Các cuộc cách mạng công nghiệp thời hiện đại
Nêu được thành tựu cơ bản của Cách mạng công nghiệp lần thứ ba và lần thứ tư, phân biệt hai cuộc cách mạng này và so sánh được cả bốn cuộc cách mạng công nghiệp; hiểu ý nghĩa hai mặt về kinh tế, xã hội, văn hoá và biết ứng xử đúng khi dùng internet, trí tuệ nhân tạo.
Ứng với SGK Lịch sử 10 (bộ thống nhất): Bài 7
⚡ Nhớ nhanh
- 1Lần thứ ba (còn gọi Cách mạng kĩ thuật số, bắt đầu khoảng những năm 40 của thế kỉ XX): thành tựu đầu tiên là máy tính (ENIAC, 1946); rồi internet (WWW, 1990; wifi, 1996), tự động hoá, người máy, chinh phục vũ trụ (1957, 1969).
- 2Lần thứ tư (còn gọi Cách mạng 4.0, từ những năm đầu thế kỉ XXI, vẫn đang diễn ra): đột phá về trí tuệ nhân tạo (AI), internet vạn vật (IoT), điện toán đám mây, dữ liệu lớn, in 3D, công nghệ gen, na-nô.
- 3Mạch gợi nhớ: lần 1 hơi nước, lần 2 điện, lần 3 máy tính (số hoá), lần 4 AI và vạn vật (kết nối, thông minh).
- 4Ý nghĩa tích cực: sản xuất, quản lí đa dạng; nhà máy thông minh; thương mại điện tử; thúc đẩy khu vực hoá, toàn cầu hoá; giải phóng lao động nguy hiểm; giao lưu văn hoá dễ dàng.
- 5Mặt trái: nguy cơ mất việc, giàu – nghèo nới rộng, bảo mật và tính chính xác của thông tin, nguy cơ mất bản sắc văn hoá, lạm dụng AI ⇒ cần dùng hợp lí, rèn tư duy phản biện, tuân thủ pháp luật khi giao tiếp trên mạng.
👀 Nhìn là hiểu
Chế độ "Xem bước nhảy số hoá": năm cảnh tự chạy — máy tính nhỏ dần (ENIAC → Altair → xách tay), thiết bị nối mạng (WWW, wifi), chinh phục vũ trụ (vệ tinh, Mặt Trăng), đồ vật nối mạng gửi dữ liệu lên đám mây, dữ liệu chảy vào trí tuệ nhân tạo rồi ra ứng dụng. Chạm vào hình để dừng. Chế độ "Tự chơi": kéo 9 thẻ thành tựu vào "Lần thứ ba" hoặc "Lần thứ tư" (có một thẻ bẫy là máy hơi nước).
Lần thứ ba, từ những năm 40 thế kỉ XX: máy tính điện tử đầu tiên ENIAC (1946) rất đồ sộ.
1 💻 Lần thứ ba: máy tính, nối mạng, tự động hoá, vũ trụ
Cần nhớ
- ✦Thời gian: bắt đầu khoảng những năm 40 của thế kỉ XX, kế thừa tiến bộ khoa học – kĩ thuật đầu thế kỉ XX; còn gọi là Cách mạng kĩ thuật số.
- ✦Phát minh lớn về công cụ sản xuất: máy tính điện tử; máy tự động và hệ thống máy tự động; người máy; internet, công nghệ thông tin; vật liệu mới, nguồn năng lượng mới.
- ✦Thành tựu quan trọng đầu tiên là máy tính; sau đó internet giúp kết nối các khu vực, chia sẻ thông tin giữa các thiết bị dễ dàng hơn.
- ✦Tự động hoá và công nghệ rô-bốt giải phóng sức lao động của con người, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm công nghiệp.
- ✦Công nghệ sinh học đột phá về công nghệ di truyền, tế bào, vi sinh, en-zim; "Cách mạng xanh" trong nông nghiệp tạo nhiều giống mới có khả năng chống sâu bệnh.
- ✦Chinh phục vũ trụ (hai cường quốc Liên Xô và Mỹ): năm 1957 Liên Xô phóng vệ tinh nhân tạo Xput-ních 1; năm 1969 Neo Am-strong (Mỹ) là người đầu tiên đặt chân lên Mặt Trăng.
Các mốc tiêu biểu của lần thứ ba
| Năm | Thành tựu | Người / nước (theo SGK) |
|---|---|---|
| 1946 | Máy tính điện tử đầu tiên ENIAC | Giôn Mau-li và Prét-pơ Éc-cơ |
| 1957 | Vệ tinh nhân tạo Xput-ních 1 lên quỹ đạo | Liên Xô |
| 1969 | Con người đặt chân lên Mặt Trăng | Neo Am-strong (Mỹ) |
| 1975 | Máy tính cá nhân đầu tiên An-te 8800 (Altair 8800), phần mềm của Pôn A-len và Bin Ghết | Mỹ |
| 1990 | Mạng lưới toàn cầu (World Wide Web) | Tim Béc-nơ–Li |
| 1994 | Máy tính xách tay được sản xuất | — |
| 1996 | Mạng không dây (wifi), được cấp bằng sáng chế | Nhóm khoa học do Giôn Su-li-van đứng đầu |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Internet, người máy, trí tuệ nhân tạo đều là lần thứ ba" — không. Lần thứ ba có internet, tự động hoá, người máy; AI, internet vạn vật, dữ liệu lớn, in 3D là các đột phá của lần thứ tư.
- ✦"Cách mạng kĩ thuật số" là tên khác của lần thứ ba; "Cách mạng 4.0" mới là lần thứ tư. Đề hay đảo hai tên này.
- ✦Chinh phục vũ trụ thuộc lần thứ ba nhưng gắn với Liên Xô và Mỹ, đừng viết thành thành tựu chung của "các nước công nghiệp".
2 🤖 Lần thứ tư: AI, internet vạn vật, dữ liệu lớn
Cần nhớ
- ✦Thời gian: bắt đầu từ những năm đầu thế kỉ XXI và vẫn đang tiếp diễn; còn gọi là Cách mạng 4.0, trong bối cảnh nhân loại đã trải qua nhiều cuộc cách mạng công nghiệp.
- ✦Đột phá công nghệ: trí tuệ nhân tạo (AI), internet vạn vật (IoT), điện toán đám mây, dữ liệu lớn (Big Data), công nghệ in 3D, tự động hoá, vật liệu mới, công nghệ gen, công nghệ na-nô.
- ✦AI: cho phép máy móc mô phỏng khả năng tư duy, học tập, ra quyết định; ứng dụng trong sản xuất, quản lí, y tế, giáo dục, dịch vụ; trong giáo dục là công cụ hỗ trợ học tập, cá nhân hoá. Ví dụ: rô-bốt Xô-phi-a (tích hợp trí tuệ nhân tạo) được Chính phủ A-rập Xê-út cấp quyền công dân ngày 25 tháng 10 năm 2017.
- ✦Internet vạn vật: các thiết bị được kết nối, thu thập dữ liệu — dùng trong quản lí đô thị, giao thông, xây dựng, thời trang, chăm sóc sức khoẻ; dữ liệu thu được giúp hoàn thiện dữ liệu lớn.
- ✦In 3D: xây nhà đòi hỏi ít hơn 50% nhân lực, tạo ra ít hơn 60% rác thải so với cách truyền thống; chi phí giảm khoảng 60% (ví dụ một phần toà nhà ở Đu-bai).
- ✦Công nghệ na-nô: thiết kế, chế tạo cấu trúc, thiết bị ở quy mô na-nô mét (1 m = 1 000 000 000 nm); dùng trong y học, sinh học, năng lượng, điện tử, cơ khí, may mặc, thực phẩm, bảo vệ môi trường.
Máy tính, internet, tự động hoá, người máy, chinh phục vũ trụ. Con người dùng máy tính và mạng để xử lí và chia sẻ thông tin. Tên gọi khác: Cách mạng kĩ thuật số.
AI, internet vạn vật, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, in 3D, công nghệ gen, na-nô. Đồ vật nối mạng, dữ liệu dồn về, máy học và ra quyết định. Tên gọi khác: Cách mạng 4.0.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Lần thứ tư đã kết thúc" — sai: SGK nói vẫn đang tiếp diễn.
- ✦"AI thay thế hoàn toàn con người" — SGK chỉ nói AI mô phỏng khả năng tư duy, học tập, ra quyết định và là công cụ hỗ trợ; đồng thời cảnh báo lạm dụng AI giảm tư duy độc lập.
3 🗂️ Bảng so sánh bốn cuộc cách mạng công nghiệp
Bốn cuộc cách mạng công nghiệp — nhìn một lượt
| Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 | Lần 4 | |
|---|---|---|---|---|
| Thời gian | Khoảng nửa sau thế kỉ XVIII | Nửa sau thế kỉ XIX đến 1914 | Từ những năm 40 thế kỉ XX | Từ đầu thế kỉ XXI, đang tiếp diễn |
| Tên gọi khác | — | — | Cách mạng kĩ thuật số | Cách mạng 4.0 |
| Nơi diễn ra (theo SGK) | Bắt đầu ở Anh, lan sang châu Âu và Bắc Mỹ | Tây Âu và Mỹ | SGK không nêu riêng một nước (vũ trụ: Liên Xô, Mỹ) | SGK không nêu riêng một nước |
| Nguồn lực / đặc trưng | Máy hơi nước, máy móc ngành dệt | Điện, động cơ đốt trong, thép lò cao | Máy tính, tự động hoá, internet | AI, IoT, dữ liệu lớn, in 3D, gen, na-nô |
| Thành tựu tiêu biểu | Gien-ni (1764), máy hơi nước (1784), xe lửa (1804) | Điện thoại (1876), đèn điện (1879), ô tô, máy bay (1903) | ENIAC (1946), WWW (1990), wifi (1996), Mặt Trăng (1969) | Trí tuệ nhân tạo, internet vạn vật, in 3D, na-nô |
Dạng bài
Nhận ra mỗi lần bằng MỘT từ khoá
- 1 Lần thứ nhất ⇒ hơi nước (và ngành dệt).
- 2 Lần thứ hai ⇒ điện và động cơ đốt trong.
- 3 Lần thứ ba ⇒ máy tính / số hoá (internet, tự động hoá).
- 4 Lần thứ tư ⇒ AI / vạn vật kết nối (dữ liệu lớn, in 3D).
- 5 Gặp thành tựu lạ: hỏi "nó chạy bằng gì, hay xử lí gì?", rồi đối chiếu bốn từ khoá.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy máy in 3D là "máy" nên xếp vào lần thứ nhất hay thứ hai — sai: máy hơi nước, động cơ điện thuộc hai lần đầu (năng lượng, cơ khí), còn in 3D dựa vào dữ liệu số và tự động hoá của thời hiện đại.
Máy in 3D xây nhà thuộc cuộc cách mạng công nghiệp nào?
Hướng dẫn giải
4 🌍 Ý nghĩa của lần thứ ba và lần thứ tư
Mở rộng, đa dạng hoá hình thức sản xuất và quản lí; tiếp cận thông tin nhanh, đầy đủ nhờ internet, dữ liệu lớn ⇒ ra quyết định nhanh và chính xác hơn. Nhà máy thông minh (tự động hoá + AI) tăng năng suất nhiều lần, rút ngắn thời gian, tiết kiệm nguyên nhiên liệu. Thương mại điện tử giúp mua sắm trực tuyến; thúc đẩy khu vực hoá, toàn cầu hoá.
Xã hội: tự động hoá giải phóng sức lao động trong công việc nguy hiểm, độc hại; phân hoá lực lượng lao động, số người có kĩ năng và chuyên môn cao tăng; làm việc từ xa tiết kiệm thời gian; AI là động lực thúc đẩy biến đổi xã hội. Văn hoá: tìm kiếm, chia sẻ thông tin thuận tiện; trao đổi, giao tiếp trên internet nhanh; giao lưu văn hoá giữa các quốc gia, khu vực dễ dàng.
Mặt tiêu cực (SGK mục "Em có biết")
- ✦Nhiều người lao động đối diện nguy cơ mất việc làm; khoảng cách giàu – nghèo nới rộng.
- ✦Phát sinh vấn đề bảo mật thông tin cá nhân, tính chính xác của thông tin được chia sẻ.
- ✦Gia tăng xung đột giữa giá trị văn hoá truyền thống và hiện đại; nguy cơ đánh mất bản sắc văn hoá dân tộc.
- ✦Trong giáo dục, lạm dụng AI có thể giảm khả năng tư duy độc lập, tạo thói quen sao chép, phụ thuộc công nghệ ⇒ cần dùng AI hợp lí, rèn tư duy phản biện và ý thức trong học tập.
Vận dụng: ứng xử trên internet, mạng xã hội
- ✦Nhận được thông tin chưa kiểm chứng: kiểm tra nguồn tin trước khi tin hay chia sẻ; không lan truyền tin sai.
- ✦Tuân thủ quy định của pháp luật khi giao tiếp trên internet; bảo vệ thông tin cá nhân của mình và của người khác.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Câu "nêu ý nghĩa" chỉ viết mặt tích cực — thiếu. SGK yêu cầu cả hai mặt; chia ba trục kinh tế – xã hội – văn hoá, mỗi trục có ý, rồi thêm tác động tiêu cực.
- ✦"Cách mạng công nghiệp thời hiện đại làm thu hẹp khoảng cách giàu nghèo" — sai: SGK nêu nguy cơ nới rộng khoảng cách giàu – nghèo.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Lần thứ ba
- 1Nhận biết
Cách mạng công nghiệp lần thứ ba bắt đầu vào khoảng
- 2Nhận biết
Thành tựu quan trọng đầu tiên của Cách mạng công nghiệp lần thứ ba là
- 3Nhận biết Máy tính điện tử đầu tiên ENIAC ra đời năm .
- 4Thông hiểu
Bấm lần lượt theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Thông hiểu
Người phát minh ra Mạng lưới toàn cầu (World Wide Web) năm 1990 là
- 6Vận dụng
Tự động hoá và công nghệ rô-bốt trong lần thứ ba có ý nghĩa nào sau đây?
Lần thứ tư
- 1Nhận biết
Cách mạng công nghiệp lần thứ tư còn được gọi là
- 2Thông hiểu
Các đột phá công nghệ nào gắn liền với Cách mạng công nghiệp lần thứ tư?
- 3Thông hiểu
Internet vạn vật (IoT) là
- 4Nhận biết Công nghệ na-nô làm việc ở quy mô na-nô mét, 1 m = nm.
- 5Vận dụng
Theo SGK, xây một toà nhà bằng công nghệ in 3D so với cách truyền thống thì
So sánh bốn cuộc cách mạng
- 1Thông hiểu
Cặp (cuộc cách mạng – đặc trưng nổi bật) nào sau đây đúng?
- 2Thông hiểu
Sắp xếp bốn cuộc cách mạng công nghiệp theo thời gian bắt đầu (bấm lần lượt):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Theo SGK, Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất bắt đầu ở nước nào, còn lần thứ hai diễn ra chủ yếu ở đâu?
- 4Vận dụng
Điểm mới của lần thứ tư so với lần thứ ba là
Ý nghĩa, ứng xử
- 1Thông hiểu
Các cuộc cách mạng công nghiệp thời hiện đại thúc đẩy quá trình nào của nền kinh tế thế giới?
- 2Thông hiểu
Tác động tiêu cực nào dưới đây được SGK nêu?
- 3Vận dụng
Em nhận được một thông tin hấp dẫn trên mạng xã hội nhưng chưa được kiểm chứng. Cách ứng xử đúng là
- 4Vận dụng
Vì sao học sinh cần sử dụng AI hợp lí và rèn tư duy phản biện?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Thành tựu nào sau đây thuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ ba?
- 2Thông hiểu
Cách gọi nào sau đây đúng?
- 3Vận dụng
Rô-bốt Xô-phi-a (được cấp quyền công dân ngày 25 tháng 10 năm 2017) là thành tựu tiêu biểu của
- 4Vận dụng
Biện pháp nào phù hợp để học sinh thích ứng với Cách mạng công nghiệp lần thứ tư?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (tóm lược nội dung SGK): Trí tuệ nhân tạo (AI) cho phép máy móc mô phỏng khả năng tư duy, học tập và ra quyết định của con người; AI được ứng dụng rộng trong sản xuất, quản lí, y tế, giáo dục, dịch vụ. Internet vạn vật được áp dụng trong quản lí đô thị, giao thông, xây dựng, thời trang, chăm sóc sức khoẻ; các thiết bị kết nối thu thập nhiều dữ liệu, góp phần hoàn thiện kho dữ liệu lớn.
a)AI giúp máy móc mô phỏng khả năng tư duy, học tập và ra quyết định của con người.
b)Theo tư liệu, AI chỉ được dùng trong sản xuất công nghiệp.
c)Dữ liệu từ các thiết bị kết nối của internet vạn vật góp phần hoàn thiện kho dữ liệu lớn.
d)AI và internet vạn vật là thành tựu tiêu biểu của Cách mạng công nghiệp lần thứ ba.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược mục "Em có biết" của SGK): Các cuộc cách mạng công nghiệp thời hiện đại cũng gây tác động tiêu cực: nhiều người lao động đối diện nguy cơ mất việc làm; khoảng cách giàu – nghèo có thể nới rộng; phát sinh vấn đề bảo mật thông tin cá nhân và tính chính xác của thông tin được chia sẻ. Trong giáo dục, lạm dụng AI có thể làm giảm khả năng tư duy độc lập, tạo thói quen sao chép và phụ thuộc vào công nghệ.
a)Tư liệu nêu nguy cơ mất việc làm của người lao động.
b)Theo tư liệu, thông tin chia sẻ trên internet luôn chính xác nên không cần kiểm chứng.
c)Lạm dụng AI trong học tập có thể làm giảm khả năng tư duy độc lập.
d)Theo tư liệu, các cuộc cách mạng công nghiệp thời hiện đại chỉ có lợi, không có tác động tiêu cực.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: thành tựu nào thuộc lần thứ ba, lần thứ tư; tên gọi khác (kĩ thuật số – 4.0); mốc thời gian; xếp bốn cuộc cách mạng theo thứ tự; tác động hai mặt.
- •Phần II hay cho một đoạn tư liệu ngắn về AI, internet vạn vật hoặc tác động tiêu cực rồi hỏi 4 ý: dễ mất điểm ở chỗ gán AI cho lần thứ ba, hoặc viết mặt tích cực mà quên mặt tiêu cực.
- •Bài này nối với bài 6 (hai cuộc cách mạng thời cận đại — cần so sánh cả bốn), với Sử 12 (chạy đua vũ trụ Liên Xô – Mỹ trong Chiến tranh lạnh) và môn Tin học (internet, trí tuệ nhân tạo); đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
Hành trình phát triển và thành tựu của văn minh Đông Nam Á thời cổ – trung đại