Khái quát về đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng các dân tộc Việt Nam
Trình bày được nét chính về đời sống vật chất (hoạt động kinh tế; ăn, mặc, ở; đi lại, vận chuyển) và đời sống tinh thần (tín ngưỡng, tôn giáo; phong tục, tập quán, lễ hội) của người Kinh và các dân tộc thiểu số, biết vì sao có chỗ giống, chỗ khác, và lập được bảng so sánh theo tiêu chí.
Ứng với SGK Lịch sử 10 (bộ thống nhất): Bài 12
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hoạt động kinh tế: người Kinh cư trú chủ yếu ở đồng bằng ⇒ canh tác lúa nước là hoạt động chính, gắn trị thuỷ (đắp đê, đào kênh, mương). Các dân tộc thiểu số ở nơi địa hình cao, dốc ⇒ nương rẫy, kèm lúa nước ở thung lũng và ruộng bậc thang.
- 2Thủ công và thương nghiệp: người Kinh có nhiều nghề tinh xảo (gốm, dệt, đan, rèn, mộc, chạm khắc, đúc đồng, kim hoàn, khảm trai). Ở các dân tộc thiểu số, dệt và đan phát triển mạnh ở hầu hết các dân tộc; thương nghiệp phát triển hơn ở Kinh, Chăm, Khơ-me, Hoa.
- 3Ăn, mặc, ở, đi lại: người Kinh ăn cơm, rau, cá, ở nhà trệt; đa số dân tộc thiểu số ở nhà sàn, miền núi chủ yếu đi bộ, dùng gùi. Mỗi dân tộc có nhà ở phù hợp địa bàn ⇒ kiến trúc nhà ở truyền thống của Việt Nam đa dạng.
- 4Đời sống tinh thần: người Kinh thờ cúng tổ tiên, thờ Mẫu, Thành hoàng làng và tiếp thu Phật giáo, Công giáo, Tin Lành; các dân tộc thiểu số theo tín ngưỡng đa thần, vạn vật hữu linh, tô tem giáo. Phong tục theo ba chu kì: vòng đời · canh tác · thời gian.
- 5Xu hướng hiện nay: ngày càng đa dạng, phong phú — vừa giữ gìn, phát huy nét đẹp truyền thống, vừa giao lưu, tiếp thu thành tố văn hoá tiên tiến, phù hợp từ bên ngoài.
👀 Nhìn là hiểu
Máy quay tự đi từ đồng bằng (lúa nước, đê, kênh mương, nhà trệt) lên miền núi (nương rẫy, ruộng bậc thang, nhà sàn, gùi), sang đồng bằng sông Cửu Long (Khơ-me, Chăm làm lúa nước, đua ghe ngo), rồi tới lễ hội (rước cờ, lễ Thổi tai). Chạm vào hình để dừng. Thẻ "Tự chơi": kéo 10 thẻ vào 4 ô — kinh tế · ăn, mặc, ở, đi lại · tín ngưỡng, tôn giáo · phong tục, tập quán, lễ hội. Có một thẻ không thuộc ô nào!
Đồng bằng: người Kinh canh tác lúa nước, đắp đê, đào kênh mương dẫn nước.
1 🌾 Đời sống vật chất: hoạt động kinh tế
Cần nhớ
- ✦Nông nghiệp của người Kinh: cư trú chủ yếu ở đồng bằng nên canh tác lúa nước là hoạt động kinh tế chính. Gắn liền với trị thuỷ, xây dựng hệ thống thuỷ lợi: đắp đê, tạo kênh, mương dẫn nước ở đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ; đắp đê ngăn nước biển, thau chua, rửa mặn ở đồng bằng Nam Bộ.
- ✦Ngoài lúa nước, người Kinh trồng ngô, khoai, sắn, rau, củ, gia vị, cây ăn quả; chăn nuôi gia súc, gia cầm; đánh bắt và nuôi trồng thuỷ – hải sản. Ngày nay lúa gạo vẫn là nguồn lương thực chính, đồng thời là mặt hàng xuất khẩu quan trọng.
- ✦Nông nghiệp của các dân tộc thiểu số: địa bàn cư trú chủ yếu là vùng địa hình cao, dốc ở trung du, miền núi phía Bắc và Trường Sơn – Tây Nguyên ⇒ canh tác nương rẫy (lúa, ngô, khoai, sắn, cây ăn quả, rau, gia vị). Lúa nước làm ở thung lũng chân núi hoặc ruộng bậc thang trên sườn đồi, núi. Người Khơ-me, người Chăm ở đồng bằng sông Cửu Long cũng canh tác lúa nước, công cụ và kĩ thuật không khác nhiều so với người Kinh.
- ✦Thủ công nghiệp: người Kinh làm nhiều nghề truyền thống (gốm, dệt, đan, rèn, mộc, chạm khắc, đúc đồng, kim hoàn, khảm trai), sản phẩm đa dạng, tinh xảo, có cả xuất khẩu. Các dân tộc thiểu số có nhiều nghề mang bản sắc riêng; dệt và đan ra đời sớm, phát triển mạnh ở hầu hết các dân tộc; sản phẩm chủ yếu đáp ứng nhu cầu địa phương.
- ✦Thương nghiệp: người Kinh và các dân tộc Chăm, Khơ-me, Hoa tương đối phát triển (làng chuyên trồng, nuôi, sản xuất để bán; chợ làng, phố, phường buôn; một số cảng sông, cảng biển). Các dân tộc còn lại kém phát triển hơn: chủ yếu thu hái sản vật tự nhiên, bán sản phẩm dư thừa để mua thứ mình không làm ra được. Ngày nay thương nghiệp có bước tiến vượt bậc ở mọi vùng.
So sánh hoạt động kinh tế
| Người Kinh | Các dân tộc thiểu số | |
|---|---|---|
| Địa bàn | Chủ yếu đồng bằng | Chủ yếu vùng địa hình cao, dốc: trung du, miền núi, Trường Sơn – Tây Nguyên |
| Nông nghiệp chính | Lúa nước, gắn trị thuỷ, thuỷ lợi | Nương rẫy; lúa nước ở thung lũng, ruộng bậc thang (Khơ-me, Chăm ở đồng bằng sông Cửu Long cũng làm lúa nước) |
| Thủ công nghiệp | Rất đa dạng, tinh xảo, có xuất khẩu | Dệt, đan phổ biến nhất; gốm, rèn, đúc ít phổ biến hơn; chủ yếu dùng trong địa phương |
| Thương nghiệp | Tương đối phát triển (cùng Chăm, Khơ-me, Hoa) | Kém phát triển hơn: thu hái sản vật, bán phần dư thừa |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Dân tộc thiểu số không biết làm lúa nước" — sai. Họ làm lúa nước ở thung lũng chân núi và ruộng bậc thang; người Khơ-me, Chăm còn canh tác lúa nước ở đồng bằng sông Cửu Long.
- ✦"Nghề gốm và nghề rèn phát triển mạnh nhất ở các dân tộc thiểu số" — sai. SGK nêu dệt và đan phát triển mạnh ở hầu hết các dân tộc; gốm, rèn, đúc ra đời sớm nhưng ít phổ biến hơn.
2 🏠 Đời sống vật chất: ăn, mặc, ở, đi lại
Cần nhớ
- ✦Ăn: người Kinh ăn cơm, rau, cá, uống nước đun với lá, hạt (chè, vối), bổ sung món từ thịt gia súc, gia cầm; món ăn đa dạng, mang đậm bản sắc từng vùng, miền. Các dân tộc thiểu số cũng chủ yếu ăn cơm với rau, cá, nhưng cách ăn, cách chế biến ít nhiều khác nhau giữa dân tộc, vùng, miền; ngày nay phong phú hơn nhờ tiếp thu nguyên liệu, công cụ, cách chế biến từ các dân tộc khác.
- ✦Mặc: người Kinh mặc áo, quần (hoặc váy), thêm mũ, khăn, giày, dép; ưa trang sức bạc hoặc vàng; có khác biệt giữa các vùng; ngày nay thường mặc áo sơ mi, áo phông, quần âu, quần bò theo ảnh hưởng của phương Tây (vẫn còn áo tứ thân, áo dài, áo bà ba). Các dân tộc thiểu số may trang phục từ vải bông, vải tơ tằm, vải lanh: phía Bắc là áo, quần, phụ nữ một số dân tộc mặc áo và váy nhiều hoa văn; phía Nam, nam thường đóng khố, cởi trần (hoặc mặc áo), nữ mặc váy, áo.
- ✦Ở: người Kinh quen nhà trệt bằng gạch hoặc đắp đất; mỗi gia đình có khuôn viên với một ngôi nhà chính (thờ cúng, tiếp khách, sinh hoạt, cất đồ đạc quý) và các nhà phụ (nấu ăn, cất dụng cụ, lương thực). Ngày nay có thêm nhà nhiều tầng ở nông thôn, chung cư cao tầng ở đô thị. Các dân tộc thiểu số chủ yếu ở nhà sàn (gỗ, tre, nứa, lá), một số ở nhà trệt hoặc nhà nửa sàn nửa trệt.
- ✦Đi lại, vận chuyển: trước đây người Kinh đi bộ, vận chuyển bằng vai, xe trâu, bò, ngựa, thuyền, bè; ngày nay có xe đạp, xe máy, ô tô, tàu hoả, tàu thuỷ, máy bay. Ở miền núi, địa hình phức tạp, độ dốc lớn, hẹp ⇒ cư dân chủ yếu đi bộ, vận chuyển bằng gùi; một số dân tộc biết thuần dưỡng trâu, ngựa, voi và dùng xe, thuyền.
So sánh ăn, mặc, ở, đi lại
| Người Kinh | Các dân tộc thiểu số | |
|---|---|---|
| Ăn | Cơm, rau, cá; nước đun lá, hạt; thêm thịt gia súc, gia cầm | Chủ yếu cơm với rau, cá; khác nhau ít nhiều giữa dân tộc, vùng, miền |
| Mặc | Áo, quần (hoặc váy), mũ, khăn, giày, dép; trang sức bạc, vàng | Vải bông, tơ tằm, lanh; phía Bắc áo, quần (váy nhiều hoa văn); phía Nam đóng khố, váy; trang sức kim loại, có nguồn gốc động vật, thực vật |
| Ở | Nhà trệt, gạch hoặc đắp đất; khuôn viên nhà chính + nhà phụ | Chủ yếu nhà sàn; một số nhà trệt hoặc nhà nửa sàn nửa trệt |
| Đi lại | Đi bộ, xe trâu, bò, ngựa, thuyền, bè; nay xe máy, ô tô, tàu, máy bay | Miền núi: đi bộ, gùi; một số dân tộc dùng súc vật, xe, thuyền |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Mọi dân tộc thiểu số đều ở nhà sàn" — sai. SGK viết "chủ yếu" nhà sàn, một số dân tộc ở nhà trệt hoặc nhà nửa sàn nửa trệt. Tránh các câu tuyệt đối ("tất cả", "chỉ").
- ✦Nhà ở khác nhau không phải vì dân tộc này "tiến bộ" hơn dân tộc kia: mỗi dân tộc có mô hình nhà phù hợp địa bàn, điều kiện tự nhiên, hoạt động kinh tế, văn hoá ⇒ tạo nên sự đa dạng, phong phú.
3 🕯️ Đời sống tinh thần: tín ngưỡng, tôn giáo
Cần nhớ
- ✦Người Kinh cho rằng từ sông, suối đến rừng, núi, mưa, gió đều có linh hồn, có thần ⇒ tổ chức nhiều nghi lễ cúng tế cầu mong con người khoẻ mạnh, cây trồng tốt tươi, vật nuôi sinh sôi. Đồng thời duy trì thờ cúng tổ tiên, thờ người có công với cộng đồng, thờ Mẫu, thờ Thành hoàng làng.
- ✦Người Kinh tiếp thu Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, cùng với đó là xây dựng công trình kiến trúc (đình, đền, chùa, tháp, nhà thờ) và tổ chức nghi lễ như lễ Phật đản (Phật giáo), lễ Giáng sinh (Công giáo, Tin Lành).
- ✦Các dân tộc thiểu số theo tín ngưỡng đa thần, vạn vật hữu linh, tô tem giáo, ở các mức độ đậm, nhạt khác nhau; đã và đang tiếp thu, chịu ảnh hưởng của Phật giáo, Công giáo, Hồi giáo.
Thờ tổ tiên, người có công, Mẫu, Thành hoàng làng; cúng tế sông, núi, mưa, gió. Tôn giáo: Phật giáo, Công giáo, Tin Lành.
Tín ngưỡng đa thần, vạn vật hữu linh, tô tem giáo (đậm nhạt khác nhau). Chịu ảnh hưởng của Phật giáo, Công giáo, Hồi giáo.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Đảo cặp "lễ Phật đản – lễ Giáng sinh": Phật đản là của Phật giáo; Giáng sinh là của Công giáo, Tin Lành.
- ✦"Tín ngưỡng" và "tôn giáo" không đồng nhất: thờ cúng tổ tiên, thờ Mẫu, thờ Thành hoàng là tín ngưỡng; Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Hồi giáo là tôn giáo. Một người Kinh có thể vừa thờ cúng tổ tiên vừa theo một tôn giáo.
4 🎎 Đời sống tinh thần: phong tục, tập quán, lễ hội
Cần nhớ
- ✦Người Kinh thực hành nhiều phong tục, tập quán theo ba chu kì: vòng đời (sinh đẻ, cưới xin, tang ma), canh tác (xuống đồng, mừng cơm mới), thời gian (tết Nguyên đán, tết Nguyên tiêu, tết Trung thu).
- ✦Hệ thống lễ hội của người Kinh đa dạng: lễ hội liên quan đến tín ngưỡng dân gian, tôn giáo, tưởng nhớ anh hùng dân tộc; quy mô từ cộng đồng làng đến vùng, quốc gia, quốc tế. Ví dụ trong SGK: nghi lễ rước cờ trong lễ hội Đền Hùng (tỉnh Phú Thọ).
- ✦Các dân tộc thiểu số cũng duy trì phong tục theo chu kì vòng đời, chu kì canh tác (làm đất, gieo trỉa, thu hoạch); một số dân tộc có chu kì thời gian (tết Nguyên đán, Nguyên tiêu, Hàn thực, Đoan Ngọ). Lễ Thổi tai (đặt tên) là nghi lễ đầu tiên trong vòng đời, phổ biến ở hầu hết cư dân các dân tộc thiểu số (ví dụ người Ba Na).
- ✦Lễ hội của các dân tộc thiểu số chủ yếu có quy mô làng, bản, tộc người; phổ biến: lễ tế thần, lễ hội cơm mới, đưa thóc vào kho, lễ hội xuống đồng, lễ cúng bản, cúng mường, lễ hội liên quan đến trâu và voi, lễ hội liên quan đến chùa (Khơ-me), đền, tháp (Chăm, Hoa). Ví dụ trong SGK: đua ghe ngo của người Khơ-me (tỉnh Vĩnh Long).
- ✦Xu hướng hiện nay: đời sống tinh thần ngày càng đa dạng, phong phú; vừa giữ gìn, phát huy nét đẹp truyền thống mang bản sắc dân tộc, vừa không ngừng giao lưu, tiếp thu và phát triển giá trị, thành tố văn hoá tiên tiến, phù hợp từ bên ngoài.
Ba chu kì của phong tục, tập quán
| Chu kì | Ví dụ ở người Kinh | Ví dụ ở các dân tộc thiểu số |
|---|---|---|
| Vòng đời | Sinh đẻ, cưới xin, tang ma | Sinh đẻ, cưới xin, tang ma; lễ Thổi tai (đặt tên) là nghi lễ đầu tiên |
| Canh tác | Xuống đồng, mừng cơm mới | Làm đất, gieo trỉa, thu hoạch; lễ cơm mới, lễ xuống đồng |
| Thời gian | Tết Nguyên đán, Nguyên tiêu, Trung thu | Một số dân tộc: tết Nguyên đán, Nguyên tiêu, Hàn thực, Đoan Ngọ |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Phân biệt quy mô lễ hội: người Kinh có cả lễ hội làng, vùng, quốc gia, quốc tế; các dân tộc thiểu số chủ yếu quy mô làng, bản, tộc người. Đề hay hỏi "chủ yếu" ở đâu.
- ✦Lễ Thổi tai là nghi lễ đầu tiên trong vòng đời (không phải lễ cưới hay lễ tang). Đừng nhầm với "lễ cơm mới" — thuộc chu kì canh tác.
Dạng bài
Lập bảng "nét chính" theo tiêu chí (câu Luyện tập của SGK)
- 1 Chia bảng thành hai khối: đời sống vật chất (hoạt động kinh tế; ăn, mặc, ở; đi lại, vận chuyển) và đời sống tinh thần (tín ngưỡng, tôn giáo; phong tục, tập quán, lễ hội).
- 2 Mỗi ô ghi 2 cột: người Kinh và các dân tộc thiểu số, mỗi cột một ý ngắn có từ khoá (lúa nước, nương rẫy, nhà trệt, nhà sàn, gùi…).
- 3 Gặp một ví dụ cụ thể, tự hỏi: "Nó là làm ra của cải, là sinh hoạt hằng ngày, là niềm tin, hay là nếp sống theo chu kì?" rồi xếp vào đúng ô.
- 4 Cuối cùng ghi một dòng xu hướng hiện nay: đa dạng hơn, vừa giữ truyền thống vừa tiếp thu cái mới.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy chữ "cúng" là xếp ngay vào "tín ngưỡng". SGK liệt kê lễ cúng bản, cúng mường trong các lễ hội phổ biến của dân tộc thiểu số ⇒ xếp vào lễ hội.
Lễ cúng bản, cúng mường thuộc tiêu chí nào trong bảng?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Hoạt động kinh tế
- 1Nhận biết
Hoạt động kinh tế chính của người Kinh là
- 2Thông hiểu
Các dân tộc thiểu số ở trung du, miền núi phía Bắc và Trường Sơn – Tây Nguyên phát triển canh tác nương rẫy chủ yếu vì
- 3Thông hiểu
Ở đồng bằng sông Cửu Long, những dân tộc thiểu số nào cũng canh tác lúa nước với công cụ và kĩ thuật không khác nhiều so với người Kinh?
- 4Nhận biết Ruộng bậc thang ở Mù Cang Chải (tỉnh Lào Cai) trong SGK là của người .
Thủ công nghiệp và thương nghiệp
- 1Thông hiểu
Nghề thủ công ra đời sớm và phát triển mạnh ở hầu hết các dân tộc thiểu số là
- 2Vận dụng
So với người Kinh, thương nghiệp trong xã hội truyền thống của các dân tộc thiểu số còn lại (ngoài Chăm, Khơ-me, Hoa) thể hiện nét nào?
Ăn, mặc, ở, đi lại
- 1Nhận biết
Bữa ăn truyền thống của người Kinh thường bao gồm
- 2Thông hiểu
Nhận định nào đúng về ăn uống truyền thống của các dân tộc thiểu số?
- 3Thông hiểu
Điểm khác nhau cơ bản về nhà ở truyền thống là
- 4Thông hiểu
Vì sao ở miền núi cư dân các dân tộc thiểu số chủ yếu đi bộ và vận chuyển đồ bằng gùi?
- 5Vận dụng
Hiện nay người Kinh ở các vùng miền thường mặc áo sơ mi, áo phông, quần âu, quần bò. Điều này phản ánh
Tín ngưỡng, tôn giáo
- 1Nhận biết
Người Kinh tiếp thu những tôn giáo nào trên thế giới được SGK nhắc đến?
- 2Thông hiểu
Tín ngưỡng nào là nét đặc trưng của người Kinh?
- 3Vận dụng
Điểm giống nhau trong đời sống tín ngưỡng của người Kinh và các dân tộc thiểu số là
- 4Nhận biết Lễ (đặt tên) là nghi lễ đầu tiên trong vòng đời của hầu hết cư dân các dân tộc thiểu số.
Phong tục, tập quán, lễ hội
- 1Nhận biết
Nghi lễ rước cờ trong lễ hội Đền Hùng (tỉnh Phú Thọ) mà SGK nêu là ví dụ về
- 2Thông hiểu
Lễ hội của các dân tộc thiểu số Việt Nam chủ yếu được tổ chức với quy mô
- 3Thông hiểu
Bấm lần lượt các nghi lễ theo đúng trình tự của một vòng đời:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Thông hiểu
Bấm lần lượt theo đúng trình tự của chu kì canh tác:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Vận dụng
Nhận định nào đúng về xu hướng của đời sống tinh thần hiện nay?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Điểm chung về hoạt động kinh tế của người Kinh và người Khơ-me, người Chăm ở đồng bằng sông Cửu Long là
- 2Thông hiểu
Câu nào đúng về kiến trúc nhà ở truyền thống của Việt Nam?
- 3Vận dụng
Việc cư dân miền núi làm hệ thống mương, máng, guồng nước (cọn nước) dẫn nước từ sông, suối lên ruộng cho thấy
- 4Thông hiểu
Trong bảng theo tiêu chí của SGK, lễ cúng bản, cúng mường thuộc tiêu chí nào?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (tóm lược): Ở miền núi phía Bắc, bà con dựng nhà sàn bằng gỗ, tre, nứa; làm nương rẫy, cấy lúa ở thung lũng chân núi và trên các thửa ruộng bậc thang; đào mương, dựng máng, guồng nước dẫn nước từ suối lên ruộng; đi lại chủ yếu bằng đi bộ, đồ đạc thì mang bằng gùi.
a)Tư liệu cho thấy người dân miền núi thích nghi với địa hình cao, dốc để sinh sống và canh tác.
b)Theo tư liệu, ruộng bậc thang chứng tỏ các dân tộc miền núi không canh tác lúa nước.
c)Việc đi bộ và dùng gùi trong tư liệu phù hợp với địa hình phức tạp, độ dốc lớn, hẹp.
d)Từ tư liệu có thể kết luận nhà sàn là kiểu nhà duy nhất của mọi dân tộc ở Việt Nam.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược): Trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, người Kinh cúng tế sông, núi, mưa, gió, thờ cúng tổ tiên, và tiếp thu Phật giáo, Công giáo, Tin Lành với các lễ như lễ Phật đản, lễ Giáng sinh. Nhiều dân tộc thiểu số theo tín ngưỡng đa thần, vạn vật hữu linh ở các mức độ đậm nhạt khác nhau, đồng thời chịu ảnh hưởng của một số tôn giáo lớn trên thế giới.
a)Người Kinh vừa duy trì thờ cúng tổ tiên vừa tiếp thu một số tôn giáo lớn trên thế giới.
b)Lễ Phật đản gắn với Công giáo, lễ Giáng sinh gắn với Phật giáo.
c)Các dân tộc thiểu số đều có mức độ tín ngưỡng đa thần đậm như nhau.
d)Các dân tộc thiểu số cũng chịu ảnh hưởng của một số tôn giáo lớn trên thế giới.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: hoạt động kinh tế chính của người Kinh và của dân tộc thiểu số, nghề thủ công phổ biến nhất ở dân tộc thiểu số (dệt, đan), kiểu nhà ở truyền thống, vì sao đi bộ và dùng gùi ở miền núi, tín ngưỡng và lễ hội tiêu biểu.
- •Phần II thường cho đoạn tư liệu mô tả một nét đời sống rồi hỏi 4 ý; ý dễ mất điểm là câu tuyệt đối ("tất cả", "duy nhất", "chỉ"), đảo cặp người Kinh – dân tộc thiểu số, đảo lễ Phật đản – lễ Giáng sinh.
- •Bài này nối với bài 11 (các dân tộc, nền tảng của sự đa dạng), bài 9 – 10 (lúa nước và văn minh Việt Nam), bài 13 (đa dạng văn hoá của 54 dân tộc là cơ sở của chính sách dân tộc), và với Sử 12 về đời sống sau Đổi mới; đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
Khối đại đoàn kết dân tộc trong lịch sử Việt Nam