Lịch sử lớp 10
Bài 2 · Cơ bản

Tri thức lịch sử và cuộc sống

Giải thích được vì sao phải học tập, khám phá lịch sử suốt đời; nêu được các hình thức học lịch sử và cách vận dụng tri thức lịch sử vào cuộc sống; hiểu sử liệu là gì và phân biệt hai nhiệm vụ chuẩn bị sử liệu: sưu tầm, thu thập và xử lí thông tin.

Ứng với SGK Lịch sử 10 (bộ thống nhất): Bài 2

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Cuộc sống của mỗi người và mỗi dân tộc đều có quá khứ, hiện tại, tương lai. Hiện tại kế thừa và xây dựng trên nền tảng quá khứ nên phải tìm hiểu quá khứ: Ôn cố, tri tân (ôn cũ, biết mới).
  • 2Tìm hiểu cội nguồn là nhu cầu tự thân của con người (khắc trên vách đá, đồ vật; gửi gắm trong sử thi; nghi lễ; gia phả; về sau là ghi chép, thư tịch, nghiên cứu). Tri thức lịch sử còn giúp hội nhập, là nguồn ý tưởng cho công nghiệp văn hoá, du lịch, mở ra cơ hội nghề nghiệp mới.
  • 3Học lịch sử không chỉ ở lớp: tham quan bảo tàng, di tích; xem tác phẩm văn học, nghệ thuật; tìm hiểu "chứng nhân lịch sử" quanh mình (ngôi nhà, con phố, đình, đền, trường học…).
  • 4Sử liệu là toàn bộ các hình thức của tư liệu lịch sử, chứa thông tin về quá khứ của loài người. Làm khoa học theo ba bước: xác định vấn đề → chuẩn bị sử liệu → giải quyết vấn đề trên cơ sở khai thác sử liệu.
  • 5Chuẩn bị sử liệu có hai nhiệm vụ cơ bản: sưu tầm, thu thập (lập danh mục, tìm kiếm; càng đa dạng càng tốt) và xử lí thông tin (phân loại, đánh giá, thẩm định, so sánh để biết tính xác thực, độ tin cậy, giá trị).

👀 Nhìn là hiểu

Bấm ▶ xem bốn nơi quanh ta (trường, di tích, bảo tàng, nhà) mỗi nơi một câu hỏi, rồi sử liệu bay vào "ô ① Sưu tầm", qua "ô ② Xử lí" (tin chưa kiểm chứng bị loại), thành nhận thức khoa học để hiểu hôm nay. Bấm "Tự chơi": kéo 8 việc vào bước ①, bước ② hoặc "Không thuộc bước nào" (có đúng một thẻ bẫy).

① Sưu tầm, thu thập② Xử lí thông tinNhận thức khoa họcSơ đồ minh hoạ, không đúng tỉ lệ.

Trường, di tích, bảo tàng, nhà mình: nơi nào cũng có chuyện lịch sử.

1 🌱 Vì sao phải học tập, khám phá lịch sử suốt đời?

Cần nhớ

  • ✦Cuộc sống của mỗi con người, gia đình, dân tộc và toàn nhân loại đều có quá khứ, hiện tại và tương lai. Muốn hiểu hiện tại, dự đoán và có niềm tin vào tương lai, ta không thể không tìm hiểu quá khứ vì hiện tại luôn kế thừa và được xây dựng trên nền tảng của quá khứ. Người xưa nói: "Ôn cố, tri tân" (ôn cũ, biết mới).
  • ✦Tìm hiểu cội nguồn là nhu cầu tự thân của con người. Từ xưa, người ta lưu giữ, truyền lại kinh nghiệm, truyền thống, tri thức, khát vọng bằng khắc hoạ trên vách đá, đồ vật; gửi gắm trong sử thi; thực hành nghi lễ; lập gia phả… Về sau mới có ghi chép lịch sử, thư tịch và công trình nghiên cứu.
  • ✦Nhiều sự kiện, quá trình lịch sử vẫn còn bí ẩn; những khoảng trống đó là cơ hội thôi thúc con người tìm tòi, hoàn chỉnh thêm nhận thức, làm giàu tri thức lịch sử (SGK nêu ví dụ kim tự tháp Ai Cập: vẫn chưa biết chính xác được xây thế nào).
  • ✦Trong kỉ nguyên toàn cầu hoá, hiểu biết sâu sắc về lịch sử, văn hoá dân tộc và thế giới giúp hội nhập thành công: vừa tôn trọng sự khác biệt, đa dạng, chủ động tiếp thu có chọn lọc, vừa biết tôn vinh, bảo tồn, phát huy giá trị tốt đẹp và bản sắc văn hoá Việt Nam.

Tri thức lịch sử giúp gì cho cuộc sống?

GiúpCụ thể (theo SGK)
Hiểu hiện tại, định hướng tương laiVận dụng tri thức, kinh nghiệm từ quá khứ; rút ra bài học có giá trị
Hiểu cội nguồnTìm hiểu nguồn gốc bản thân, gia đình, dòng họ, cộng đồng; ví dụ thời đại Hùng Vương
Hội nhậpBiết tôn trọng khác biệt, tiếp thu có chọn lọc, bảo tồn bản sắc văn hoá Việt Nam
Sáng tạo và nghề nghiệpNguồn cảm hứng, ý tưởng cho các ngành công nghiệp văn hoá, du lịch…; mở ra cơ hội nghề nghiệp mới

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Học lịch sử là học thuộc lòng mốc thời gian" — sai. Ghi nhớ mốc là cần, nhưng cái chính là hiểu nguyên nhân, hệ quả, mối liên hệ và biết làm việc với sử liệu.
  • ✦"Học xong lịch sử thì để đó, không dùng vào việc gì" — sai. Tri thức lịch sử giúp hiểu hiện tại, hội nhập, sáng tạo trong công nghiệp văn hoá, du lịch.

2 🔗 Kết nối lịch sử với cuộc sống, cuộc sống với lịch sử

Cần nhớ

  • ✦Tìm hiểu, học tập lịch sử không chỉ qua giờ học, bài học trên lớp mà còn bằng nhiều hình thức: tham quan bảo tàng, di tích lịch sử – văn hoá; xem tác phẩm văn học, nghệ thuật sáng tác theo chủ đề lịch sử…
  • ✦Trong cuộc sống, những gì quanh ta đều là chứng nhân lịch sử: mỗi ngôi nhà, con phố, làng bản, di tích (đình, đền, chùa, tượng đài…), trường học đều có câu chuyện lịch sử riêng cần được tìm hiểu.
  • ✦Câu hỏi gợi ý (SGK): di tích xây từ khi nào, ai xây, ý nghĩa là gì? Trường em xây từ bao giờ, vì sao có tên như hiện nay, có truyền thống nổi bật nào?
  • ✦Vận dụng bài học lịch sử để giải thích các vấn đề thời sự trong nước và thế giới, tránh những sai lầm trong quá khứ, kế thừa và phát huy di sản quý báu: đó là cách kết nối lịch sử với cuộc sống, cuộc sống với lịch sử.

Các cách học lịch sử (ví dụ trong SGK)

Hình thứcVí dụNên hỏi gì?
Giờ học trên lớpBài học trong sách giáo khoa, tiết họcSự kiện gì, nguyên nhân, kết quả, ý nghĩa?
Tham quan bảo tàng, di tíchBảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh; di tích Thành cổ Quảng TrịXây từ khi nào, ai xây, ý nghĩa là gì?
Xem tác phẩm văn học, nghệ thuậtTruyện, phim, tranh theo chủ đề lịch sửPhản ánh sự kiện nào, có sát sử liệu không?
Tìm hiểu chứng nhân quanh mìnhNgôi nhà, con phố, làng bản, trường họcCó từ bao giờ, gắn với câu chuyện gì?

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Học tập lịch sử chỉ diễn ra ở nhà trường phổ thông" — sai (đây là câu hỏi trong phần luyện tập của SGK). Học lịch sử còn diễn ra ở bảo tàng, di tích, qua tác phẩm nghệ thuật và ngay quanh nơi mình sống.

3 🗂️ Sử liệu: sưu tầm, thu thập, xử lí thông tin

Cần nhớ

  • ✦Sử liệu là toàn bộ những hình thức khác nhau của tư liệu lịch sử, chứa đựng những thông tin về quá khứ của loài người. SGK nêu ví dụ: lá đề trang trí rồng ở Hoàng thành Thăng Long, tờ tiền của Việt Nam, một phần trang báo Nhân dân số 5043 ra ngày 1 tháng 2 năm 1968.
  • ✦Tìm hiểu lịch sử phải tiến hành khoa học theo các bước: xác định vấn đề cần tìm hiểu → chuẩn bị sử liệu → giải quyết vấn đề trên cơ sở khai thác sử liệu…
  • ✦Trong chuẩn bị sử liệu có hai nhiệm vụ cơ bản: sưu tầm, thu thập và xử lí thông tin sử liệu.

Hai nhiệm vụ của công tác chuẩn bị sử liệu

Sưu tầm, thu thập sử liệuXử lí thông tin sử liệu
Là gìQuá trình lập danh mục sử liệu cần sưu tầm; tìm kiếm, thu thập thông tin liên quan đến đối tượng tìm hiểuQuá trình phân loại, đánh giá, thẩm định, so sánh nguồn sử liệu đã thu thập được
Yêu cầuCác nguồn sưu tầm càng đa dạng, đầy đủ càng tốtXác định tính xác thực, độ tin cậy, giá trị của sử liệu và của thông tin mà sử liệu phản ánh
Làm trước hay sauLàm trướcLàm sau khi đã có sử liệu

Dạng bài

Xếp một việc vào "sưu tầm" hay "xử lí": hỏi "đã có sử liệu trong tay chưa?"

  1. 1 Đọc kĩ việc làm: đang đi tìm, lập danh sách, gom về hay đang xét lại cái đã gom?
  2. 2 Lập danh mục, tìm kiếm, thu thập thêm ⇒ sưu tầm, thu thập.
  3. 3 Phân loại, đánh giá độ tin cậy, thẩm định thật – giả, so sánh các nguồn ⇒ xử lí thông tin.
  4. 4 Kiểm tra: một việc bỏ qua mọi bước xét nguồn (tin ngay vì nhiều người chia sẻ) không thuộc bước nào của cách làm khoa học.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy chữ "tìm hiểu nguồn" là xếp ngay vào sưu tầm. Đối chiếu, thẩm định nguồn đã có thuộc xử lí; chỉ việc tìm thêm, thu thập thêm mới thuộc sưu tầm.

🏛️
Làm mẫu

Một nhóm học sinh thấy hai nguồn ghi năm xây ngôi đình khác nhau và đối chiếu từng nguồn. Việc đó thuộc nhiệm vụ nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Thông tin có nhiều người chia sẻ thì chắc là đúng" — sai. Số lượt chia sẻ không phải bằng chứng; phải xét nguồn gốc, độ tin cậy.
  • ✦"Chỉ nhà sử học mới cần phê phán sử liệu" — sai. Hỏi ai nói, nói khi nào, nhằm mục đích gì là kĩ năng ai cũng cần khi gặp thông tin.

4 📘 Sản phẩm của Sử học và cách làm khoa học

Sản phẩm của Sử học

Là nhận thức khoa học về hiện thực lịch sử, không phải bản thân hiện thực lịch sử (xem bài 1).

Yêu cầu với nhà sử học

Dùng phương pháp khoa học để tìm kiếm, thu thập, xử lí tư liệu; từ đó tái hiện sự kiện, quá trình, nhân vật một cách khách quan, trung thực, toàn diện và cụ thể, trong các mối liên hệ lịch đại và đồng đại.

Cần nhớ

  • ✦Lịch đại: xét theo trình tự thời gian (trước – sau). Đồng đại: xét trong cùng một thời điểm hay thời kì (các nơi, các lĩnh vực cùng lúc).
  • ✦Khi các nguồn mâu thuẫn, cách làm khoa học là đối chiếu, thẩm định, tìm thêm sử liệu, không chọn theo cảm tính hay số đông.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Nhầm sản phẩm của Sử học là "hiện thực lịch sử". Hiện thực có sẵn trong quá khứ; sản phẩm là nhận thức khoa học do nhà sử học làm ra.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🌱

Vì sao học lịch sử suốt đời

  1. 1
    Nhận biết

    Câu "Ôn cố, tri tân" có nghĩa là

  2. 2
    Thông hiểu

    Vì sao muốn hiểu hiện tại và tin vào tương lai thì phải tìm hiểu quá khứ?

  3. 3
    Thông hiểu

    Cách nào sau đây là hình thức con người lưu giữ, truyền lại cội nguồn, truyền thống cho thế hệ sau theo SGK?

  4. 4
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt con đường nhận thức về thời đại Hùng Vương theo mở đầu bài 2:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5
    Vận dụng

    Hiểu biết sâu sắc về lịch sử và văn hoá dân tộc, các nước giúp chúng ta hội nhập thành công vì

🔗

Kết nối lịch sử với cuộc sống

  1. 1
    Nhận biết

    Việc tìm hiểu, học tập lịch sử

  2. 2
    Thông hiểu

    Theo SGK, "chứng nhân lịch sử" quanh ta gồm

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu hỏi nào được SGK gợi ý khi tìm hiểu ngôi trường của em?

  4. 4
    Vận dụng

    Một bạn cho rằng học tập lịch sử chỉ diễn ra ở nhà trường phổ thông. Ý kiến này

🗂️

Sử liệu, sưu tầm và xử lí

  1. 1
    Nhận biết

    Sử liệu là

  2. 2
    Nhận biết

    Hai nhiệm vụ cơ bản của công tác chuẩn bị sử liệu là

  3. 3
    Thông hiểu

    Việc phân loại, đánh giá, thẩm định, so sánh nguồn sử liệu nhằm

  4. 4
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt các bước tìm hiểu lịch sử một cách khoa học:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt các việc trong chuẩn bị sử liệu:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  6. 6
    Vận dụng

    Một bạn lập danh mục sử liệu rồi chép luôn mọi thông tin tìm được vào bài mà không so sánh các nguồn. Bạn đã bỏ qua bước nào?

📘

Sản phẩm của Sử học

  1. 1
    Nhận biết

    Sản phẩm của Sử học là

  2. 2
    Thông hiểu

    Nhà sử học phải tái hiện các sự kiện, quá trình, nhân vật lịch sử một cách

  3. 3
    Nhận biết Trang báo Nhân dân số 5043 (Hình 8 trong SGK) ra ngày 1 tháng 2 năm .
  4. 4
    Nhận biết

    Lá đề trang trí rồng ở Hoàng thành Thăng Long, tờ tiền của Việt Nam, trang báo Nhân dân (Hình 6 – 8) đều là

  5. 5
    Vận dụng

    Hai tài liệu ghi năm xây ngôi đình khác nhau. Cách làm phù hợp với phương pháp khoa học là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Theo SGK, vì sao phải học tập, khám phá lịch sử suốt đời?

  2. 2
    Vận dụng

    Mối quan hệ giữa hai nhiệm vụ cơ bản của công tác chuẩn bị sử liệu là

  3. 3
    Vận dụng

    Hoạt động nào phản ánh đúng việc vận dụng tri thức lịch sử vào cuộc sống?

  4. 4
    Vận dụng

    Ngày nay, tri thức lịch sử và văn hoá có vai trò nào sau đây?

✅

Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)

  1. 1
    Thông hiểu

    Tư liệu 1 (Ngô Sĩ Liên và các sử thần nhà Lê, Đại Việt sử ký toàn thư, trích SGK tr. 12): «Sử để ghi việc, mà việc hay hoặc dở đều dùng làm gương răn cho đời sau.» Tư liệu 2 (tóm lược): Năm 1942, trong tác phẩm Lịch sử nước ta, Hồ Chí Minh nhắc nhân dân Việt Nam phải biết lịch sử nước mình để hiểu rõ gốc tích của đất nước.

    a)Tư liệu 1 cho thấy sử sách ghi cả việc hay lẫn việc dở để làm gương răn cho đời sau.

    b)Theo Tư liệu 2, chỉ cần biết lịch sử thế giới, không cần biết lịch sử nước nhà.

    c)Cả hai tư liệu cùng nhấn mạnh giá trị của việc hiểu biết lịch sử đối với con người.

    d)Tư liệu 1 là lời của Hồ Chí Minh trong tác phẩm Lịch sử nước ta (1942).

  2. 2
    Vận dụng

    Tình huống (tóm lược tự soạn): Một nhóm học sinh muốn tìm hiểu lịch sử ngôi đình ở làng mình. Nhóm lập danh sách những sử liệu cần tìm, hỏi chuyện các cụ cao tuổi, chụp ảnh tấm bia ở đình, tìm thêm sách báo viết về làng. Khi tập hợp lại, nhóm thấy hai nguồn ghi năm xây đình khác nhau nên đối chiếu từng nguồn để xem nguồn nào đáng tin hơn.

    a)Việc lập danh sách sử liệu cần tìm, hỏi các cụ, chụp ảnh bia, tìm sách báo thuộc nhiệm vụ sưu tầm, thu thập sử liệu.

    b)Việc đối chiếu hai nguồn ghi năm xây đình khác nhau thuộc xử lí thông tin sử liệu.

    c)Vì hai nguồn khác nhau, nhóm nên chọn nguồn được nhiều người truyền miệng nhất mà không cần kiểm tra.

    d)Nhóm nên sưu tầm càng ít nguồn càng tốt để tránh mâu thuẫn.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: ý nghĩa của việc học lịch sử suốt đời, các hình thức học lịch sử, định nghĩa sử liệu, hai nhiệm vụ chuẩn bị sử liệu (cái nào làm trước, cái nào thuộc nhiệm vụ nào).
  • •Phần II hay cho một tình huống tìm hiểu (một ngôi trường, di tích, đoạn trích) rồi hỏi 4 ý: bẫy hay gặp là nhầm sưu tầm với xử lí, "tin theo số đông", "sưu tầm càng ít càng tốt", "học sử chỉ ở trường".
  • •Bài này nối với bài 1 (hiện thực – nhận thức) và bài 3 (vai trò của Sử học với di sản, du lịch); sang Lịch sử 11 – 12 là nền cho kĩ năng khai thác tư liệu ở câu đúng/sai.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Vai trò của Sử học