Lịch sử lớp 10
Bài 11 · Cơ bản

Các dân tộc trên đất nước Việt Nam

Phân biệt hai nghĩa của khái niệm "dân tộc"; nêu được thành phần dân tộc theo dân số (dân tộc đa số, dân tộc thiểu số, số liệu 54 dân tộc) và theo ngữ hệ (năm ngữ hệ, tám nhóm ngôn ngữ); đọc được bảng số liệu và sơ đồ; hiểu hai cách phân loại là khác nhau và các dân tộc bình đẳng.

Ứng với SGK Lịch sử 10 (bộ thống nhất): Bài 11

⚡ Nhớ nhanh

  • 1"Dân tộc" có hai nghĩa: dân tộc – quốc gia (toàn thể cư dân đất nước: dân tộc Việt Nam) và dân tộc – tộc người (cộng đồng chung ngôn ngữ, văn hoá, ý thức tự giác dân tộc: Kinh, Mường, Thái…).
  • 2Theo dân số có hai nhóm: dân tộc đa số (chiếm trên 50 % tổng dân số cả nước) và dân tộc thiểu số (có số dân ít hơn). Việt Nam có 54 dân tộc: Kinh 85,32 %, 53 dân tộc thiểu số 14,68 %.
  • 3"Thiểu số" chỉ nói về số dân, không nói trình độ cao hay thấp: các dân tộc đều bình đẳng, mỗi dân tộc có vốn văn hoá riêng.
  • 4Ngữ hệ là nhóm các ngôn ngữ cùng nguồn gốc, giống nhau về ngữ pháp, từ vựng cơ bản, thanh điệu, ngữ âm. 54 dân tộc ⇒ năm ngữ hệ, tám nhóm ngôn ngữ: Nam Á (25) · Thái – Ka-đai (12) · Hán – Tạng (9) · Nam Đảo (5) · Mông – Dao (3).
  • 5Hai cách chia khác nhau: dân tộc Kinh là dân tộc đa số nhưng cùng ngữ hệ Nam Á, cùng nhóm Việt – Mường với Mường, Thổ, Chứt — không có ngữ hệ riêng.

👀 Nhìn là hiểu

Bấm ▶ để 54 chấm (mỗi chấm một dân tộc) lần lượt hiện thanh số dân (Kinh 85,32 %, 53 dân tộc thiểu số 14,68 %), dồn về năm ngữ hệ, tách thành tám nhóm ngôn ngữ, rồi chỉ ra dân tộc Kinh nằm ở đâu. Sau đó bấm "Tự chơi": kéo tên dân tộc vào đúng ngữ hệ — có một thẻ lạc chỗ, không phải tên dân tộc nào và cũng không phải một ngữ hệ.

Mỗi chấm = một dân tộcNam Á · 25 dân tộcThái – Ka-đai · 12 dân tộcMông – Dao · 3 dân tộcNam Đảo · 5 dân tộcHán – Tạng · 9 dân tộcViệt – Mường · 4Môn – Khơ-me · 21Tày – Thái · 8Ka-đai · 4Mông – Dao · 3Ma-lay-ô – Pô-li-nê-di · 5Hán (hay Hoa) · 3Tạng – Miến · 6Mỗi chấm một dân tộc, không vẽ theo số dân.

Mỗi chấm là một dân tộc: cả nước có 54 dân tộc, bình đẳng.

1 🧑‍🤝‍🧑 Khái niệm "dân tộc" và cách chia theo dân số

Dân tộc – quốc gia

Bao gồm toàn thể cư dân của một quốc gia, đất nước. Ví dụ: dân tộc Việt Nam.

Dân tộc – tộc người

Những cộng đồng người có chung ngôn ngữ, văn hoá và ý thức tự giác dân tộc. Ví dụ: dân tộc Kinh, Mường, Thái…

Cần nhớ

  • ✦Theo số dân (dựa vào tổng điều tra dân số toàn quốc), các dân tộc ở Việt Nam chia thành hai nhóm: dân tộc đa số và dân tộc thiểu số.
  • ✦Dân tộc đa số: có số dân chiếm trên 50 % tổng dân số của cả nước. Dân tộc thiểu số: có số dân ít hơn so với dân tộc đa số trên phạm vi lãnh thổ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
  • ✦Hiện nay: 54 dân tộc; dân tộc Kinh chiếm 85,32 % dân số (đa số), 53 dân tộc thiểu số chiếm 14,68 %.
  • ✦Các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng lẫn nhau; mỗi dân tộc đều có tri thức và giá trị văn hoá riêng.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Dân tộc thiểu số là dân tộc kém phát triển hơn" — sai. "Thiểu số" chỉ nói về số lượng người (ít hơn dân tộc đa số), không hàm ý cao hay thấp. Các dân tộc đều bình đẳng.
  • ✦"Đa số" không có nghĩa là "có ngữ hệ riêng" hay "đông nhất trong mọi vùng": đây là tiêu chí theo số dân cả nước (trên 50 %).

2 📊 Đọc bảng số dân các dân tộc (Tổng điều tra năm 2019)

Những dân tộc có trên một triệu người (theo Tư liệu 2 của SGK; số liệu 2019)

Dân tộcSố dân (người)
Kinh82 085 826
Tày1 845 492
Thái1 820 950
Mường1 452 095
Mông (H'Mông)1 393 547
Khơ-me1 319 652
Nùng1 083 298

Cần nhớ khi đọc bảng

  • ✦Trong 54 dân tộc, bảy dân tộc có trên một triệu người (Kinh, Tày, Thái, Mường, Mông, Khơ-me, Nùng); năm dân tộc dưới 1 000 người (Pu Péo 903, Si La 909, Rơ Măm 639, Brâu 525, Ơ Đu 428). Hai con số này là em đếm từ bảng, không có sẵn trong SGK.
  • ✦Mỗi dân tộc có số dân khác nhau nhưng đều là thành viên bình đẳng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Số dân chỉ để biết quy mô, không để xếp cao – thấp.
  • ✦Muốn biết một dân tộc là đa số hay thiểu số: so số dân của dân tộc đó với tổng dân số cả nước; dân tộc nào trên 50 % mới là đa số. Ở Việt Nam chỉ có Kinh (85,32 %).

3 🗣️ Thành phần dân tộc theo ngữ hệ

Cần nhớ

  • ✦Ngữ hệ là một nhóm các ngôn ngữ cùng nguồn gốc, có những đặc điểm giống nhau về ngữ pháp, hệ thống từ vựng cơ bản, thanh điệu và ngữ âm. Mỗi ngữ hệ có thể gồm một hoặc nhiều nhóm ngôn ngữ.
  • ✦Hiện nay 54 dân tộc ở Việt Nam chia thành năm ngữ hệ, tám nhóm ngôn ngữ: Nam Á · Thái – Ka-đai · Mông – Dao · Nam Đảo · Hán – Tạng.
  • ✦Đọc sơ đồ theo thứ tự ngữ hệ ⇒ nhóm ngôn ngữ ⇒ dân tộc.

Sơ đồ thành phần dân tộc theo ngữ hệ (Hình 2 SGK, tr. 88)

Ngữ hệNhóm ngôn ngữDân tộc
Nam Á (25)Việt – Mường (4)Kinh (Việt), Mường, Thổ, Chứt
Nam Á (25)Môn – Khơ-me (21)Khơ Mú, Xinh Mun, Mảng, Kháng, Ơ Đu, Bru – Vân Kiều, Tà Ôi, Cơ Tu, Giẻ – Triêng, Co, Hrê, Brâu, Rơ Măm, Ba Na, Xơ Đăng, Mnông, Cơ Ho, Mạ, Xtiêng, Chơ Ro, Khơ-me
Thái – Ka-đai (12)Tày – Thái (8)Tày, Thái, Nùng, Giáy, Lào, Lự, Sán Chay, Bố Y
Thái – Ka-đai (12)Ka-đai (4)La Chí, La Ha, Cơ Lao, Pu Péo
Mông – Dao (3)Mông – Dao (3)Mông, Dao, Pà Thẻn
Nam Đảo (5)Ma-lay-ô – Pô-li-nê-di (5)Chăm, Gia Rai, Ê Đê, Chu Ru, Raglai
Hán – Tạng (9)Hán, hay Hoa (3)Hoa (Hán), Sán Dìu, Ngái
Hán – Tạng (9)Tạng – Miến (6)Hà Nhì, Phù Lá, La Hủ, Lô Lô, Cống, Si La

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Nhầm số ngữ hệ (5) với số nhóm ngôn ngữ (8): năm ngữ hệ, tám nhóm ngôn ngữ.
  • ✦Mông – Dao vừa là tên một ngữ hệ vừa là tên một nhóm ngôn ngữ (ngữ hệ này chỉ có một nhóm, 3 dân tộc); tương tự Nam Đảo chỉ có nhóm Ma-lay-ô – Pô-li-nê-di.
  • ✦Hoa (Hán) thuộc ngữ hệ Hán – Tạng, không thuộc Nam Á; Chăm thuộc Nam Đảo, không thuộc Nam Á.

4 🔀 Hai cách chia khác nhau — và cách làm câu hỏi

So sánh hai cách phân loại 54 dân tộc

Theo số dânTheo ngữ hệ
Tiêu chíSố dân (so với tổng dân số cả nước)Nguồn gốc ngôn ngữ (ngữ pháp, từ vựng, thanh điệu, ngữ âm)
Kết quảHai nhóm: dân tộc đa số (Kinh) và dân tộc thiểu số (53)Năm ngữ hệ, tám nhóm ngôn ngữ
Dân tộc KinhDân tộc đa số, 85,32 %Ngữ hệ Nam Á, nhóm Việt – Mường (cùng Mường, Thổ, Chứt)
Dân tộc MườngDân tộc thiểu sốNgữ hệ Nam Á, nhóm Việt – Mường (cùng nhóm với Kinh)
Dân tộc ChămDân tộc thiểu sốNgữ hệ Nam Đảo, nhóm Ma-lay-ô – Pô-li-nê-di

Dạng bài

Tìm ngữ hệ của một dân tộc từ sơ đồ

  1. 1 Tìm tên dân tộc ở cột bên phải (cột dân tộc).
  2. 2 Đi ngược sang cột giữa để biết nhóm ngôn ngữ.
  3. 3 Đi tiếp sang cột trái để biết ngữ hệ; đối chiếu số dân tộc của ngữ hệ.
  4. 4 Kiểm tra: một dân tộc chỉ thuộc một nhóm ngôn ngữ và một ngữ hệ; "đa số / thiểu số" không phải một ngữ hệ.

⚠️ Bẫy hay gặp: Trả lời "ngữ hệ dân tộc thiểu số" cho Ê Đê — thiểu số là cách chia theo số dân, không phải một ngữ hệ.

🔎
Làm mẫu

Dân tộc Ê Đê thuộc nhóm ngôn ngữ và ngữ hệ nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Vì sao đa dạng là một nguồn lực

  • ✦Nhiều dân tộc, nhiều ngữ hệ cùng sinh sống tạo nên kho tàng văn hoá phong phú (tri thức bản địa, nghề truyền thống, lễ hội, ngôn ngữ…), là nguồn lực cho phát triển văn hoá, du lịch.
  • ✦Đồng thời, sống xen kẽ nhiều dân tộc đòi hỏi hiểu biết, tôn trọng và hỗ trợ nhau (vận dụng SGK: nêu thuận lợi, khó khăn ở địa phương em).

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🧑‍🤝‍🧑

Khái niệm "dân tộc", đa số – thiểu số

  1. 1
    Nhận biết

    Khái niệm "dân tộc" trong tiếng Việt hiện nay được dùng theo mấy nghĩa chính?

  2. 2
    Thông hiểu

    Dân tộc đa số là dân tộc có số dân

  3. 3
    Thông hiểu

    Phát biểu nào sau đây đúng về dân tộc thiểu số ở Việt Nam?

  4. 4
    Vận dụng

    Trong hai cách nói "dân tộc Việt Nam" và "dân tộc Mường", từ "dân tộc" lần lượt mang nghĩa nào?

📊

Số liệu 54 dân tộc

  1. 1
    Nhận biết Cộng đồng các dân tộc Việt Nam gồm dân tộc.
  2. 2
    Nhận biết Theo số liệu trong SGK, dân tộc Kinh chiếm % dân số cả nước.
  3. 3
    Thông hiểu

    Theo Tư liệu 1 của SGK, 53 dân tộc thiểu số chiếm bao nhiêu phần trăm dân số cả nước?

  4. 4
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng Tư liệu 2 (Tổng điều tra năm 2019), dân tộc nào có số dân nhiều thứ hai cả nước, sau dân tộc Kinh?

  5. 5
    Vận dụng

    Phát biểu nào sau đây đúng khi vận dụng Tư liệu 1 và Tư liệu 2?

🗣️

Ngữ hệ, nhóm ngôn ngữ

  1. 1
    Nhận biết 54 dân tộc ở Việt Nam được chia thành ngữ hệ.
  2. 2
    Nhận biết 54 dân tộc ở Việt Nam được chia thành nhóm ngôn ngữ.
  3. 3
    Nhận biết

    Ngữ hệ là

  4. 4
    Thông hiểu

    Dân tộc Kinh thuộc nhóm ngôn ngữ nào?

  5. 5
    Thông hiểu

    Dân tộc nào sau đây cùng ngữ hệ Nam Đảo với dân tộc Chăm?

  6. 6
    Thông hiểu

    Các dân tộc Tày, Thái, Nùng, Giáy thuộc ngữ hệ nào?

🔀

Hai cách chia và sắp xếp số liệu

  1. 1
    Vận dụng

    Điểm khác nhau cơ bản giữa cách chia 54 dân tộc theo số dân và theo ngữ hệ là

  2. 2
    Vận dụng

    Dân tộc Kinh và dân tộc Mường có điểm chung nào sau đây?

  3. 3
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt các ngữ hệ theo số dân tộc từ nhiều đến ít:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt các nhóm ngôn ngữ theo số dân tộc từ nhiều đến ít:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Phát biểu nào sau đây đúng về cách phân loại các dân tộc ở Việt Nam?

  2. 2
    Vận dụng

    Nhận xét nào sau đây đúng khi xem xét 54 dân tộc theo cả hai cách chia?

  3. 3
    Thông hiểu

    Nhóm ngôn ngữ nào sau đây thuộc ngữ hệ Hán – Tạng?

  4. 4
    Thông hiểu

    Theo sơ đồ trong SGK, nhóm ngôn ngữ có nhiều dân tộc nhất là

✅

Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)

  1. 1
    Thông hiểu

    Tư liệu (tóm lược các định nghĩa trong Nghị định của Chính phủ về Công tác dân tộc, năm 2011): "Dân tộc đa số" là dân tộc có số dân chiếm trên 50 % tổng dân số của cả nước, theo điều tra dân số quốc gia. "Dân tộc thiểu số" là những dân tộc có số dân ít hơn so với dân tộc đa số trên phạm vi lãnh thổ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

    a)Theo tư liệu, tiêu chí xác định dân tộc đa số là số dân chiếm trên một nửa tổng dân số cả nước.

    b)Theo tư liệu, "thiểu số" có nghĩa là trình độ phát triển thấp hơn dân tộc đa số.

    c)Ở Việt Nam hiện nay, dân tộc Kinh là dân tộc đa số.

    d)Dân tộc Tày có trên một triệu người nên là dân tộc đa số.

  2. 2
    Vận dụng

    Tư liệu (tóm lược sơ đồ thành phần dân tộc theo ngữ hệ): Việt Nam có 54 dân tộc, chia thành năm ngữ hệ và tám nhóm ngôn ngữ. Ngữ hệ Nam Á gồm hai nhóm: Việt – Mường (Kinh, Mường, Thổ, Chứt) và Môn – Khơ-me (21 dân tộc, trong đó có Khơ-me, Ba Na, Cơ Ho). Ngữ hệ Nam Đảo gồm một nhóm Ma-lay-ô – Pô-li-nê-di (Chăm, Gia Rai, Ê Đê, Chu Ru, Raglai).

    a)Dân tộc Kinh và dân tộc Mường cùng thuộc nhóm ngôn ngữ Việt – Mường.

    b)Dân tộc Chăm cùng ngữ hệ Nam Á với dân tộc Kinh.

    c)Nhóm Môn – Khơ-me gồm nhiều dân tộc hơn nhóm Việt – Mường.

    d)Dân tộc Kinh là dân tộc đa số nên thuộc một ngữ hệ riêng, không chung với dân tộc nào.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: số dân tộc (54), số ngữ hệ (5), số nhóm ngôn ngữ (8); tiêu chí đa số – thiểu số; xếp dân tộc vào đúng nhóm ngôn ngữ, ngữ hệ (Kinh – Mường – Việt – Mường; Chăm – Ê Đê – Nam Đảo; Tày – Thái – Thái – Ka-đai).
  • •Phần II hay cho định nghĩa hoặc số liệu rồi hỏi 4 ý: ý dễ mất điểm là đồng nhất "thiểu số" với "kém phát triển", lẫn "đa số" với "có ngữ hệ riêng", hoặc nhầm số ngữ hệ với số nhóm ngôn ngữ.
  • •Bài này nối với bài 12 (đời sống vật chất, tinh thần của các dân tộc: cùng đối tượng, đi tiếp nội dung) và bài 13 (khối đại đoàn kết dân tộc); đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Khái quát về đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng các dân tộc Việt Nam