Quy luật địa đới và quy luật phi địa đới
Trình bày khái niệm, nguyên nhân, biểu hiện, ý nghĩa của quy luật địa đới và quy luật phi địa đới (đai cao, địa ô); phân biệt ba kiểu thay đổi theo vĩ độ, độ cao, kinh độ; tính góc nhập xạ, nhiệt độ theo độ cao và đọc bảng số liệu như đề Phần III.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 18
⚡ Nhớ nhanh
- 1Quy luật địa đới là sự thay đổi có quy luật của mọi thành phần địa lí và cảnh quan theo vĩ độ (từ Xích đạo về cực). Nguyên nhân: Trái Đất hình cầu ⇒ góc nhập xạ giảm dần từ Xích đạo về hai cực ⇒ lượng bức xạ giảm.
- 2Biểu hiện: vòng đai nhiệt (nóng, ôn hoà, lạnh, băng giá vĩnh cửu); đai khí áp cao – thấp xen kẽ, đối xứng qua đai áp thấp Xích đạo ⇒ các đới gió; bảy đới khí hậu; đới đất, đới thực vật.
- 3Quy luật phi địa đới không phụ thuộc bức xạ Mặt Trời. Nguyên nhân: phân chia lục địa – đại dương và độ cao địa hình ⇒ nhiệt phân bố không đồng đều. Hai biểu hiện rõ nhất: địa ô (theo kinh độ) và đai cao (theo độ cao).
- 4Địa ô: đổi theo mức xa bờ đại dương (ẩm giảm dần vào sâu), thêm ảnh hưởng núi hướng kinh tuyến: dọc vĩ tuyến 40°B ở châu Á, rừng lá rộng ôn đới ⇒ thảo nguyên ⇒ hoang mạc. Đai cao: nhiệt giảm theo độ cao, mưa – ẩm đổi theo; miền Bắc nước ta có đai nhiệt đới (dưới 600 m), cận nhiệt đới gió mùa (600 – 2 600 m), ôn đới gió mùa (trên 2 600 m).
- 5Tính nhanh: góc nhập xạ ≈ 90° − vĩ độ (Mặt Trời ở thiên đỉnh trên Xích đạo); nhiệt độ ở độ cao h = nhiệt độ chân núi − 0,6 × h : 100 (°C); mức giảm mưa (hay %) = so mốc ven biển với mốc sâu nội địa.
👀 Nhìn là hiểu
Ba cảnh tự chạy, mỗi cảnh một thanh kéo. Cảnh 1: Trái Đất cắt theo kinh tuyến, tia sáng song song chiếu nghiêng dần; kéo vĩ độ 0° – 90° thì góc chiếu, vòng đai nhiệt, đai khí áp, đới gió, đới khí hậu đổi theo. Cảnh 2: lên núi, kéo độ cao thì nhiệt độ giảm và đổi đai (600 m, 2 600 m). Cảnh 3: cùng một vĩ độ, kéo từ bờ biển vào sâu lục địa, rừng đổi thành thảo nguyên rồi hoang mạc. Chế độ chơi: kéo 9 thẻ hiện tượng lên đúng một trong ba hàng (địa đới, đai cao, địa ô); một thẻ bẫy thuộc quy luật nhịp điệu.
Trái Đất hình cầu: tia sáng chiếu nghiêng dần.
- 📐 Góc chiếu 90°
- 🌡️ Đai nóng
- 🌀 Áp thấp xích đạo · Tín phong
- 🌍 Đới khí hậu xích đạo
1 🌐 Quy luật địa đới
Cần nhớ
- ✦Khái niệm: sự thay đổi có quy luật của tất cả các thành phần địa lí và các cảnh quan theo vĩ độ (từ Xích đạo về cực).
- ✦Nguyên nhân: dạng khối cầu của Trái Đất làm tia sáng Mặt Trời (góc nhập xạ) giảm dần từ Xích đạo về hai cực ⇒ bức xạ mặt trời giảm dần theo vĩ độ. Bức xạ là động lực của các hiện tượng tự nhiên nên tính địa đới thể hiện ở mọi thành phần.
- ✦Ý nghĩa: tính địa đới có tầm quan trọng với sản xuất, đời sống. Ví dụ miền nhiệt đới gió mùa nóng ẩm nên máy móc, thiết bị hay bị hoen gỉ, bệnh nhiệt đới dễ phát triển ⇒ cần thích ứng với tự nhiên, như nguyên tắc nhiệt đới hoá trong chế tạo máy móc.
Biểu hiện của quy luật địa đới (SGK)
| Biểu hiện | Nội dung |
|---|---|
| Vòng đai nhiệt | Nóng · ôn hoà · lạnh · băng giá vĩnh cửu (do góc nhập xạ giảm dần về hai cực) |
| Đai khí áp, đới gió | Đai áp cao và áp thấp xen kẽ, đối xứng qua đai áp thấp Xích đạo ⇒ hình thành các đới gió chính |
| Đới khí hậu | Nhiệt độ, khí áp, gió, mưa đều phân theo vĩ độ ⇒ bảy đới khí hậu từ Xích đạo về hai cực |
| Đới đất, đới thực vật | Các nhóm đất và kiểu thảm thực vật cũng trải dài theo vĩ độ |
Dạng bài
Tính góc nhập xạ theo vĩ độ
- 1 Chọn thời điểm: Mặt Trời ở thiên đỉnh trên Xích đạo (xuân phân, thu phân).
- 2 Góc nhập xạ ≈ 90° − vĩ độ.
- 3 Vĩ độ càng cao ⇒ góc càng nhỏ ⇒ cùng một chùm tia trải ra diện tích rộng hơn ⇒ nhận ít nhiệt hơn.
- 4 Kiểm tra: Xích đạo (0°) có góc 90°; cực (90°) có góc 0° ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy vĩ độ trừ 90° (đảo vế) ra số âm; hoặc nhầm góc nhập xạ bằng vĩ độ.
Lúc Mặt Trời ở thiên đỉnh trên Xích đạo, tính góc nhập xạ tại vĩ độ 40° và 60°. Nơi nào nhận ít bức xạ hơn, vì sao?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Ranh giới các vòng đai nhiệt trùng khít chí tuyến, vòng cực" — sai: ranh giới theo đường đẳng nhiệt, chỉ gần đúng các vĩ tuyến đó.
- ✦"Quy luật địa đới và đai cao đều do bức xạ thay đổi theo vĩ độ" — sai: đai cao thuộc phi địa đới, do độ cao.
2 🧭 Quy luật phi địa đới
Cần nhớ
- ✦Khái niệm: quy luật phân bố các thành phần địa lí và cảnh quan không phụ thuộc vào sự phân bố của bức xạ mặt trời (địa đới).
- ✦Nguyên nhân: sự phân chia bề mặt Trái Đất thành lục địa, đại dương và độ cao địa hình ⇒ nhiệt phân bố không đồng đều.
- ✦Biểu hiện rõ nhất: địa ô và các vành đai theo độ cao (đai cao).
- ✦Ý nghĩa: các nhân tố phi địa đới còn quyết định thành phần khoáng chất của đất, nước, chất hữu cơ…; làm tự nhiên đa dạng, nhiều lợi thế cho kinh tế – xã hội. Ví dụ: miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ có một mùa đông lạnh nên ngoài cây nhiệt đới còn trồng được cây cận nhiệt đới và ôn đới như su hào, bắp cải, chè, hồi, lê, táo…
Địa đới và phi địa đới (đề SGK: nêu khác nhau)
| Địa đới | Phi địa đới | |
|---|---|---|
| Thay đổi theo | Vĩ độ | Độ cao, kinh độ |
| Nguyên nhân | Trái Đất hình cầu ⇒ bức xạ giảm về cực | Phân chia lục địa – đại dương, độ cao địa hình |
| Biểu hiện | Vòng đai nhiệt, đai khí áp – đới gió, đới khí hậu, đới đất – thực vật | Đai cao (theo độ cao), địa ô (theo kinh độ) |
| Ví dụ | Từ Xích đạo về cực: rừng nhiệt đới ⇒ … ⇒ vùng băng giá | Trên núi: đai nhiệt đới ⇒ cận nhiệt ⇒ ôn đới |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Hai quy luật loại trừ nhau" — sai: chúng cùng tác động; địa đới là bộ khung, phi địa đới làm tự nhiên phân hoá bên trong bộ khung ấy.
- ✦Ví dụ giải thích "nước ta ở vùng nhiệt đới nhưng miền Bắc có mùa đông lạnh": do vị trí sát lục địa Á – Âu rộng lớn, chịu gió mùa Đông Bắc — nhân tố phân chia lục địa – đại dương (phi địa đới) chen vào khung nhiệt đới.
3 ⛰️ Quy luật đai cao
Cần nhớ
- ✦Khái niệm: sự thay đổi có quy luật của các thành phần tự nhiên và cảnh quan theo độ cao của địa hình.
- ✦Nguyên nhân: nhiệt độ giảm theo độ cao, cùng với sự thay đổi lượng mưa và độ ẩm ⇒ kéo theo thay đổi các thành phần khác.
- ✦Biểu hiện: sự phân bố các vành đai đất, thực vật theo độ cao. Nhiệt độ giảm khoảng 0,6 °C cho mỗi 100 m (kiến thức bài 9).
Ba đai cao ở miền Bắc nước ta (SGK, "Em có biết")
| Đai | Độ cao | Tổng nhiệt độ | Đất · thực vật |
|---|---|---|---|
| Nhiệt đới chân núi | Dưới 600 m | > 7 500 °C | Đất phù sa, feralit · thực vật nhiệt đới và Xích đạo |
| Cận nhiệt đới gió mùa trên núi | 600 – 2 600 m | > 4 500 °C | Đất xám mùn vàng đỏ · thực vật cận nhiệt đới và ôn đới |
| Ôn đới gió mùa trên núi | Trên 2 600 m | < 4 500 °C | Đất mùn thô trên núi cao · thực vật ôn đới |
Dạng bài
Tính nhiệt độ theo độ cao và xác định đai
- 1 Lấy nhiệt độ ở chân núi và độ cao điểm cần tính.
- 2 Độ giảm nhiệt = 0,6 °C × (độ cao : 100).
- 3 Nhiệt độ ở điểm đó = nhiệt độ chân núi − độ giảm nhiệt.
- 4 Xác định đai theo độ cao (600 m, 2 600 m).
- 5 Kiểm tra: lên cao nhiệt độ phải nhỏ hơn chân núi; độ cao đổi 100 m ⇒ đổi 0,6 °C ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân 0,6 với 1 500 (quên chia 100) ra 900 °C; hoặc lấy "đai cao" làm quy luật địa đới.
Chân một ngọn núi ở miền Bắc nước ta có nhiệt độ trung bình năm 24 °C (số liệu minh hoạ). Tính nhiệt độ ở độ cao 1 500 m và cho biết điểm đó thuộc đai nào.
Hướng dẫn giải
4 ↔️ Quy luật địa ô
Cần nhớ
- ✦Khái niệm: sự phân hoá theo kinh độ của các thành phần tự nhiên tuỳ mức độ xa bờ đại dương tới trung tâm lục địa.
- ✦Nguyên nhân: ảnh hưởng của biển không đồng nhất — càng vào sâu trong đất liền, độ ẩm càng giảm, kéo theo các thành phần khác đổi; thêm ảnh hưởng của địa hình, các dãy núi chạy theo hướng kinh tuyến.
- ✦Biểu hiện rõ nhất: thảm thực vật đổi theo kinh độ. Ví dụ SGK: dọc vĩ tuyến 40°B ở châu Á, từ ven biển vào nội địa là rừng lá rộng ôn đới ⇒ thảo nguyên ⇒ hoang mạc.
Vào sâu nội địa trên cùng một vĩ độ
| Vị trí | Độ ẩm | Cảnh quan |
|---|---|---|
| Ven biển | Ẩm nhất (gió từ biển vào) | Rừng lá rộng ôn đới |
| Giữa lục địa | Ẩm giảm dần | Thảo nguyên |
| Sâu nội địa | Khô nhất | Hoang mạc |
Dạng bài
Đọc bảng mưa theo khoảng cách tới biển
- 1 Xác nhận các điểm cùng vĩ độ (để loại ảnh hưởng địa đới).
- 2 Sắp xếp theo khoảng cách tới biển; xem xu hướng mưa (giảm dần?).
- 3 Tính chênh lệch (mm) hoặc tỉ lệ (%) giữa điểm ven biển và điểm sâu nội địa.
- 4 Kiểm tra: mưa giảm khi vào sâu ⇒ địa ô (kinh độ), không phải địa đới ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Giải thích mưa giảm bằng "vĩ độ khác nhau" trong khi đề cho cùng vĩ độ; hoặc lấy 950 : 1 200 (phần giảm) khi đề hỏi "bằng bao nhiêu %".
Ba điểm A, B, C nằm cùng một vĩ độ ôn đới, cách biển 50 km, 600 km, 1 500 km; lượng mưa năm lần lượt 1 200 mm, 600 mm, 250 mm (số liệu minh hoạ). Mưa ở C giảm bao nhiêu mm so với A và bằng bao nhiêu % so với A?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Địa ô là thay đổi theo vĩ độ" — sai: địa ô là thay đổi theo kinh độ (từ đông sang tây).
- ✦Địa ô cần cùng vĩ độ khi so sánh; khác vĩ độ thì đã lẫn địa đới.
5 🧩 Phối hợp hai quy luật
Cho biết nền nhiệt – ẩm chung của một vĩ độ: nơi nhiệt đới nóng ẩm, nơi ôn đới có bốn mùa, nơi cực lạnh giá.
Độ cao làm đỉnh núi nhiệt đới vẫn lạnh; kinh độ làm ven biển ẩm, nội địa khô dù cùng vĩ độ.
Cách giải thích một nơi cụ thể
- ✦Bước 1: xác định vĩ độ ⇒ nền nhiệt – ẩm (địa đới).
- ✦Bước 2: xét độ cao (đai cao) và vị trí ven biển hay nội địa (địa ô).
- ✦Bước 3: nối lại bằng câu "vì sao" trả lời bằng nhân tố (vĩ độ, độ cao, khoảng cách tới biển, núi chắn gió).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Quy luật địa đới
- 1Nhận biết
Quy luật địa đới là sự thay đổi có quy luật của các thành phần địa lí và cảnh quan theo
- 2Nhận biết
Nguyên nhân tạo nên quy luật địa đới là
- 3Thông hiểu
Thứ tự các vòng đai nhiệt từ Xích đạo về cực là
- 4Thông hiểu Lúc Mặt Trời ở thiên đỉnh trên Xích đạo, góc nhập xạ tại vĩ độ 60° xấp xỉ °.
- 5Vận dụng
Vì sao vùng cực lạnh hơn Xích đạo dù cùng nhận ánh sáng Mặt Trời?
Quy luật phi địa đới
- 1Nhận biết
Nguyên nhân của quy luật phi địa đới là
- 2Thông hiểu
Hai biểu hiện rõ rệt của quy luật phi địa đới là
- 3Thông hiểu
Quy luật địa ô là sự thay đổi của tự nhiên theo
- 4Vận dụng
Nước ta nằm trong vùng nhiệt đới nhưng miền Bắc lại có một mùa đông lạnh, nguyên nhân chủ yếu là
Đai cao: tính và đọc bảng
- 1Thông hiểu
Dựa vào bảng (SGK): Đai có tổng nhiệt độ lớn nhất là
- 2Thông hiểu Chân núi có nhiệt độ trung bình năm 24 °C, nhiệt độ giảm 0,6 °C cho mỗi 100 m (số liệu minh hoạ). Ở độ cao 1 500 m nhiệt độ là °C.
- 3Thông hiểu Với chân núi 24 °C và mức giảm 0,6 °C/100 m, nhiệt độ ở độ cao 2 600 m (ranh giới đai ôn đới) là °C.
- 4Thông hiểu
Một điểm ở miền Bắc nước ta có độ cao 2 000 m thuộc
- 5Vận dụng Đỉnh núi cao 3 143 m, chân núi 24 °C, mức giảm 0,6 °C/100 m (số liệu minh hoạ). Nhiệt độ ở đỉnh là bao nhiêu °C? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
Địa ô: đọc bảng số liệu
- 1Nhận biết
Dọc vĩ tuyến 40°B ở châu Á, từ ven biển vào nội địa thảm thực vật thay đổi theo thứ tự
- 2Thông hiểu
Ba điểm A, B, C cùng một vĩ độ ôn đới (số liệu minh hoạ): Nhận xét nào đúng?
- 3Thông hiểu Với bảng: Lượng mưa của C ít hơn A mm.
- 4Vận dụng Với bảng trên: Lượng mưa của C bằng bao nhiêu % của A? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số: %
Vận dụng, phối hợp
- 1Vận dụng
Công nghiệp chế tạo máy móc ở nước ta phải theo "nguyên tắc nhiệt đới hoá" (chống hoen gỉ, ẩm mốc) là vận dụng ý nghĩa của
- 2Vận dụng
Mối quan hệ đúng giữa quy luật địa đới và phi địa đới là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Biểu hiện của quy luật địa đới là
- 2Thông hiểu
Nguyên nhân chủ yếu của quy luật đai cao là
- 3Vận dụng
Trên đỉnh một ngọn núi cao ở gần Xích đạo vẫn lạnh giá. Hiện tượng này chủ yếu là kết quả của
- 4Vận dụng
Hãy chọn câu giải thích đúng: ở cùng vĩ độ 40°B, ven biển có rừng còn nội địa châu Á có hoang mạc vì
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng nhiệt độ trung bình năm theo độ cao trên một sườn núi ở miền Bắc nước ta (số liệu minh hoạ):
a)Nhiệt độ giảm đều khi lên cao, mỗi 1 000 m giảm 6 °C.
b)Nhiệt độ giảm 0,6 °C cho mỗi 1 000 m lên cao.
c)Điểm ở độ cao 2 000 m lạnh hơn chân núi 12 °C.
d)Sự giảm nhiệt theo độ cao này là biểu hiện của quy luật địa đới.
- 2Vận dụng
Cho bảng về ba điểm A, B, C nằm cùng một vĩ độ ôn đới (số liệu minh hoạ):
a)Lượng mưa giảm dần từ ven biển vào sâu nội địa.
b)Lượng mưa của C bằng một nửa của A.
c)Số liệu phù hợp với biểu hiện của quy luật địa ô.
d)Mưa thay đổi như vậy chủ yếu do ba điểm có vĩ độ khác nhau.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Lúc Mặt Trời ở thiên đỉnh trên Xích đạo, góc nhập xạ tại vĩ độ 40° là bao nhiêu độ? Đáp số:
- 2Thông hiểu Chân núi 24 °C, nhiệt độ giảm 0,6 °C cho mỗi 100 m (số liệu minh hoạ). Nhiệt độ ở độ cao 3 000 m là bao nhiêu °C? Đáp số:
- 3Vận dụng Với chân núi 24 °C, nhiệt độ giảm 0,6 °C/100 m. Ở độ cao bao nhiêu mét thì nhiệt độ giảm 15 °C so với chân núi? Đáp số:
- 4Vận dụng Chân núi 28 °C, nhiệt độ giảm 0,6 °C/100 m. Nhiệt độ ở độ cao 2 800 m là bao nhiêu °C? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu Dựa vào bảng: Lượng mưa của C ít hơn A bao nhiêu mm? Đáp số:
- 6Vận dụng Với bảng trên, lượng mưa của C bằng bao nhiêu % của A? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: nguyên nhân và biểu hiện của địa đới (vòng đai nhiệt, đai khí áp, đới khí hậu), phân biệt đai cao – địa ô – địa đới bằng ví dụ, ví dụ SGK (thảm thực vật dọc vĩ tuyến 40°B, ba đai ở miền Bắc nước ta), ý nghĩa với sản xuất.
- •Phần II hay cho bảng nhiệt – độ cao hoặc bảng mưa – khoảng cách tới biển rồi hỏi từng ý: bẫy là nhầm 0,6 °C/100 m với /1 000 m, hoặc gán thay đổi theo độ cao, kinh độ cho địa đới.
- •Phần III: tính góc nhập xạ (90° − vĩ độ), nhiệt độ theo độ cao, độ cao ứng với mức giảm nhiệt, chênh lệch mưa và % so với ven biển. Nối với bài 9 (khí quyển, nhiệt độ theo độ cao), bài 10 (đới và kiểu khí hậu), bài 14 – 16 (đất, sinh vật theo đới) và Địa lí 12 (thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa, thiên nhiên phân hoá đa dạng). Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
Quy mô dân số, gia tăng dân số và cơ cấu dân số thế giới