Quy mô dân số, gia tăng dân số và cơ cấu dân số thế giới
Trình bày quy mô và tình hình phát triển dân số thế giới; phân biệt và tính được gia tăng tự nhiên, cơ học, thực tế; phân tích nhân tố tác động; đọc tháp dân số và các loại cơ cấu dân số như đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 19
⚡ Nhớ nhanh
- 1Quy mô: năm 2020 thế giới khoảng 7,8 tỉ người (1950: 2,5; 2000: 6,2; dự báo 2050: 9,7). Tăng rất nhanh từ giữa thế kỉ XX (bùng nổ dân số), gần đây tăng chậm lại; phần tăng thêm chủ yếu ở các nước đang phát triển.
- 2Gia tăng tự nhiên = tỉ suất sinh thô − tỉ suất tử thô; gia tăng cơ học = tỉ suất nhập cư − tỉ suất xuất cư; gia tăng thực tế = tự nhiên + cơ học (đơn vị %). Với toàn thế giới gia tăng cơ học bằng 0.
- 3Nhân tố: điều kiện tự nhiên và môi trường sống (thiên tai, dịch bệnh ⇒ tăng tử vong, xuất cư); kinh tế – xã hội (trình độ phát triển, mức sống, tập quán, tâm lí, cơ cấu tuổi, chính sách dân số).
- 4Cơ cấu sinh học: theo giới (tỉ lệ nam – nữ, tỉ số giới tính) và theo tuổi; tháp dân số có 3 dạng: tam giác (trẻ), quả chuông (đang chuyển từ trẻ sang già), chum (già). Cơ cấu xã hội: trình độ văn hoá và lao động (3 khu vực kinh tế).
- 5Tính nhanh: ‰ chia 10 = %; gia tăng tự nhiên = sinh − tử; thực tế = tự nhiên + cơ học; tỉ số giới tính = nam : nữ × 100; dân số trẻ: dưới 15 tuổi ≥ 35 % và từ 65 tuổi < 7 %; già hoá: từ 65 tuổi ≥ 7 %.
👀 Nhìn là hiểu
Bốn cảnh tự chạy: đường dân số thế giới tăng vọt (kéo thanh chọn từng mốc tỉ người) · cột sinh – tử của thế giới, nước đang phát triển, nước phát triển · ba dạng tháp tam giác, quả chuông, chum mọc dần từ đáy lên · tự nhiên + cơ học = thực tế. Thẻ "Tự chơi": kéo 9 thẻ đặc điểm lên đúng tháp Ê-ti-ô-pi-a, Ấn Độ, Ca-na-đa (có một thẻ bẫy). Phía dưới có phần "Thử tính": kéo thanh sinh, tử, nhập cư, xuất cư, thanh so sánh đổi ngay và ra gia tăng tự nhiên, thực tế.
Từ 1 tỉ lên 2 tỉ người mất tới 123 năm.
Kéo thanh để xem từng mốc: mỗi tỉ người sau càng đến nhanh hơn.
Thử tính: kéo thanh, hình đổi ngay
Tự nhiên = 19 − 7 = 12‰ = 1,2 %. Cơ học = 0 − 0 = 0‰ = 0 %. Thực tế = 1,2 % mỗi năm ⇒ Dân số tăng.
‰ là phần nghìn; đổi ra % thì chia cho 10 (13‰ = 1,3 %). Thanh để minh hoạ, không theo tỉ lệ thực.
1 👥 Quy mô dân số
Cần nhớ
- ✦Từ khoảng giữa thế kỉ XX, số dân thế giới tăng rất nhanh (bùng nổ dân số), gần đây đã tăng chậm lại. Năm 2020 đạt khoảng 7,8 tỉ người.
- ✦Biến động khác nhau giữa các khu vực, các nước: nhóm nước đang phát triển chiếm phần lớn dân số và phần lớn mức tăng; nhóm phát triển gần như đứng yên (1,2 → 1,3 tỉ người từ năm 2000, dự báo vẫn 1,3 tỉ năm 2050).
- ✦Mốc tỉ người (Liên hợp quốc): 1 tỉ khoảng năm 1804, 2 tỉ năm 1927 (mất 123 năm), rồi từ 1960 cứ 11 – 14 năm thêm một tỉ (3 tỉ 1960 · 4 tỉ 1974 · 5 tỉ 1987 · 6 tỉ 1999 · 7 tỉ 2011 · 8 tỉ 2022).
Quy mô dân số thế giới 1950 – 2050 (SGK, bảng 19; đơn vị: tỉ người)
| Năm | Toàn thế giới | Các nước phát triển | Các nước đang phát triển |
|---|---|---|---|
| 1950 | 2,5 | 0,8 | 1,7 |
| 2000 | 6,2 | 1,2 | 5,0 |
| 2020 | 7,8 | 1,3 | 6,5 |
| 2050 (dự báo) | 9,7 | 1,3 | 8,4 |
Dạng bài
Đọc bảng quy mô dân số (Phần III)
- 1 Chọn đúng hàng, đúng năm; ghi đơn vị (tỉ người).
- 2 Số lần tăng = số liệu năm sau : số liệu năm đầu; mức tăng thêm = năm sau − năm đầu.
- 3 Tỉ trọng của một nhóm = số liệu nhóm : toàn thế giới × 100 (%).
- 4 Kiểm tra: nhóm phát triển + nhóm đang phát triển = toàn thế giới (cộng từng cột).
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy nhầm cột (đọc cột "phát triển" thành "đang phát triển"), hoặc nhầm số 2050 là số liệu thực: đó là dự báo.
Dựa vào bảng 19, tính tỉ trọng dân số các nước đang phát triển trong dân số thế giới năm 1950 và năm 2020.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Dân số thế giới tăng nhanh vì số trẻ em sinh ra tăng vọt" — sai: động lực chính của bùng nổ dân số là tỉ suất tử giảm nhanh (y tế, vệ sinh, lương thực) trong khi tỉ suất sinh giảm chậm hơn.
- ✦"Dân số thế giới vẫn tăng nhanh như cũ" — sai: gần đây đã tăng chậm lại.
2 📈 Gia tăng dân số: tự nhiên, cơ học, thực tế
Cần nhớ
- ✦Tỉ suất sinh thô: số trẻ em sinh ra còn sống trong năm tính trên 1 000 dân. Tỉ suất tử thô: số người chết trong năm tính trên 1 000 dân. Đơn vị là ‰ (phần nghìn).
- ✦Tỉ suất gia tăng tự nhiên = tỉ suất sinh thô − tỉ suất tử thô. Hiện nay xu hướng giảm nên dân số thế giới tăng chậm lại.
- ✦Gia tăng cơ học là chênh lệch giữa tỉ suất nhập cư và tỉ suất xuất cư. Nó không đổi số dân trên phạm vi toàn thế giới nhưng quan trọng với từng khu vực, từng quốc gia.
- ✦Gia tăng dân số thực tế = gia tăng tự nhiên + gia tăng cơ học (đơn vị %), là thước đo đầy đủ nhất. Tuy vậy gia tăng tự nhiên vẫn là động lực phát triển dân số.
Tỉ suất sinh thô, tử thô năm 2020 (SGK, mục 2a; đơn vị: ‰)
| Nhóm nước | Sinh thô | Tử thô | Gia tăng tự nhiên |
|---|---|---|---|
| Thế giới | 19 | 7 | 12‰ = 1,2 % |
| Các nước phát triển | 10 | 10 | 0‰ = 0 % |
| Các nước đang phát triển | 20 | 7 | 13‰ = 1,3 % |
Dạng bài
Tính gia tăng dân số (Phần III)
- 1 Gia tăng tự nhiên (‰) = sinh thô − tử thô.
- 2 Gia tăng cơ học (‰) = nhập cư − xuất cư (có thể âm nếu xuất cư nhiều hơn).
- 3 Cộng hai phần, rồi chia 10 để đổi ‰ ra %.
- 4 Kiểm tra: xuất cư > nhập cư thì thực tế nhỏ hơn tự nhiên; toàn thế giới thì thực tế bằng tự nhiên.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi ‰ ra % (13‰ không phải 13 %, mà là 1,3 %); cộng sinh với tử thay vì trừ; coi gia tăng cơ học luôn dương.
Một nước có tỉ suất sinh thô 21‰, tử thô 6‰, nhập cư 2‰, xuất cư 5‰ (số liệu minh hoạ). Tính gia tăng tự nhiên, cơ học và thực tế (đơn vị %).
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Gia tăng tự nhiên 13‰ nghĩa là dân số tăng 13 %" — sai: 13‰ = 1,3 %.
- ✦"Gia tăng cơ học làm thay đổi dân số thế giới" — sai: người rời nơi này thì đến nơi khác, toàn thế giới cơ học = 0.
- ✦"Nước phát triển có gia tăng tự nhiên 0 thì dân số không đổi" — chưa chắc: còn gia tăng cơ học (nhập cư).
3 🧩 Nhân tố tác động đến gia tăng dân số
Cần nhớ
- ✦Gia tăng dân số là kết quả tổng hợp của sinh, tử và di cư ⇒ nhân tố tác động đến sinh, tử, di cư cũng là nhân tố tác động đến gia tăng dân số.
- ✦Điều kiện tự nhiên và môi trường sống: thuận lợi góp phần tăng nhập cư; thiên tai, dịch bệnh làm tăng mức tử vong và xuất cư.
- ✦Điều kiện kinh tế – xã hội: nhìn chung trình độ phát triển kinh tế và mức sống cao làm giảm mức sinh, xuất cư (và ngược lại); tập quán, tâm lí xã hội, cơ cấu tuổi và giới tính tác động tới sinh, tử; chính sách dân số tác động tới mức sinh, di cư.
Nhân tố và tác động (SGK, mục 2d)
| Nhóm nhân tố | Tác động |
|---|---|
| Tự nhiên, môi trường sống thuận lợi | Tăng mức nhập cư |
| Thiên tai, dịch bệnh | Tăng mức tử vong, mức xuất cư |
| Trình độ kinh tế, mức sống cao | Giảm mức sinh, mức xuất cư |
| Tập quán, tâm lí xã hội, cơ cấu tuổi, giới tính | Tác động mức sinh, mức tử |
| Chính sách dân số | Tác động mức sinh, mức di cư |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Giải thích "vì sao" mà chỉ nêu số liệu: phải trả lời bằng nhân tố (kinh tế – xã hội, chính sách, thiên tai, dịch bệnh…).
- ✦"Nước phát triển sinh ít vì thiếu lao động" — đảo nhân quả: mức sống cao, học vấn cao, chi phí nuôi con lớn làm giảm mức sinh; thiếu lao động là hậu quả về sau.
4 🔺 Cơ cấu sinh học: giới và tuổi
Cần nhớ
- ✦Cơ cấu dân số là tổng số dân phân loại theo giới tính, độ tuổi, dân tộc, trình độ học vấn, nghề nghiệp, hôn nhân… Cơ cấu sinh học gồm giới tính và tuổi.
- ✦Theo giới tính: tỉ lệ nam, nữ trong tổng số dân hoặc tỉ số giới tính (100 nữ thì có bao nhiêu nam). Phụ thuộc chiến tranh, phát triển kinh tế, quan niệm xã hội…
- ✦Theo tuổi: tỉ lệ các nhóm tuổi (0 – 14, 15 – 64, từ 65 trở lên…), thể hiện tình hình sinh, tử, tuổi thọ, khả năng phát triển dân số và nguồn lao động.
- ✦Dân số trẻ: dưới 15 tuổi ≥ 35 % và từ 65 tuổi trở lên < 7 %. Già hoá: từ 65 tuổi trở lên ≥ 7 %; dân số già khi ≥ 14 %. Dân số "vàng": nhóm 15 – 64 tuổi chiếm từ 2 phần 3 tổng số dân trở lên.
Ba dạng tháp dân số (SGK, hình 19.1, năm 2020)
| Dạng tháp | Ví dụ | Phản ánh |
|---|---|---|
| Hình tam giác | Ê-ti-ô-pi-a | Dân số trẻ |
| Hình quả chuông | Ấn Độ | Dân số đang chuyển từ trẻ sang già |
| Hình chum | Ca-na-đa | Dân số già |
Dạng bài
Đọc tháp dân số
- 1 Nhìn đáy (0 – 4 tuổi): rộng ⇒ mức sinh cao; hẹp ⇒ mức sinh thấp.
- 2 Nhìn đỉnh (từ 65 tuổi): phình ⇒ nhiều người cao tuổi, tuổi thọ cao.
- 3 Đối chiếu tiêu chí: dưới 15 tuổi ≥ 35 % và từ 65 tuổi < 7 % ⇒ trẻ; từ 65 tuổi ≥ 7 % ⇒ già hoá.
- 4 Kiểm tra: ba nhóm tuổi cộng lại bằng 100 %; trục ngang của tháp cho từng giới, không phải cả hai giới.
⚠️ Bẫy hay gặp: Coi "tháp đáy rộng" là dân số già, hoặc lấy phần trăm của một giới trên trục ngang cộng thành 100 % (phải cộng cả hai bên nam và nữ).
Nước X có 38 % dân số dưới 15 tuổi và 4 % từ 65 tuổi trở lên. Nước Y có 16 % dưới 15 tuổi và 18 % từ 65 tuổi trở lên. Hai nước có dạng tháp nào, thuộc loại dân số nào?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Dân số già luôn là điều tốt vì nước đó phát triển" — sai: tuổi thọ cao nhưng thiếu lao động, chi phí chăm sóc người cao tuổi lớn.
- ✦"Dân số trẻ chỉ có thuận lợi" — sai: nguồn lao động dồi dào nhưng sức ép về giáo dục, y tế, việc làm.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Quy mô dân số
- 1Nhận biết
Số dân thế giới năm 2020 đạt khoảng
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng quy mô dân số thế giới (đơn vị: tỉ người; Đang PT là các nước đang phát triển): Dân số thế giới năm 2020 gấp bao nhiêu lần năm 1950? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số: lần.
- 3Thông hiểu
Dựa vào bảng: Nhận xét nào đúng về giai đoạn 1950 – 2020?
- 4Vận dụng
Dân số thế giới tăng rất nhanh từ giữa thế kỉ XX (bùng nổ dân số) chủ yếu do
Gia tăng tự nhiên, cơ học, thực tế
- 1Nhận biết
Tỉ suất gia tăng dân số tự nhiên là mức chênh lệch giữa
- 2Thông hiểu Năm 2020, tỉ suất sinh thô của thế giới khoảng 19‰ và tỉ suất tử thô khoảng 7‰. Tỉ suất gia tăng tự nhiên là bao nhiêu %? Đáp số: %
- 3Thông hiểu
Vì sao đối với toàn thế giới, gia tăng cơ học không làm thay đổi tổng số dân?
- 4Vận dụng Một nước có tỉ suất sinh thô 18‰, tử thô 8‰, nhập cư 5‰, xuất cư 2‰ (số liệu minh hoạ). Gia tăng dân số thực tế là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số: %
Nhân tố tác động
- 1Thông hiểu
Nhìn chung, trình độ phát triển kinh tế và mức sống cao tác động tới mức sinh theo hướng
- 2Vận dụng
Một vùng liên tiếp bị thiên tai và dịch bệnh. Hai tỉ suất chịu tác động trực tiếp nhất là
Cơ cấu sinh học: giới và tuổi
- 1Nhận biết
Theo SGK, tháp dân số hình tam giác (như Ê-ti-ô-pi-a) phản ánh
- 2Thông hiểu
Dân số được gọi là "già hoá" khi số người từ 65 tuổi trở lên chiếm
- 3Thông hiểu Một nước có 24 % dân số dưới 15 tuổi và 68 % dân số từ 15 đến 64 tuổi. Người từ 65 tuổi trở lên chiếm bao nhiêu %? Đáp số: %
- 4Vận dụng
So sánh tháp dân số năm 2020 của Ca-na-đa và Ê-ti-ô-pi-a, nhận xét đúng là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Xu hướng gần đây của tỉ suất gia tăng tự nhiên trên thế giới là
- 2Thông hiểu
Gia tăng dân số thực tế là
- 3Vận dụng
Một quốc gia có tháp dân số đáy rộng, đỉnh nhọn. Khó khăn lớn nhất về dân số của quốc gia này là
- 4Vận dụng
Một nước có dân số già, thiếu lao động ban hành chính sách khuyến khích sinh con. Chính sách này trước hết tác động tới
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng quy mô dân số thế giới (đơn vị: tỉ người; Đang PT là các nước đang phát triển):
a)Dân số các nước đang phát triển tăng thêm 4,8 tỉ người trong giai đoạn 1950 – 2020.
b)Dự báo đến năm 2050 dân số các nước phát triển vẫn tiếp tục tăng so với năm 2020.
c)Tỉ trọng dân số các nước đang phát triển trong dân số thế giới tăng từ năm 1950 đến năm 2020.
d)Từ năm 2000 đến năm 2020, dân số thế giới tăng thêm 1,4 tỉ người.
- 2Vận dụng
Cho bảng cơ cấu lao động theo khu vực kinh tế năm 2020 (đơn vị: %; NLTS: nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ sản; Thấp, Cao: nhóm nước thu nhập thấp, cao):
a)Ở nhóm nước thu nhập cao, hơn 70 % lao động làm trong khu vực dịch vụ.
b)Tỉ trọng lao động NLTS của nhóm thu nhập thấp gấp hơn 15 lần nhóm thu nhập cao.
c)Nhóm thu nhập thấp có tỉ trọng lao động công nghiệp và xây dựng lớn hơn nhóm thu nhập cao.
d)Công nghiệp và xây dựng chiếm tỉ trọng lớn nhất trong cơ cấu lao động của nhóm thu nhập cao.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng quy mô dân số: Tỉ trọng dân số các nước đang phát triển trong dân số thế giới năm 2020 là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng quy mô dân số ở câu trên, dân số thế giới năm 2050 (dự báo) tăng thêm bao nhiêu tỉ người so với năm 2020? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Thông hiểu Một nước có tỉ suất sinh thô 22‰ và tỉ suất tử thô 6‰. Tỉ suất gia tăng dân số tự nhiên là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Vận dụng Một nước có tỉ suất gia tăng tự nhiên 0,8 %, tỉ suất nhập cư 1‰ và tỉ suất xuất cư 3‰. Gia tăng dân số thực tế là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Vận dụng Năm 2020 dân số thế giới là 7,8 tỉ người, tỉ suất gia tăng tự nhiên 1,2 %. Mỗi năm dân số thế giới tăng thêm khoảng bao nhiêu triệu người? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 6Thông hiểu Dựa vào bảng cơ cấu lao động năm 2020 (đơn vị: %): Tỉ trọng lao động công nghiệp và xây dựng của nhóm thu nhập cao hơn nhóm thu nhập thấp bao nhiêu điểm phần trăm? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: số dân các mốc (7,8 tỉ năm 2020), khái niệm gia tăng tự nhiên, cơ học, thực tế; nhân tố tác động (thiên tai, dịch bệnh, kinh tế – xã hội, chính sách); ba dạng tháp dân số; tiêu chí dân số trẻ, già hoá; chỉ tiêu trình độ văn hoá.
- •Phần II hay cho bảng quy mô dân số 1950 – 2050 hoặc cơ cấu lao động: ý dễ mất điểm là nhầm cột phát triển với đang phát triển, coi 2050 là số thực, nhầm hai nhóm thu nhập.
- •Phần III: tính tỉ trọng, số lần, mức tăng thêm, gia tăng tự nhiên và thực tế (nhớ chia 10 đổi ‰ ra %), tỉ số giới tính. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Nối với bài 20 (phân bố dân cư, đô thị hoá), bài 21 – 22 (dân cư là nguồn lực, cơ cấu lao động và GDP) và Địa lí 12 bài Dân số Việt Nam.
Phân bố dân cư và đô thị hoá trên thế giới