Hiện thực lịch sử và lịch sử được con người nhận thức
Phân biệt được hiện thực lịch sử và lịch sử được con người nhận thức, giải thích vì sao giữa hai thứ luôn có khoảng cách; nêu được khái niệm Sử học, đối tượng nghiên cứu, chức năng và nhiệm vụ của Sử học.
Ứng với SGK Lịch sử 10 (bộ thống nhất): Bài 1
⚡ Nhớ nhanh
- 1Lịch sử được hiểu theo hai nghĩa: hiện thực lịch sử (tất cả những gì đã diễn ra trong quá khứ) và lịch sử được con người nhận thức (hiểu biết của con người về hiện thực đó).
- 2Hiện thực lịch sử tồn tại khách quan, không phụ thuộc ý muốn chủ quan, không thể thay đổi. Nhận thức lịch sử được trình bày, tái hiện bằng kể chuyện, ghi chép, nghiên cứu, trình diễn, lập đài tưởng niệm, thực hành nghi lễ, phong tục…
- 3Giữa hai thứ luôn có khoảng cách: không thể nhận thức và tái hiện đầy đủ đúng như đã xảy ra. Nguyên nhân quan trọng hơn cả là mục đích, thái độ, đạo đức và thế giới quan của người tìm hiểu.
- 4Sử học là khoa học nghiên cứu về quá khứ của loài người; đối tượng là toàn bộ quá khứ (của cá nhân, nhóm người, cộng đồng, quốc gia, khu vực hay toàn nhân loại).
- 5Chức năng: khoa học và xã hội. Nhiệm vụ: nhận thức, giáo dục và dự báo.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ xem cầu Long Biên (hiện thực, chỉ có một) được "dựng lại" thành bức tranh nhận thức từ từng sử liệu bay xuống; còn một nhịp chưa có sử liệu nên vẫn có khoảng cách; rồi hai tấm bia ở Xê-bu kể cùng một ngày theo hai cách. Bấm "Tự chơi": kéo 9 thẻ vào "Hiện thực lịch sử", "Lịch sử được con người nhận thức" hoặc "Không thuộc ô nào" (có đúng một thẻ bẫy).
Cầu Long Biên được xây từ năm 1898 đến năm 1902: điều đó đã xảy ra.
1 🕰️ Lịch sử là gì? Hai nghĩa của từ "lịch sử"
Cần nhớ
- ✦Lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ. Lịch sử loài người là toàn bộ hoạt động của con người từ khi xuất hiện đến nay, gồm cả quá trình con người tương tác với tự nhiên và tương tác với nhau.
- ✦Hiện thực lịch sử: tất cả những gì đã diễn ra trong quá khứ. Nó tồn tại hoàn toàn khách quan, không phụ thuộc ý muốn chủ quan của con người. Ta có thể tìm hiểu, nhận thức, trình bày, tái hiện theo nhiều cách, nhưng không thể thay đổi hiện thực.
- ✦Lịch sử được con người nhận thức: những hiểu biết của con người về hiện thực lịch sử, được trình bày, tái hiện bằng nhiều cách: kể chuyện, ghi chép, nghiên cứu, trình diễn, lập đài tưởng niệm, thực hành nghi lễ, phong tục…
So sánh hai nghĩa của từ "lịch sử"
| Hiện thực lịch sử | Lịch sử được con người nhận thức | |
|---|---|---|
| Là gì | Tất cả những gì đã diễn ra trong quá khứ | Những hiểu biết của con người về hiện thực đó |
| Tính chất | Khách quan, chỉ có một, không đổi | Do con người tạo ra, có thể khác nhau, có thể bổ sung, chỉnh sửa |
| Có thay đổi được không | Không thể thay đổi | Thay đổi khi có sử liệu mới, phương pháp mới, góc nhìn mới |
| Ví dụ (Âu Lạc, SGK) | Mũi tên đồng và khuôn đúc mũi tên đồng tìm thấy ở Cổ Loa | Tác phẩm Chuyện nỏ thần của Tô Hoài |
| Ví dụ (Xê-bu) | Ma-gien-lăng chết ngày 27 tháng 4 năm 1521 | Tấm bia tưởng niệm La-pu-la-pu và tấm bia tưởng niệm Ma-gien-lăng |
Dạng bài
Phân biệt hiện thực và nhận thức: hỏi "ai làm ra nó?"
- 1 Đọc kĩ cái được nêu: đó là sự việc đã xảy ra hay là cách con người kể, ghi, dựng lại sự việc?
- 2 Hiện vật, sự kiện, quá trình xảy ra thật ⇒ thể hiện hiện thực lịch sử.
- 3 Sách, truyện, bia tưởng niệm, bài nghiên cứu, lễ rước, phim… ⇒ lịch sử được nhận thức (do con người tạo ra để kể, nhớ, giải thích).
- 4 Kiểm tra: nếu một thứ không xảy ra thật và cũng không dựa trên sử liệu (chuyện bịa) thì không thuộc cả hai mà là sai lệch, không phải nhận thức khoa học.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ "cái gì thuộc về quá khứ cũng là hiện thực lịch sử". Một cuốn sách, một tấm bia dựng sau này là sản phẩm của người đời sau, nên thuộc nhận thức.
Trong Tư liệu 1 (Âu Lạc): mũi tên đồng ở Cổ Loa, khuôn đúc mũi tên đồng, trang bìa Chuyện nỏ thần của Tô Hoài. Hình nào thể hiện lịch sử được con người nhận thức?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Lịch sử là những gì được viết trong sách, sách viết sao thì lịch sử là vậy" — sai. Sách là nhận thức lịch sử; hiện thực chỉ có một và không phụ thuộc ai viết gì. Sách có thể thiếu, sai hoặc thiên lệch nên phải đối chiếu với sử liệu.
- ✦"Hiện thực lịch sử có thể thay đổi nếu viết lại sử" — sai. Có thể thay đổi nhận thức, không thay đổi được hiện thực.
2 ↔️ Khoảng cách giữa hiện thực và nhận thức
Cần nhớ
- ✦Giữa hiện thực lịch sử và lịch sử được con người nhận thức luôn có khoảng cách: con người không thể nhận thức và tái hiện hoàn toàn đầy đủ lịch sử đúng như nó đã xảy ra.
- ✦Nguyên nhân: nhận thức phụ thuộc vào nhu cầu và năng lực của người tìm hiểu; điều kiện và phương pháp tìm hiểu; mức độ phong phú và xác thực của thông tin sử liệu thu thập được.
- ✦Quan trọng hơn cả: nhận thức phụ thuộc vào mục đích, thái độ, đạo đức và thế giới quan của người tìm hiểu, nghiên cứu lịch sử.
Cùng nói về ngày 27 tháng 4 năm 1521 ở Xê-bu (Phi-líp-pin); cùng nhắc tới cuộc đụng độ giữa quân của La-pu-la-pu và đoàn thám hiểm Ma-gien-lăng.
Bia thứ nhất nhấn vào việc La-pu-la-pu đẩy lui quân xâm lược, là người Phi-líp-pin đầu tiên đánh đuổi quân xâm lược châu Âu. Bia thứ hai nhấn vào cái chết của Ma-gien-lăng và chuyến đi vòng quanh thế giới của tàu Vích-to-ri-a. Khác nhau vì mục đích, góc nhìn của người dựng bia khác nhau.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nhận thức lịch sử khác nhau nên viết thế nào cũng được" — sai. Khác nhau về góc nhìn, mức độ đầy đủ là bình thường, nhưng mọi nhận thức phải dựa trên sử liệu và hướng tới hiện thực duy nhất. Bịa đặt, xuyên tạc không còn là nhận thức khoa học.
- ✦"Hai tấm bia khác nhau thì một tấm chắc chắn sai" — không nhất định. Mỗi tấm nhấn một khía cạnh; muốn đánh giá phải đối chiếu với sử liệu.
3 📚 Sử học là gì? Đối tượng nghiên cứu
Cần nhớ
- ✦Khái niệm: Sử học là khoa học nghiên cứu về quá khứ của loài người.
- ✦Đối tượng nghiên cứu: toàn bộ quá khứ của loài người, là quá khứ của một cá nhân, một nhóm người, cộng đồng người, một quốc gia, khu vực hoặc toàn thể nhân loại.
- ✦Sản phẩm của Sử học (SGK bài 2) là nhận thức khoa học về hiện thực lịch sử; nhà sử học dùng phương pháp khoa học để tái hiện một cách khách quan, trung thực.
Ba cấp độ đối tượng cụ thể (Hình 7 trong SGK)
| Đối tượng | Ví dụ tác phẩm trong SGK | Nghiên cứu về |
|---|---|---|
| Lịch sử thế giới | Lịch sử thế giới | Quá khứ của toàn thể nhân loại |
| Lịch sử dân tộc | Lịch sử Việt Nam (Đào Duy Anh) | Quá khứ của một quốc gia, dân tộc |
| Lịch sử địa phương | Lịch sử Hà Nội (Philippe Papin) | Quá khứ của một địa phương, vùng, thành phố |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đối tượng của Sử học chỉ là chiến tranh và các triều đại" — sai. Đối tượng là toàn bộ quá khứ của loài người, gồm cả đời sống, văn hoá, quan hệ giữa con người với tự nhiên và con người với nhau.
4 🧭 Chức năng và nhiệm vụ của Sử học
Chức năng và nhiệm vụ cơ bản (Hình 8 trong SGK)
| Nội dung chính | |
|---|---|
| Chức năng khoa học | Khôi phục các sự kiện lịch sử đã diễn ra trong quá khứ; rút ra bản chất của các quá trình lịch sử để phát hiện quy luật vận động và phát triển của lịch sử |
| Chức năng xã hội | Giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức; rút ra bài học kinh nghiệm cho cuộc sống hiện tại |
| Nhiệm vụ nhận thức | Cung cấp tri thức khoa học, giúp con người tìm hiểu, khám phá hiện thực lịch sử một cách khách quan, khoa học, chân thực |
| Nhiệm vụ giáo dục | Truyền bá giá trị và truyền thống tốt đẹp; giáo dục đạo đức, tinh thần dân tộc, tình yêu quê hương đất nước, bồi dưỡng lòng khoan dung, nhân ái |
| Nhiệm vụ dự báo | Tổng kết thực tiễn, rút ra bài học kinh nghiệm; góp phần dự báo về tương lai của đất nước, nhân loại |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Nhầm chức năng (khoa học, xã hội) với nhiệm vụ (nhận thức, giáo dục, dự báo). Nhớ: chức năng có 2, nhiệm vụ có 3.
- ✦"Sử học chỉ có nhiệm vụ kể lại quá khứ" — sai. Ngoài nhận thức còn có giáo dục và dự báo.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Hai nghĩa của "lịch sử"
- 1Nhận biết
Hiện thực lịch sử là
- 2Nhận biết
Lịch sử được con người nhận thức là
- 3Thông hiểu
Trong Tư liệu 1 (nước Âu Lạc), hình ảnh nào thể hiện lịch sử được con người nhận thức?
- 4Thông hiểu
Vì sao nói hiện thực lịch sử không thể thay đổi?
- 5Nhận biết Cầu Long Biên (Hà Nội) được xây dựng từ năm 1898 đến năm .
Khoảng cách giữa hiện thực và nhận thức
- 1Thông hiểu
Câu "giữa hiện thực lịch sử và lịch sử được nhận thức luôn có khoảng cách" có nghĩa là
- 2Thông hiểu
Theo SGK, yếu tố quan trọng hơn cả khiến lịch sử được nhận thức khác nhau là
- 3Thông hiểu
Bấm lần lượt các mốc trong Tư liệu 2 (Xê-bu, Phi-líp-pin) theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Vận dụng
Hai tấm bia ở Xê-bu cùng nói về ngày 27 tháng 4 năm 1521 nhưng nhấn vào hai điều khác nhau. Giải thích nào hợp lí nhất?
- 5Vận dụng
Một bạn nói: "Sách viết thế nào thì lịch sử là như thế ấy". Nhận xét nào đúng?
Sử học và đối tượng nghiên cứu
- 1Nhận biết
Sử học là
- 2Nhận biết
Đối tượng nghiên cứu của Sử học là
- 3Thông hiểu
Cuốn sách "Lịch sử Hà Nội" (Hình 7.3 trong SGK) thuộc đối tượng nghiên cứu cụ thể nào của Sử học?
- 4Vận dụng
Bấm lần lượt mạch từ hiện thực tới nhận thức (một mạch hợp lí, tự soạn):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Chức năng và nhiệm vụ
- 1Nhận biết
Sử học có hai chức năng cơ bản là
- 2Thông hiểu
"Rút ra bài học kinh nghiệm cho cuộc sống hiện tại" thuộc
- 3Thông hiểu
"Khôi phục các sự kiện lịch sử, rút ra quy luật vận động và phát triển của lịch sử" thuộc
- 4Thông hiểu
"Góp phần dự báo về tương lai của đất nước, nhân loại" là nội dung của nhiệm vụ nào?
- 5Vận dụng
Một cô giáo kể về tấm gương anh hùng để học sinh thêm yêu quê hương, đất nước. Cô đang thực hiện nhiệm vụ nào của Sử học?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Điểm khác nhau cơ bản giữa hiện thực lịch sử và lịch sử được con người nhận thức là
- 2Thông hiểu
Việc dựng bia tưởng niệm thủ lĩnh La-pu-la-pu ở Xê-bu là biểu hiện của
- 3Vận dụng
Phát biểu nào mô tả đúng đối tượng nghiên cứu của Sử học?
- 4Vận dụng
Nhận định nào sau đây đúng?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (tóm lược nội dung hai tấm bia ở Xê-bu, Phi-líp-pin): Bia thứ nhất ghi rằng ngày 27 tháng 4 năm 1521, La-pu-la-pu và người dân địa phương đã đẩy lui quân xâm lược Tây Ban Nha, giết chết người chỉ huy; vì thế ông là người Phi-líp-pin đầu tiên đánh đuổi quân xâm lược châu Âu. Bia thứ hai ghi rằng cũng ngày đó, Ma-gien-lăng chết trong cuộc đụng độ với chiến binh của La-pu-la-pu, còn tàu Vích-to-ri-a về tới Tây Ban Nha ngày 6 tháng 9 năm 1522 và hoàn thành chuyến đi vòng quanh thế giới đầu tiên bằng đường biển.
a)Hai tấm bia cùng nói về một sự kiện xảy ra ngày 27 tháng 4 năm 1521.
b)Nội dung hai tấm bia hoàn toàn giống nhau nên không có khoảng cách giữa các cách nhận thức.
c)Sự khác nhau giữa hai tấm bia cho thấy mục đích, góc nhìn của người dựng bia ảnh hưởng tới cách nhận thức lịch sử.
d)Vì hai tấm bia khác nhau nên hiện thực lịch sử ở Xê-bu cũng thay đổi theo từng tấm bia.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược truyện dân gian "Thầy bói xem voi"): Năm ông thầy bói cùng sờ một con voi. Mỗi ông chỉ chạm được một bộ phận nên mỗi ông tả con voi một kiểu khác hẳn nhau, và ông nào cũng tin lời mình là đúng nhất.
a)Con voi trong truyện có thể coi là hình ảnh của hiện thực: nó tồn tại như nó vốn có, dù thầy bói nói gì.
b)Mỗi lời tả của thầy bói là một "nhận thức", chỉ phản ánh phần mà ông chạm được.
c)Chỉ cần gộp lời tả của năm ông là đã tái hiện đầy đủ và đúng hoàn toàn con voi.
d)Truyện cho thấy hình dạng con voi thay đổi theo lời mỗi ông thầy bói.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: định nghĩa hiện thực lịch sử và lịch sử được nhận thức, cho ví dụ rồi yêu cầu xếp vào đúng loại, nguyên nhân của khoảng cách, đối tượng – chức năng – nhiệm vụ của Sử học.
- •Phần II hay dùng một đoạn tư liệu hoặc một tình huống (hai tấm bia, truyện dân gian…) rồi hỏi 4 ý: bẫy hay gặp là "hiện thực thay đổi theo cách kể", "nhận thức đầy đủ hoàn toàn", nhầm chức năng với nhiệm vụ.
- •Bài này nối với bài 2 (sử liệu, cách sưu tầm và xử lí thông tin) và bài 3 (vai trò của Sử học); sang Lịch sử 11 – 12 là nền để đọc tư liệu và làm câu đúng/sai có tư liệu. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
Tri thức lịch sử và cuộc sống