
    Vận dụng

    Điểm khác nhau cơ bản về nguồn động lực giữa hai cuộc cách mạng công nghiệp thời cận đại là

📈

Ý nghĩa kinh tế

  1. 1
    Thông hiểu

    Đến năm 1913, hai nước đứng đầu nền sản xuất công nghiệp thế giới là

  2. 2
    Thông hiểu

    Theo bảng sản lượng thép, từ năm 1880 đến 1900 nước có sản lượng tăng nhanh nhất (gấp nhiều lần nhất) là

  3. 3
    Vận dụng

    Nhận xét nào đúng về sự thay đổi vị thế các cường quốc công nghiệp từ năm 1860 đến năm 1913?

🏙️

Xã hội, văn hoá, mặt trái

  1. 1
    Thông hiểu

    Hai giai cấp đối kháng cơ bản hình thành trong xã hội cùng với cách mạng công nghiệp là

  2. 2
    Vận dụng

    Ý kiến "Cách mạng công nghiệp chỉ mang lại lợi ích, không có mặt tiêu cực" là sai vì

  3. 3
    Vận dụng

    Mâu thuẫn ngày càng gay gắt giữa tư sản và vô sản trong xã hội công nghiệp dẫn tới

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Thực chất của Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất là

  2. 2
    Thông hiểu

    Thành tựu nào sau đây KHÔNG thuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ hai?

  3. 3
    Vận dụng

    Điểm giống nhau về ý nghĩa của hai cuộc cách mạng công nghiệp thời cận đại là

  4. 4
    Vận dụng

    Cuộc cách mạng công nghiệp thời cận đại thúc đẩy xâm chiếm thuộc địa vì

✅

Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)

  1. 1
    Thông hiểu

    Tư liệu (tóm lược ý của một nhà sử học về cách mạng công nghiệp): Điểm khởi đầu của cách mạng công nghiệp là sự xuất hiện của máy móc. Thực chất của nó là một cuộc cách mạng về kĩ thuật, là bước nhảy từ lao động thủ công sang lao động bằng máy móc.

    a)Theo tư liệu, thực chất của cách mạng công nghiệp là bước chuyển từ lao động thủ công sang lao động bằng máy móc.

    b)Theo tư liệu, cách mạng công nghiệp bắt đầu khi hai giai cấp tư sản và vô sản xuất hiện.

    c)Máy kéo sợi Gien-ni (1764) là ví dụ cho sự xuất hiện máy móc trong ngành dệt.

    d)Cuộc cách mạng này khởi đầu ở nước Pháp rồi mới lan sang Anh.

  2. 2
    Vận dụng

    Tư liệu (số liệu sản lượng thép, triệu tấn, theo SGK): năm 1880 — Anh 1,3; Mỹ 1,2; Đức 0,7. Năm 1900 — Anh 4,9; Mỹ 10,2; Đức 6,4. Năm 1860 Anh và Pháp đứng đầu, đứng thứ hai trong nền sản xuất công nghiệp thế giới; đến năm 1913 Mỹ và Đức chiếm hai vị trí đó.

    a)Năm 1900, Mỹ có sản lượng thép cao nhất trong ba nước.

    b)Sản lượng thép của Anh năm 1900 gấp hơn 4 lần năm 1880.

    c)Trong ba nước, Đức có mức tăng sản lượng thép (số lần) lớn nhất từ 1880 đến 1900.

    d)Tư liệu cho thấy năm 1913 Anh vẫn đứng đầu thế giới về sản xuất công nghiệp.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất bắt đầu ở đâu, thực chất là gì; cặp "phát minh – nhà phát minh – năm"; xếp thành tựu vào lần thứ nhất hay lần thứ hai; điểm khác nhau về nguồn động lực.
  • •Phần II hay cho một đoạn tư liệu hoặc bảng số liệu (sản lượng thép) rồi hỏi 4 ý: dễ mất điểm ở chỗ đảo Gien-ni – sức nước – hơi nước, nhầm Pho với Các Ben, nhầm "tăng nhanh nhất" với "cao nhất".
  • •Bài này nối với bài 7 (lần thứ ba, lần thứ tư — thời hiện đại) và Sử 11 (chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa thực dân); đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp thường gộp bài 6 và 7 trong một câu so sánh.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Các cuộc cách mạng công nghiệp thời hiện đại