Khái niệm văn minh. Một số nền văn minh phương Đông thời cổ – trung đại
Giải thích khái niệm văn minh và phân biệt với văn hoá; nắm bốn trung tâm văn minh phương Đông và niên đại; nêu được thành tựu tiêu biểu về chữ viết, khoa học – kĩ thuật, tư tưởng – tôn giáo, kiến trúc của Ai Cập, Ấn Độ, Trung Hoa cùng ý nghĩa của chúng.
Ứng với SGK Lịch sử 10 (bộ thống nhất): Bài 4
⚡ Nhớ nhanh
- 1Văn minh = trạng thái phát triển cao của văn hoá, có nhà nước, đô thị, chữ viết, tiến bộ về tổ chức xã hội, luân lí và kĩ thuật. Văn hoá có từ khi có loài người; văn minh thì không phải xã hội nào, thời nào cũng có.
- 2Bốn trung tâm thời cổ đại: Ai Cập (khoảng năm 3200 – năm 30 TCN), Lưỡng Hà, Ấn Độ (giữa thiên niên kỉ III TCN – năm 1857), Trung Hoa (khoảng thế kỉ XXI TCN – năm 1911). Những nền văn minh đầu tiên hình thành từ khoảng cuối thiên niên kỉ IV TCN.
- 3Ai Cập (sông Nin): chữ tượng hình, số thập phân, lịch Mặt Trời, ướp xác và giải phẫu, kim tự tháp – tượng Nhân sư ở Ghi-đa.
- 4Ấn Độ: Hin-đu giáo và Phật giáo, chữ Bra-mi – tiếng Phạn, 10 chữ số đang dùng ngày nay, sử thi Ma-ha-bha-ra-ta – Ra-ma-y-a-na, chùa hang A-gian-ta, lăng Ta-giơ Ma-han.
- 5Trung Hoa (Hoàng Hà, Trường Giang): Nho giáo – Đạo giáo, chữ giáp cốt → chữ Hán, Đường thi, bốn phát minh (giấy, in, thuốc súng, la bàn), Vạn Lý Trường Thành; nhiều thành tựu truyền sang Tây Á, châu Âu.
👀 Nhìn là hiểu
Chế độ xem tự chạy trên bản đồ giản lược: ba lưu vực sông (Nin, Ấn – Hằng, Hoàng Hà – Trường Giang) → nhà nước, đô thị → chữ viết → thành tựu của từng nền văn minh. Chạm vào hình là dừng. Chế độ tự chơi: kéo từng thành tựu thả lên đúng vùng văn minh trên bản đồ; một thẻ không thuộc nền nào nên phải thả vào ô "Không thuộc ba nền này".
Ba vùng sông lớn: Nin, Ấn – Hằng, Hoàng Hà.
1 🏛️ Văn minh và văn hoá
Cần nhớ
- ✦Văn minh là sự tiến bộ về vật chất và tinh thần của xã hội loài người; là trạng thái phát triển cao của nền văn hoá, khi xã hội vượt qua trình độ của thời kì dã man.
- ✦Tiêu chuẩn cơ bản để nhận diện văn minh: nhà nước, đô thị, chữ viết; những tiến bộ về tổ chức xã hội, luân lí và kĩ thuật để cải thiện cuộc sống con người.
- ✦Văn hoá là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo nên; tạo ra đặc tính, bản sắc của một xã hội hoặc một nhóm người.
- ✦Ph. Ăng-ghen chia lịch sử loài người thành ba thời kì: mông muội → dã man → thời đại văn minh.
Phân biệt văn minh và văn hoá
| Văn hoá | Văn minh | |
|---|---|---|
| Xuất hiện | Đồng thời với loài người | Chỉ trong thời kì phát triển cao của xã hội |
| Nội dung | Giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo (nghệ thuật, văn chương, lối sống, tập tục, tín ngưỡng…) | Sự tiến bộ vật chất và tinh thần, gắn với nhà nước, đô thị, chữ viết |
| Ý nghĩa | Tạo đặc tính, bản sắc của một xã hội, một nhóm người | Đánh dấu bước vượt qua thời kì dã man |
| Quan hệ | Mọi văn minh đều là văn hoá | Văn minh là trạng thái phát triển cao của văn hoá, không phải văn hoá nào cũng đạt tới |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Văn hoá và văn minh là một" — sai. Con người thời nguyên thuỷ đã có văn hoá nhưng chưa có văn minh.
- ✦Đảo thứ tự: "văn minh xuất hiện cùng loài người" — sai; xuất hiện cùng loài người là văn hoá.
2 🗺️ Bốn trung tâm văn minh phương Đông
Cần nhớ
- ✦Những nền văn minh đầu tiên trên thế giới hình thành từ khoảng cuối thiên niên kỉ IV TCN ở khu vực Đông Bắc châu Phi và Tây Á.
- ✦Thời cổ đại, ở phương Đông có bốn trung tâm văn minh lớn: Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Hoa.
- ✦Thời trung đại: ở Nam Á và Đông Á, văn minh Ấn Độ và Trung Hoa tiếp tục phát triển; Đông Bắc Phi và Tây Á chịu ảnh hưởng của văn minh A-rập trong thời gian dài.
- ✦Vì sao hay gắn với sông lớn? (kiến thức bổ sung chung, SGK bài này nêu Ai Cập gắn với sông Nin, Trung Hoa với Hoàng Hà – Trường Giang): phù sa cho mùa màng, trị thuỷ đòi hỏi tổ chức ⇒ nhà nước ra đời sớm.
Bảng niên đại (SGK)
| Nền văn minh | Niên đại | Gắn với |
|---|---|---|
| Ai Cập cổ đại | Khoảng năm 3200 – năm 30 TCN | Sông Nin, Đông Bắc châu Phi |
| Lưỡng Hà cổ đại | Khoảng cuối thiên niên kỉ IV TCN – giữa thiên niên kỉ I TCN | Tây Á (SGK bài này không nêu thành tựu chi tiết) |
| Ấn Độ thời cổ – trung đại | Giữa thiên niên kỉ III TCN – năm 1857 | Nam Á, điều kiện tự nhiên đa dạng; nền văn minh sông Ấn |
| Trung Hoa thời cổ – trung đại | Khoảng thế kỉ XXI TCN – năm 1911 | Hoàng Hà, Trường Giang, phía đông bắc châu Á |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Bảng có bốn nền, nhưng SGK chỉ nêu thành tựu của ba: Ai Cập, Ấn Độ, Trung Hoa. Câu hỏi về thành tựu hầu như xoay quanh ba nền này.
- ✦Hy Lạp, La Mã là phương Tây (bài 5), đừng xếp vào "bốn trung tâm phương Đông".
3 🔺 Ai Cập cổ đại
Cần nhớ
- ✦Chữ viết: một trong những hệ thống chữ viết cổ nhất thế giới (chữ tượng hình), từ khoảng hơn 3000 năm TCN. Người Phê-ni-xi dựa vào đó sáng tạo bảng chữ cái Phê-ni-xi, được cho là nguồn gốc của các bảng chữ cái ngày nay.
- ✦Bia đá Rô-sét-ta (196 TCN) giúp nhà ngôn ngữ học người Pháp Săm-pô-li-ông tìm ra cách đọc chữ Ai Cập cổ vào năm 1822.
- ✦Khoa học: hệ số thập phân, cộng – trừ, tính diện tích hình tam giác, hình chữ nhật, dùng số pi với giá trị 3,16; lịch dựa trên chu kì vận động của Mặt Trời; Y học có hiểu biết về cơ quan trong cơ thể, dùng giải phẫu để chữa bệnh và trong thuật ướp xác.
- ✦Kiến trúc, điêu khắc: cung điện, đền thờ và kim tự tháp (đã phát hiện 138 kim tự tháp); nổi tiếng nhất là quần thể kim tự tháp và tượng Nhân sư ở Ghi-đa; tượng bán thân Nê-phéc-ti-ti, nắp quan tài bằng vàng của pha-ra-ông Tu-tan-kha-mun.
Thành tựu – lĩnh vực – ý nghĩa
| Thành tựu | Lĩnh vực | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Chữ tượng hình | Chữ viết | Ghi chép lịch sử, văn học, thiên văn, toán học…, để lại nhiều tư liệu quý |
| Hệ số thập phân, tính diện tích, số pi 3,16 | Toán học | Ý nghĩa to lớn trong cuộc sống, tạo tiền đề cho khoa học – kĩ thuật các thời kì sau |
| Lịch theo chu kì Mặt Trời | Thiên văn | Phục vụ đời sống, sản xuất |
| Giải phẫu, ướp xác | Y học | Hiểu biết tương đối chính xác về cơ quan trong cơ thể |
| Kim tự tháp, tượng Nhân sư | Kiến trúc, điêu khắc | Di sản quý giá của Ai Cập và nhân loại; hiện thân của sức lao động, trí tuệ, sự sáng tạo vĩ đại của con người |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦10 chữ số đang dùng ngày nay là của Ấn Độ, không phải của Ai Cập (Ai Cập dùng hệ số thập phân, có kí hiệu riêng cho 1, 10, 100…).
- ✦Số pi: Ai Cập ≈ 3,16 · Ấn Độ ≈ 3,1416 · Trung Hoa tính được chính xác tới 7 chữ số thập phân. Đề hay đổi cặp nước – con số.
- ✦Kim tự tháp và tượng Nhân sư là di sản kiến trúc, điêu khắc "hiện thân cho sức lao động và trí tuệ" của con người (SGK tr. 24): đừng chỉ nhớ tên, phải gắn với Ai Cập.
4 ☸️ Ấn Độ thời cổ – trung đại
Cần nhớ
- ✦Tư tưởng, tôn giáo: Ấn Độ là quê hương của nhiều tư tưởng, tôn giáo lớn (triết học Vai-sê-si-ca, Vê-đan-ta…). Hai tôn giáo ảnh hưởng sâu rộng hàng đầu là Hin-đu giáo và Phật giáo.
- ✦Chữ viết: chữ viết cổ nhất tìm thấy trong nền văn minh sông Ấn; sau đó có chữ Kha-rốt-thi và chữ Bra-mi, người Ấn cải biên để ghi âm tiếng San-xcrít (tiếng Phạn). Chữ viết truyền sang Đông Nam Á, được cải biên thành chữ của một số quốc gia ở đó.
- ✦Văn học: kinh Vê-đa, sử thi Ma-ha-bha-ra-ta và Ra-ma-y-a-na, các tác phẩm của Ca-li-đa-sa (vở kịch Sơ-kun-tơ-la).
- ✦Kiến trúc, điêu khắc chịu ảnh hưởng tôn giáo: cột đá, chùa và tháp Phật giáo (đền Ma-ha-bô-đi, chùa hang A-gian-ta); đền thờ, lăng mộ Hin-đu giáo; thánh đường, cung điện Hồi giáo (lăng Ta-giơ Ma-han ở A-gra).
- ✦Khoa học, kĩ thuật: sáng tạo ra 10 chữ số đang dùng ngày nay; tính số pi ≈ 3,1416; hiểu biết về vũ trụ, Mặt Trời, các hành tinh, biết đặt lịch; nêu thuyết nguyên tử, lực hấp dẫn của Trái Đất; luyện kim trình độ cao; phẫu thuật chắp xương sọ, lấy sỏi thận.
Hình thành trên cơ sở Bà La Môn giáo, ra đời từ khoảng thiên niên kỉ I TCN. Ảnh hưởng lâu dài và sâu sắc nhất ở Ấn Độ.
Hình thành từ giữa thiên niên kỉ I TCN, hưng thịnh đến thế kỉ VII rồi suy yếu ở Ấn Độ; nhưng truyền bá đến nhiều quốc gia, khu vực, thành một trong những tôn giáo lớn nhất thế giới.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Phật giáo mất ảnh hưởng ở Ấn Độ nên không còn ý nghĩa" — sai: Phật giáo đã được truyền bá đi nhiều nơi, trở thành tôn giáo lớn trên thế giới.
- ✦Chữ số Ấn Độ sáng tạo; người A-rập tiếp nhận rồi truyền sang châu Âu nên châu Âu quen gọi là chữ số A-rập. Đề hỏi "ai sáng tạo" ⇒ Ấn Độ.
- ✦Hin-đu giáo "gốc" là Bà La Môn giáo; đừng nhầm với Phật giáo (hai tôn giáo khác nhau, đều lớn ở Ấn Độ).
5 🐉 Trung Hoa thời cổ – trung đại và bảng tổng hợp
Cần nhớ
- ✦Hình thành trên không gian rộng ở phía đông bắc châu Á với hàng nghìn dòng sông lớn nhỏ, quan trọng nhất là Hoàng Hà và Trường Giang.
- ✦Tư tưởng, tôn giáo: Nho giáo, Đạo giáo, Mặc gia, Pháp gia, thuyết Âm dương, Bát quái, Ngũ hành… từ thời cổ đại trở thành nền tảng thế giới quan; ảnh hưởng tới Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam. Phật giáo du nhập vào khoảng những thế kỉ đầu Công nguyên, được cải biến và phát triển rực rỡ.
- ✦Chữ viết: loại cổ nhất từ thời nhà Thương: chữ giáp cốt (khắc trên mai rùa, xương thú) và kim văn (khắc trên đồ đồng); nhiều lần chỉnh lí, phát triển thành chữ Hán; được nâng thành nghệ thuật thư pháp, truyền bá sang Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam.
- ✦Văn học: Đường thi (Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị); tiểu thuyết chương hồi thời Minh – Thanh (Tam quốc diễn nghĩa, Thuỷ hử, Tây du kí, Hồng lâu mộng). Kiến trúc, điêu khắc: Vạn Lý Trường Thành, Tử Cấm Thành, Di Hoà Viên, Thập Tam Lăng; tượng binh sĩ đất nung trong lăng mộ Tần Thuỷ Hoàng. Hội hoạ phong cách ước lệ.
- ✦Khoa học, kĩ thuật: số đếm thập phân, tính diện tích – thể tích, số pi chính xác tới 7 chữ số thập phân, bàn tính; ghi chép nhật thực, nguyệt thực, đặt lịch; Y học (Hoa Đà, Trương Trọng Cảnh), châm cứu; Sử học (Xuân Thu – bộ biên niên sử đầu tiên, Sử kí của Tư Mã Thiên); bốn phát minh: kĩ thuật làm giấy, kĩ thuật in, thuốc súng, la bàn.
- ✦Ý nghĩa: nhiều thành tựu sớm được truyền sang các nước láng giềng, Tây Á, sau đó lan sang và được ứng dụng rộng rãi ở châu Âu ⇒ minh chứng cho ảnh hưởng của văn minh Trung Hoa và mối liên hệ về văn hoá, tri thức, khoa học – kĩ thuật giữa phương Đông và phương Tây.
Bảng tổng hợp ba nền văn minh (bài tập 1, trang 30)
| Ai Cập | Ấn Độ | Trung Hoa | |
|---|---|---|---|
| Gắn với | Sông Nin | Sông Ấn; Nam Á | Hoàng Hà, Trường Giang |
| Chữ viết | Chữ tượng hình | Kha-rốt-thi, Bra-mi → ghi tiếng Phạn | Giáp cốt, kim văn → chữ Hán |
| Tôn giáo, tư tưởng | SGK bài này không nêu | Hin-đu giáo, Phật giáo | Nho giáo, Đạo giáo…; Phật giáo du nhập |
| Văn học, nghệ thuật | Tượng Nhân sư, nắp quan tài vàng Tu-tan-kha-mun | Vê-đa, Ma-ha-bha-ra-ta, Ra-ma-y-a-na; A-gian-ta, Ta-giơ Ma-han | Đường thi, tiểu thuyết Minh – Thanh; Vạn Lý Trường Thành |
| Khoa học, kĩ thuật | Thập phân, lịch Mặt Trời, ướp xác, pi 3,16 | 10 chữ số, pi 3,1416, thuyết nguyên tử, luyện kim | Pi chính xác 7 chữ số, bàn tính; giấy, in, thuốc súng, la bàn |
| Công trình tiêu biểu | Kim tự tháp (138 cái), Nhân sư | Chùa hang A-gian-ta, đền Ma-ha-bô-đi | Vạn Lý Trường Thành, Tử Cấm Thành |
Dạng bài
Gọi tên nền văn minh từ một thành tựu
- 1 Gạch từ khoá: tên công trình, loại chữ, tôn giáo, phát minh.
- 2 Nhớ "ba bộ": Ai Cập = tượng hình, kim tự tháp, ướp xác · Ấn Độ = Hin-đu giáo, Phật giáo, 10 chữ số, tiếng Phạn · Trung Hoa = giáp cốt, Hán, Đường thi, giấy – in – thuốc súng – la bàn.
- 3 Từ khoá không nằm trong ba bộ (La Mã, Hy Lạp, Phục hưng, Cơ Đốc giáo) ⇒ đó là phương Tây, bài 5.
- 4 Kiểm tra lại số liệu hay bị đổi chỗ: pi 3,16 / 3,1416 / 7 chữ số.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "chữ số A-rập" rồi chọn "A-rập sáng tạo". Người A-rập chỉ tiếp nhận rồi truyền sang châu Âu; người sáng tạo là người Ấn Độ.
Nền văn minh nào sáng tạo ra 10 chữ số mà ngày nay chúng ta đang dùng?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Văn minh và văn hoá
- 1Nhận biết
Theo SGK, những tiêu chuẩn cơ bản để nhận diện văn minh là
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào đúng về quan hệ giữa văn hoá và văn minh?
- 3Thông hiểu
Theo Ph. Ăng-ghen, bấm lần lượt ba thời kì của lịch sử loài người theo đúng trình tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Vận dụng
Cư dân thời nguyên thuỷ đã có văn hoá nhưng chưa có văn minh, vì
Bốn trung tâm văn minh phương Đông
- 1Nhận biết Nền văn minh Ai Cập cổ đại hình thành và phát triển gắn liền với dòng sông .
- 2Nhận biết
Bốn trung tâm văn minh lớn của phương Đông thời cổ đại là
- 3Thông hiểu
Bấm lần lượt ba nền văn minh theo thời điểm bắt đầu từ sớm đến muộn (theo bảng niên đại SGK):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Vận dụng
Vì sao nhiều nền văn minh phương Đông đầu tiên hình thành bên các dòng sông lớn? (kiến thức bổ sung)
Ai Cập cổ đại
- 1Nhận biết
Chữ viết của người Ai Cập cổ đại là
- 2Nhận biết Năm 1822, Săm-pô-li-ông tìm ra cách đọc chữ Ai Cập cổ nhờ so sánh, đối chiếu các văn tự trên tấm bia đá .
- 3Thông hiểu
Thành tựu nào sau đây KHÔNG thuộc về người Ai Cập cổ đại?
- 4Vận dụng
Kim tự tháp và tượng Nhân sư ở Ghi-đa cho thấy điều gì?
Ấn Độ thời cổ – trung đại
- 1Nhận biết
Hai tôn giáo có ảnh hưởng sâu rộng hàng đầu của Ấn Độ là
- 2Thông hiểu
Đóng góp quan trọng nhất của Toán học Ấn Độ là
- 3Thông hiểu
Người Ấn Độ cải biên chữ Kha-rốt-thi và chữ Bra-mi để ghi âm
- 4Vận dụng
Phật giáo suy yếu và mất ảnh hưởng ở Ấn Độ từ sau thế kỉ VII nhưng vẫn là một trong những tôn giáo lớn nhất thế giới, vì
Trung Hoa thời cổ – trung đại
- 1Nhận biết
Chữ viết cổ nhất của Trung Hoa (chữ giáp cốt, kim văn) xuất hiện trong thời kì nhà
- 2Thông hiểu
Bốn phát minh lớn về kĩ thuật của người Trung Hoa là
- 3Thông hiểu
Bấm lần lượt các thành tựu của Trung Hoa theo trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Vận dụng
Việc giấy, in, la bàn, thuốc súng của Trung Hoa được truyền sang Tây Á rồi ứng dụng rộng rãi ở châu Âu chứng tỏ điều gì?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Cặp thành tựu – nền văn minh nào dưới đây KHÔNG đúng?
- 2Thông hiểu
Điểm chung về chữ viết của Ấn Độ và Trung Hoa mà SGK nêu là
- 3Vận dụng
Nhận định nào đúng về văn hoá và văn minh?
- 4Vận dụng
Thành tựu nào của phương Đông cho thấy rõ nhất mối liên hệ Đông – Tây?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (tóm lược Tuyên bố về những chính sách văn hoá do UNESCO chủ trì, tháng 8 năm 1982): văn hoá hôm nay có thể coi là toàn bộ những nét riêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm, quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người; văn hoá gồm nghệ thuật và văn chương, lối sống, những quyền cơ bản của con người, hệ thống giá trị, tập tục và tín ngưỡng.
a)Theo tư liệu, văn hoá gồm cả nghệ thuật, văn chương, lối sống và tín ngưỡng.
b)Theo tư liệu, văn hoá chỉ có ở những xã hội đã có nhà nước và chữ viết.
c)Từ tư liệu và bài học, có thể rút ra: văn minh là trạng thái phát triển cao của văn hoá.
d)Văn hoá chỉ xuất hiện sau khi văn minh xuất hiện.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược một nhận định của hai sử gia phương Tây về Trung Quốc cổ đại): Trung Quốc cổ đại cũng phải đối mặt với thách thức từ các dân tộc du mục ở biên giới, nhưng khác một số nền văn minh cổ khác, họ đã vượt qua thách thức đó; nhiều thể chế và giá trị văn hoá của nền văn minh này còn tồn tại gần nguyên vẹn đến đầu thế kỉ XX, vì vậy nó đôi khi được mô tả là nền văn minh tồn tại liên tục lâu đời nhất thế giới.
a)Tư liệu nhấn mạnh tính liên tục, lâu đời của văn minh Trung Hoa.
b)Theo tư liệu, văn minh Ai Cập cổ đại tồn tại liên tục đến đầu thế kỉ XX.
c)Bảng niên đại SGK (Trung Hoa tới năm 1911) phù hợp với nhận định trong tư liệu.
d)Chữ viết Trung Hoa vẫn giữ nguyên hình thức giáp cốt từ thời nhà Thương đến nay.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: phân biệt văn hoá – văn minh; ghép thành tựu với nền văn minh (10 chữ số – Ấn Độ, chữ tượng hình – Ai Cập, bốn phát minh – Trung Hoa); tên chữ viết, tôn giáo, công trình tiêu biểu.
- •Phần II hay cho tư liệu về khái niệm văn minh – văn hoá hoặc về tính liên tục của một nền văn minh: ý dễ mất điểm là đảo thứ tự "văn hoá có trước, văn minh có sau", đổi nước (Ai Cập ↔ Trung Hoa), đổi con số số pi.
- •Bài này nối với bài 5 (văn minh phương Tây: so sánh Đông – Tây), bài 8 (Đông Nam Á tiếp nhận chữ Phạn, Phật giáo, Hin-đu giáo từ Ấn Độ) và bài 10 (Đại Việt chịu ảnh hưởng Nho giáo, chữ Hán); đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
Một số nền văn minh phương Tây thời cổ – trung đại