Vai trò của Sử học
Nêu được mối quan hệ giữa Sử học với bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá, di sản thiên nhiên; giải thích vai trò của lịch sử, văn hoá đối với du lịch và tác động hai chiều giữa du lịch với bảo tồn di tích, di sản.
Ứng với SGK Lịch sử 10 (bộ thống nhất): Bài 3
⚡ Nhớ nhanh
- 1Giá trị của di sản thể hiện ở nhiều khía cạnh: lịch sử, văn hoá, kiến trúc, mĩ thuật, cảnh quan thiên nhiên… Sử học là khoa học có tính liên ngành, đóng vai trò quan trọng nhất trong việc khẳng định giá trị của di sản.
- 2Kết quả nghiên cứu của Sử học là cơ sở khoa học để bảo tồn bảo đảm tính nguyên trạng, giữ yếu tố gốc cấu thành di tích, tính xác thực, tính toàn vẹn, giá trị nổi bật; nhờ đó di sản được bảo tồn bền vững vì lợi ích chung của toàn xã hội.
- 3Bảo tồn và phát huy giá trị di sản: hạn chế, khắc phục tác động tiêu cực của tự nhiên và con người (di sản vật thể); giúp di sản phi vật thể được tái tạo, gìn giữ, lưu truyền (sưu tầm, lưu giữ, truyền dạy, trình diễn); phát triển đa dạng sinh học (di sản thiên nhiên); góp phần phát triển kinh tế – xã hội địa phương.
- 4Lịch sử, văn hoá → du lịch: giá trị lịch sử, văn hoá của mỗi dân tộc và nhân loại là nguồn tài nguyên quý báu của du lịch, đặc biệt là du lịch văn hoá.
- 5Du lịch → bảo tồn: quan hệ hai chiều. Nhu cầu tham quan của du khách thôi thúc chính quyền và nhân dân gìn giữ di tích; một phần doanh thu du lịch được tái đầu tư để bảo tồn, tôn tạo, phục dựng, quản lí di tích, di sản.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ xem sơ đồ bốn nút (Sử học, Di sản, Du lịch, Kinh tế – xã hội) sáng dần từng mũi tên ①–④: Sử học khẳng định giá trị di sản, bảo tồn, di sản là tài nguyên du lịch, rồi du lịch quay lại nuôi bảo tồn. Bấm "Tự chơi": kéo 9 ví dụ vào bốn mũi tên hoặc "Không thuộc ô nào" (có đúng một thẻ bẫy).
Sử học dùng phương pháp nghiên cứu để khẳng định giá trị di sản.
1 🏯 Sử học với công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản
Cần nhớ
- ✦Giá trị của các di sản thường thể hiện ở nhiều khía cạnh: lịch sử, văn hoá, kiến trúc, mĩ thuật, cảnh quan thiên nhiên… Việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu của Sử học, với tư cách là một khoa học có tính liên ngành, đóng vai trò quan trọng nhất trong việc khẳng định giá trị của di sản.
- ✦Kết quả nghiên cứu của Sử học về giá trị di sản là cơ sở khoa học vững chắc cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị, bảo đảm các yêu cầu cốt lõi: tính nguyên trạng, giữ được "yếu tố gốc cấu thành di tích", tính xác thực, tính toàn vẹn, giá trị nổi bật…
- ✦Nhờ vậy di sản được bảo tồn và phát huy giá trị một cách bền vững, vì lợi ích chung của toàn xã hội. SGK lấy ví dụ cung điện Véc-xây (Pháp), khu di tích Đại Nội Huế, vịnh Hạ Long (Quảng Ninh).
- ✦Di sản là tài sản vô giá, không thể thay thế, không chỉ của một dân tộc mà còn của nhân loại: bất kì di sản nào biến mất do xuống cấp hoặc bị huỷ hoại cũng làm nghèo đi kho tàng di sản của tất cả các dân tộc.
Yêu cầu cốt lõi của bảo tồn và vai trò của Sử học
| Yêu cầu | Nghĩa là | Sử học giúp thế nào |
|---|---|---|
| Tính nguyên trạng | Giữ di tích như vốn có | Cung cấp tư liệu về hình dạng gốc |
| Yếu tố gốc cấu thành di tích | Giữ lại cấu kiện, vật liệu, chi tiết gốc | Xác định đâu là yếu tố gốc, đâu là bổ sung về sau |
| Tính xác thực, toàn vẹn | Đúng thật, không sai lệch, không thiếu mất | Đối chiếu sử liệu để kiểm chứng |
| Giá trị nổi bật | Điều làm di sản khác biệt, đáng giữ gìn | Khẳng định giá trị lịch sử, văn hoá, kiến trúc, mĩ thuật… |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Trùng tu là làm cho di tích mới đẹp như lúc vừa xây xong" — sai. Nguyên tắc là giữ tối đa yếu tố gốc; thay hết vật liệu cũ, thêm hoa văn theo ý thợ thì mất tính xác thực, nguyên trạng.
- ✦"Chỉ cần bảo tồn theo cảm tính, không cần nghiên cứu Sử học" — sai. Không dựa vào kết quả nghiên cứu của Sử học thì dễ làm sai lệch, mất giá trị của di sản (đây là câu hỏi mở đầu mục trong SGK).
2 🛡️ Vai trò của công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản
Bảo tồn, phát huy giá trị theo từng loại di sản
| Loại di sản | Ví dụ trong SGK | Công tác bảo tồn, phát huy giúp |
|---|---|---|
| Văn hoá vật thể | Thành quách, lăng tẩm, đình, đền, tháp, cung điện, nhà cổ… | Hạn chế và khắc phục có hiệu quả tác động tiêu cực của điều kiện tự nhiên và con người (biến dạng, xuống cấp, hư hỏng theo thời gian) |
| Văn hoá phi vật thể | Hát Xoan (nghệ nhân phường Xoan Thét, Phú Thọ truyền dạy cho học sinh) | Sưu tầm, lưu giữ, truyền dạy, trình diễn ⇒ di sản được tái tạo, giữ gìn, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác |
| Thiên nhiên | Hang Sơn Đoòng thuộc Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng (Quảng Trị) | Phát triển đa dạng sinh học, làm tăng giá trị khoa học của di sản |
| Chung cho các loại | Di sản được bảo tồn và phát huy giá trị | Góp phần phát triển kinh tế – xã hội địa phương |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Chỉ nghĩ bảo tồn là bảo vệ công trình xây dựng. SGK nhấn mạnh cả di sản phi vật thể (hát Xoan…) và thiên nhiên, mỗi loại có thách thức và vai trò riêng.
- ✦"Bảo tồn chỉ là trách nhiệm của Nhà nước và nhà chuyên môn" — chưa đủ. Cộng đồng địa phương giữ di sản hằng ngày; lợi ích từ di sản mang lại cho họ thì họ mới có động lực gìn giữ (SGK còn yêu cầu học sinh vận động mọi người cùng bảo vệ di sản).
3 🧳 Lịch sử và văn hoá với sự phát triển du lịch
Cần nhớ
- ✦Trong xu thế hội nhập, toàn cầu hoá, du lịch ngày càng phát huy thế mạnh và giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế – xã hội ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.
- ✦Những giá trị về lịch sử và văn hoá của mỗi dân tộc, của toàn nhân loại là nguồn tài nguyên quý báu của du lịch, đặc biệt là du lịch văn hoá.
- ✦Tài nguyên du lịch văn hoá (theo Luật Du lịch năm 2010, trích SGK) gồm: di tích lịch sử – văn hoá, di tích lịch sử cách mạng, khảo cổ, kiến trúc; giá trị văn hoá truyền thống, lễ hội, văn nghệ dân gian và các giá trị văn hoá khác; công trình lao động sáng tạo của con người có thể dùng cho mục đích du lịch.
- ✦Ví dụ trong SGK: du lịch tạo ra hơn 10% GDP của EU và sử dụng hơn 10 triệu lao động; các khía cạnh văn hoá chiếm khoảng 40% giá trị du lịch châu Âu (số liệu của nguồn tháng 3 năm 2018). Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long năm 2019 đón 461 715 lượt khách (230 459 quốc tế, 231 256 nội địa).
Đều cho thấy giá trị lịch sử, văn hoá (di tích, di sản, lễ hội…) là tài nguyên thu hút du khách và đóng góp vào kinh tế du lịch.
Tư liệu 1 (Luật Du lịch): nêu tài nguyên du lịch văn hoá gồm những gì. Tư liệu 2 (châu Âu): vai trò kinh tế của du lịch và phần của văn hoá. Tư liệu 3 (Hoàng thành Thăng Long): số lượt khách năm 2019.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Khi đọc số liệu Tư liệu 3: khách nội địa (231 256) nhiều hơn khách quốc tế (230 459), chỉ hơn kém nhau chưa đầy 800 lượt. Đề hay đảo "quốc tế nhiều hơn" để gài.
4 🔄 Vai trò của du lịch với bảo tồn di tích lịch sử, di sản văn hoá
Cần nhớ
- ✦Trong mối quan hệ tương tác hai chiều, du lịch phát triển góp phần thúc đẩy việc bảo vệ di sản văn hoá, di tích lịch sử của các quốc gia.
- ✦Nhu cầu tham quan, tìm hiểu, trải nghiệm của du khách thôi thúc các cấp chính quyền và nhân dân quan tâm hơn đến việc gìn giữ, bảo tồn, phục dựng và phát huy giá trị của di tích, di sản. Đó là sự chăm lo bảo tồn và phát huy nguồn lực cốt lõi cho sự phát triển bền vững, hiệu quả của ngành du lịch nói chung và du lịch văn hoá nói riêng.
- ✦Một phần doanh thu từ du lịch được tái đầu tư vào bảo tồn, tôn tạo, tôn vinh, phục dựng và quản lí di tích lịch sử – văn hoá, di sản vật thể; di sản phi vật thể cũng được sưu tầm, nghiên cứu, phục dựng, truyền dạy và tổ chức trình diễn. SGK minh hoạ bằng việc trùng tu Ngọ Môn trong Khu di tích Đại Nội Huế.
Quan hệ hai chiều giữa di sản và du lịch
| Chiều | Nội dung | Ví dụ |
|---|---|---|
| Lịch sử, văn hoá → du lịch | Giá trị lịch sử, văn hoá là tài nguyên thu hút du khách | Hoàng thành Thăng Long đón hơn 461 nghìn lượt khách năm 2019 |
| Du lịch → bảo tồn | Nhu cầu của du khách thôi thúc gìn giữ; tái đầu tư một phần doanh thu | Trùng tu Ngọ Môn; sưu tầm, truyền dạy di sản phi vật thể |
Dạng bài
Giải thích vai trò bằng một ví dụ cụ thể (yêu cầu của phần Luyện tập SGK)
- 1 Chọn một di sản cụ thể (ví dụ Đại Nội Huế) và nói rõ nó thuộc loại nào.
- 2 Chiều 1: nêu giá trị lịch sử, văn hoá của di sản và vì sao đó là tài nguyên du lịch (thu hút du khách vì điều gì).
- 3 Chiều 2: nêu một việc cụ thể du lịch làm cho bảo tồn (tái đầu tư doanh thu trùng tu, nhu cầu tham quan thôi thúc gìn giữ).
- 4 Kết lại bằng một câu: hai chiều nuôi nhau, miễn là bảo tồn dựa trên nghiên cứu Sử học, giữ nguyên trạng và xác thực.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nói một chiều ("di sản có giá trị nên khách tới") mà quên chiều ngược lại (du lịch giúp bảo tồn), hoặc nêu chung chung không có ví dụ cụ thể.
Dùng ví dụ Khu di tích Đại Nội Huế, hãy giải thích vai trò của lịch sử, văn hoá với du lịch và của du lịch với bảo tồn.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Khai thác di sản để làm du lịch là làm hỏng di sản" — sai. Du lịch có thể nuôi sống di sản (nguồn thu tu bổ, sự quan tâm). Vấn đề là khai thác có kiểm soát: không để quá tải, không xây lấn át di tích, không làm mất tính xác thực.
- ✦"Có nhiều tiền du lịch thì không cần Sử học nữa" — sai. Bảo tồn vẫn phải dựa trên nghiên cứu Sử học để giữ nguyên trạng, xác thực.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Sử học với bảo tồn di sản
- 1Nhận biết
Giá trị của các di sản thường thể hiện ở những khía cạnh nào?
- 2Thông hiểu
Việc sử dụng phương pháp nghiên cứu của khoa học nào đóng vai trò quan trọng nhất trong khẳng định giá trị của di sản?
- 3Thông hiểu
Kết quả nghiên cứu của Sử học về giá trị di sản là cơ sở khoa học để bảo tồn bảo đảm yêu cầu cốt lõi nào?
- 4Vận dụng
Bấm lần lượt các bước bảo tồn một di tích dựa trên Sử học (mạch hợp lí, tự soạn):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Vận dụng
Nếu trong quá trình bảo tồn không dựa vào kết quả nghiên cứu của Sử học, di sản có thể
Vai trò của bảo tồn, phát huy giá trị di sản
- 1Nhận biết
Di sản văn hoá vật thể gồm nhiều loại hình như
- 2Thông hiểu
Việc nghệ nhân phường Xoan Thét (Phú Thọ) truyền dạy hát Xoan cho học sinh cho thấy bảo tồn di sản văn hoá phi vật thể thông qua
- 3Thông hiểu
Đối với di sản thiên nhiên (như Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng), công tác bảo tồn và phát huy giá trị góp phần
- 4Vận dụng
Khi di sản được bảo tồn và phát huy giá trị, ngoài việc giữ gìn di sản, còn có tác dụng gì đối với địa phương?
Lịch sử, văn hoá với du lịch
- 1Nhận biết
Theo Luật Du lịch năm 2010 (trích SGK), tài nguyên du lịch văn hoá gồm
- 2Nhận biết Năm 2019, Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long đón lượt khách tham quan.
- 3Thông hiểu
Theo Tư liệu 2 (du lịch châu Âu) trong SGK, các khía cạnh văn hoá chiếm khoảng bao nhiêu trong giá trị du lịch ở châu Âu?
- 4Thông hiểu
Điểm chung của ba tư liệu (Luật Du lịch, du lịch châu Âu, Hoàng thành Thăng Long) là
- 5Vận dụng
Một địa phương có lễ hội truyền thống lâu đời được tổ chức thành sản phẩm du lịch văn hoá. Điều này thể hiện
Du lịch với bảo tồn di sản
- 1Nhận biết
Quan hệ giữa du lịch và bảo tồn di tích lịch sử, di sản văn hoá là
- 2Thông hiểu
Nhu cầu tham quan, tìm hiểu, trải nghiệm của du khách đã
- 3Thông hiểu
Doanh thu từ du lịch được sử dụng cho bảo tồn như thế nào?
- 4Thông hiểu
Bấm lần lượt "vòng hai chiều" từ Sử học đến du lịch rồi quay về bảo tồn (mạch hợp lí, tự soạn):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Vận dụng
Một nơi khai thác di tích để thu thật nhiều tiền, xây thêm công trình lấn át di tích. Nhận định nào hợp lí?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Mối quan hệ giữa Sử học với bảo tồn và phát huy giá trị di sản là
- 2Thông hiểu
Vai trò của lịch sử và văn hoá đối với du lịch là
- 3Vận dụng
Nhận định nào đúng về tác động của du lịch đối với bảo tồn di tích?
- 4Vận dụng
Một thành phố muốn phát triển du lịch di sản bền vững nên
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (số liệu thống kê, trích SGK tr. 19; nguồn Tổng cục Thống kê năm 2019): Năm 2019, số lượng khách tham quan Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long đạt 461 715 lượt người. Trong đó, khách quốc tế là 230 459 lượt người, khách nội địa là 231 256 lượt người.
a)Tổng lượt khách năm 2019 bằng tổng của khách quốc tế và khách nội địa.
b)Năm 2019, khách quốc tế đến Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long nhiều hơn khách nội địa.
c)Số liệu cho thấy di tích lịch sử có sức hút đối với cả khách trong nước lẫn khách quốc tế.
d)Từ số liệu có thể kết luận chắc chắn toàn bộ doanh thu du lịch ở đây được dùng để bảo tồn di tích.
- 2Vận dụng
Tình huống (tóm lược tự soạn): Một ngôi đình cổ chuẩn bị trùng tu. Đơn vị thi công muốn thay toàn bộ gỗ cũ bằng vật liệu mới, sơn mới và thêm hoa văn theo ý thợ cho đẹp. Các nhà sử học và chuyên gia đề nghị giữ tối đa cấu kiện gốc và dựa vào tư liệu để phục hồi chỗ hư hỏng. Một phần tiền bán vé tham quan được dùng cho việc trùng tu.
a)Đề nghị giữ tối đa cấu kiện gốc phù hợp với yêu cầu giữ "yếu tố gốc cấu thành di tích".
b)Thay toàn bộ vật liệu cho mới đẹp là cách bảo đảm tốt nhất tính xác thực của di tích.
c)Việc dùng một phần tiền vé tham quan cho trùng tu là ví dụ du lịch tác động tích cực đến bảo tồn.
d)Vì đã có tiền vé nên khi trùng tu không cần dựa vào nghiên cứu Sử học nữa.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: vai trò của Sử học với bảo tồn di sản (yêu cầu nguyên trạng, xác thực, toàn vẹn), vai trò của bảo tồn theo từng loại di sản, lịch sử – văn hoá với du lịch, quan hệ hai chiều giữa du lịch và bảo tồn.
- •Phần II hay cho số liệu hoặc một tình huống trùng tu, khai thác di sản rồi hỏi 4 ý: bẫy hay gặp là đảo khách quốc tế/nội địa, "toàn bộ doanh thu", "trùng tu là làm mới hoàn toàn", "du lịch luôn làm hỏng di sản".
- •Bài này nối với bài 1 (chức năng, nhiệm vụ của Sử học), bài 2 (học lịch sử qua bảo tàng, di tích) và các bài về văn minh (bài 4 – 10): các thành tựu văn minh chính là di sản cần bảo tồn, phát huy.
Khái niệm văn minh. Một số nền văn minh phương Đông thời cổ – trung đại