Phân bố dân cư và đô thị hoá trên thế giới
Trình bày đặc điểm phân bố dân cư thế giới, đọc bản đồ mật độ dân số và tính mật độ; phân tích nhân tố tác động tới phân bố dân cư và đô thị hoá; nêu ảnh hưởng hai mặt của đô thị hoá như đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 20
⚡ Nhớ nhanh
- 1Dân cư thế giới phân bố rất không đều: đông ở Nam Á, Đông Á, Đông Nam Á, Tây và Trung Âu; thưa ở Bắc Á, châu Đại Dương… Thước đo là mật độ dân số (người/km²); hình 20 chia 4 mức: dưới 10 · 10 – 100 · 101 – 200 · trên 200.
- 2Nhân tố phân bố dân cư: tự nhiên (điều kiện thuận lợi ⇒ đông) và kinh tế – xã hội (trình độ lực lượng sản xuất, tính chất nền kinh tế, khai thác lâu đời, di cư). Các nhân tố tác động tổng hợp, không riêng lẻ.
- 3Đô thị hoá là tăng nhanh số lượng, quy mô điểm dân cư đô thị, tập trung dân cư vào thành phố lớn và phổ biến lối sống thành thị; thước đo quan trọng là tỉ lệ dân thành thị (thế giới năm 2020: 56,2 %).
- 4Nhân tố đô thị hoá: vị trí, tự nhiên (không quyết định); phát triển kinh tế, nhất là công nghiệp gắn khoa học – công nghệ; lối sống, thu nhập, văn hoá; chính sách quyết định hướng tương lai. Công nghiệp hoá và đô thị hoá song hành; đô thị hoá tự phát thì ô nhiễm, tắc nghẽn.
- 5Tính nhanh: mật độ = số dân : diện tích (triệu người : nghìn km² thì nhân 1 000); tăng tỉ lệ thành thị = % năm sau − % năm đầu (điểm phần trăm); số dân thành thị = dân số × tỉ lệ thành thị.
👀 Nhìn là hiểu
Bốn cảnh tự chạy trên bản đồ thế giới giản lược (cắt Âu – Á – Phi – Ô-xtrây-li-a, có Hoàng Sa, Trường Sa): các mức mật độ tô dần, biểu tượng nhân tố, 100 chấm "cứ 100 người có bao nhiêu người ở thành thị" (kéo thanh chọn năm 1950, 1970, 2000, 2020) và hai mặt của đô thị hoá. Thẻ "Tự chơi": kéo 9 thẻ nhân tố lên khung Nam Á, Tây Âu, Bắc Á, Xa-ha-ra (có một thẻ bẫy). Phía dưới có phần "Thử tính mật độ": kéo thanh dân số, diện tích, thang 4 mức đổi ngay.
Dân cư thế giới phân bố rất không đều.
Kéo thanh để so 1950, 1970, 2000, 2020: số chấm tím (thành thị) tăng dần.
Thử tính mật độ dân số (số liệu minh hoạ)
Mật độ = 50 triệu người : 250 nghìn km² = (50 × 1 000) : 250 = 200,0 người/km².
Từ 101 đến 200 người/km²
Mật độ là con số trung bình của cả lãnh thổ, không cho biết bên trong chỗ nào đông, chỗ nào thưa.
1 🗺️ Phân bố dân cư và mật độ dân số
Cần nhớ
- ✦Dân cư thế giới phân bố rất không đều. Đông đúc: Nam Á, Đông Á, Đông Nam Á, Tây và Trung Âu… Thưa dân: Bắc Á, châu Đại Dương…
- ✦Mật độ dân số = số dân : diện tích (người/km²), là con số trung bình của cả lãnh thổ. Mật độ trung bình thế giới khoảng 60 người/km² (số liệu tham khảo), nhưng nơi hàng nghìn người/km², nơi gần như không có người.
- ✦Hình 20 (năm 2020) dùng 4 mức: dưới 10, từ 10 đến 100, từ 101 đến 200, trên 200 người/km². Trên bản đồ: Ấn Độ thuộc mức trên 200, Ô-xtrây-li-a thuộc mức dưới 10.
Bốn mức mật độ dân số (SGK, hình 20)
| Mức | Mật độ (người/km²) | Ví dụ trên bản đồ |
|---|---|---|
| 1 | Dưới 10 | Ô-xtrây-li-a, Ca-na-đa, Liên bang Nga |
| 2 | Từ 10 đến 100 | Nhiều nước châu Phi, Nam Mỹ |
| 3 | Từ 101 đến 200 | Một số nước Đông Nam Á, châu Âu (tra trên hình 20) |
| 4 | Trên 200 | Ấn Độ, Nhật Bản |
Dạng bài
Tính mật độ dân số (Phần III)
- 1 Đổi đơn vị về cùng hệ: triệu người : nghìn km² thì nhân kết quả với 1 000 để ra người/km².
- 2 Mật độ = số dân : diện tích.
- 3 Đối chiếu bốn mức trong chú giải bản đồ để biết nước đó thuộc mức nào.
- 4 Kiểm tra: diện tích nhỏ lại mà dân số giữ nguyên thì mật độ phải tăng; làm tròn đúng yêu cầu đề.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên quy đổi triệu người, nghìn km² (ra 0,2 hay 5 000 thay vì 200), hoặc chia ngược diện tích : số dân.
Một quốc gia có 50 triệu dân, diện tích 250 nghìn km² (số liệu minh hoạ). Tính mật độ dân số và cho biết thuộc mức nào của hình 20.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Đọc bản đồ mật độ dân số
- 1 Đọc chú giải: màu càng đậm, mật độ càng cao (4 mức).
- 2 Tìm vùng hoặc nước cần hỏi trên bản đồ; so màu với chú giải.
- 3 Rút ra nhận xét: vùng đông (màu đậm) và vùng thưa (màu nhạt), thường liền với đồng bằng, ven biển, hay hoang mạc, vùng cực.
- 4 Kiểm tra: không dùng màu một nước để nói chỗ nào đông trong nước đó (mật độ là số trung bình).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Mật độ dân số cho biết chỗ nào trong nước đông" — sai: đó là số trung bình; nước mật độ thấp vẫn có thành phố rất đông.
- ✦"Châu Đại Dương, Bắc Á thưa dân vì không ai muốn đến" — phải giải thích bằng nhân tố (khí hậu lạnh, khô hạn, kinh tế – xã hội…), không bằng ý muốn.
2 🧭 Nhân tố tác động đến phân bố dân cư
Cần nhớ
- ✦Phân bố dân cư là hiện tượng xã hội có tính quy luật, do tác động tổng hợp của nhiều nhân tố từ tự nhiên đến kinh tế – xã hội, chúng kết hợp với nhau.
- ✦Tự nhiên: tạo điều kiện thuận lợi hoặc gây trở ngại cho cư trú. Nơi tự nhiên và tài nguyên phong phú, môi trường thuận lợi thường đông dân, ngược lại thì thưa dân.
- ✦Kinh tế – xã hội: trình độ lực lượng sản xuất quyết định việc phân bố (chuyển từ tự phát sang tự giác); phụ thuộc tính chất nền kinh tế (nơi đông gắn với công nghiệp, dịch vụ); nơi khai thác lâu đời thường đông hơn nơi mới khai thác; di cư làm đổi tỉ trọng dân số cả châu lục.
Nhân tố và ví dụ
| Nhóm | Nhân tố | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tự nhiên | Khí hậu, nguồn nước, địa hình, đất đai, khoáng sản | Đồng bằng châu thổ đông; hoang mạc, vùng cực, núi cao thưa |
| Kinh tế – xã hội | Trình độ lực lượng sản xuất, tính chất nền kinh tế | Công nghiệp, dịch vụ phát triển ⇒ dân cư đông; lúa nước cần nhiều lao động |
| Kinh tế – xã hội | Lịch sử khai thác lãnh thổ; di cư | Tây Âu, Nam Á khai thác lâu đời; các luồng di dân lớn đổi tỉ trọng dân số châu lục |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tự nhiên quyết định hoàn toàn phân bố dân cư" — sai: nhiều thành phố lớn mọc lên giữa hoang mạc nhờ khai thác dầu mỏ; kinh tế – xã hội có thể vượt trở ngại của tự nhiên.
- ✦"Chỉ một nhân tố giải thích được mọi nơi" — sai: luôn là tác động tổng hợp.
3 🏙️ Đô thị hoá: khái niệm và tỉ lệ dân thành thị
Cần nhớ
- ✦Đô thị hoá là quá trình kinh tế – xã hội thể hiện ở sự tăng nhanh về số lượng và quy mô các điểm dân cư đô thị, sự tập trung dân cư trong các thành phố (nhất là thành phố lớn) và phổ biến rộng rãi lối sống thành thị.
- ✦Tỉ lệ dân thành thị là một trong các thước đo quan trọng về trình độ đô thị hoá và là cơ sở để so sánh mức độ đô thị hoá giữa các nước.
- ✦Đô thị là khu vực tập trung dân cư sinh sống và chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực kinh tế phi nông nghiệp (gồm nội thành, ngoại thành của thành phố; nội thị, ngoại thị của thị xã, thị trấn).
- ✦Từ khoảng năm 2007, số dân thành thị của thế giới vượt số dân nông thôn (theo Liên hợp quốc).
Tỉ lệ dân thành thị và nông thôn thế giới 1950 – 2020 (SGK, bảng 20.2; đơn vị: %)
| Năm | Thành thị | Nông thôn |
|---|---|---|
| 1950 | 29,6 | 70,4 |
| 1970 | 36,6 | 63,4 |
| 2000 | 46,7 | 53,3 |
| 2020 | 56,2 | 43,8 |
Dạng bài
Đọc bảng tỉ lệ dân thành thị
- 1 Mỗi hàng: thành thị + nông thôn = 100 %.
- 2 Tăng thêm = % năm sau − % năm đầu, đơn vị điểm phần trăm (không phải %).
- 3 So tốc độ giữa các giai đoạn: lấy mức tăng : số năm của giai đoạn (điểm %/năm).
- 4 Số dân thành thị = dân số thế giới × tỉ lệ thành thị. Kiểm tra: cộng với dân nông thôn phải ra dân số cả thế giới.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết mức tăng là "26,6 %" (phải là điểm phần trăm), hoặc nhầm hai cột thành thị – nông thôn.
Dựa vào bảng 20.2, tính mức tăng tỉ lệ dân thành thị 1950 – 2020 và số dân thành thị năm 2020 (dân số thế giới 7,8 tỉ người, bài 19).
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đô thị hoá chỉ là số dân sống ở thành phố tăng" — thiếu: còn tăng số lượng, quy mô đô thị và lối sống thành thị lan ra nông thôn.
- ✦"Năm 2000 dân thành thị đã nhiều hơn nông thôn" — sai: 46,7 % < 50 %; mốc vượt là khoảng 2007.
4 🏭 Nhân tố tác động đến đô thị hoá
Cần nhớ
- ✦Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên (quỹ đất, địa hình, nguồn nước, khoáng sản…): tạo thuận lợi hoặc khó khăn nhưng không phải nhân tố quyết định.
- ✦Phát triển kinh tế, đặc biệt công nghiệp gắn với khoa học – công nghệ, có tác động đặc biệt quan trọng; công nghiệp hoá và đô thị hoá song hành, hỗ trợ nhau.
- ✦Lối sống, mức thu nhập, trình độ văn hoá, nghề nghiệp đều tác động tới đô thị hoá.
- ✦Chính sách phát triển đô thị xuất phát từ hoàn cảnh cụ thể của quốc gia, vùng: là nhân tố quyết định hướng phát triển đô thị trong tương lai.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Quỹ đất, khoáng sản quyết định đô thị hoá" — sai: SGK nêu rõ tự nhiên không phải nhân tố quyết định.
- ✦"Đô thị hoá và công nghiệp hoá đối lập nhau" — sai: chúng song hành; đô thị hoá không gắn công nghiệp hoá dễ thành tự phát.
5 ⚖️ Ảnh hưởng của đô thị hoá
Ảnh hưởng của đô thị hoá (SGK, bảng 20.1)
| Lĩnh vực | Tích cực | Tiêu cực |
|---|---|---|
| Kinh tế | Tăng quy mô, tỉ lệ lao động ở công nghiệp, xây dựng, dịch vụ; đổi cơ cấu kinh tế; tăng năng suất lao động | Giá cả ở đô thị cao; tăng chênh lệch thành thị – nông thôn |
| Xã hội | Thêm việc làm mới; lối sống thành thị, nhiều thiết bị văn minh; nâng trình độ văn hoá, nghề nghiệp | Áp lực về nhà ở, việc làm, hạ tầng; nguy cơ tệ nạn xã hội |
| Môi trường | Mở rộng không gian đô thị, hạ tầng hiện đại, nâng chất lượng cuộc sống | Đô thị hoá tự phát: ô nhiễm môi trường, giao thông tắc nghẽn |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đô thị hoá nhanh luôn tốt" — sai: tốt khi gắn với công nghiệp hoá; tự phát thì sinh áp lực nhà ở, việc làm, ô nhiễm, tắc nghẽn.
- ✦Nêu ảnh hưởng phải đủ hai mặt và theo lĩnh vực (kinh tế, xã hội, môi trường), đừng chỉ nêu một mặt.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Phân bố dân cư, mật độ
- 1Nhận biết
Những khu vực tập trung dân cư đông đúc trên thế giới là
- 2Thông hiểu
Dựa vào hình 20 (bản đồ mật độ dân số năm 2020), nước có mật độ dân số trên 200 người/km² là
- 3Nhận biết
Dựa vào hình 20, nước nào sau đây có mật độ dân số dưới 10 người/km²?
- 4Thông hiểu Một quốc gia có 120 triệu dân, diện tích 300 nghìn km² (số liệu minh hoạ). Mật độ dân số là bao nhiêu người/km²? Đáp số:
- 5Vận dụng Một vùng có mật độ dân số 150 người/km² và diện tích 80 nghìn km² (số liệu minh hoạ). Dân số của vùng là bao nhiêu triệu người? Đáp số:
Nhân tố phân bố dân cư
- 1Thông hiểu
Vì sao Nam Á có dân cư tập trung đông đúc?
- 2Thông hiểu
Nhân tố nào dưới đây thuộc nhóm kinh tế – xã hội tác động tới phân bố dân cư?
- 3Vận dụng
Nhiều thành phố lớn mọc lên giữa hoang mạc nhờ khai thác dầu mỏ cho thấy
Đô thị hoá, tỉ lệ dân thành thị
- 1Nhận biết
Đô thị hoá là quá trình kinh tế – xã hội thể hiện ở
- 2Nhận biết
Thước đo quan trọng về trình độ phát triển của quá trình đô thị hoá là
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng tỉ lệ dân thành thị và nông thôn của thế giới (đơn vị: %): Từ năm 1950 đến năm 2020, tỉ lệ dân thành thị tăng thêm bao nhiêu điểm phần trăm? Đáp số:
- 4Thông hiểu
Dựa vào bảng: Nhận xét nào đúng?
- 5Vận dụng Năm 1950 dân số thế giới là 2,5 tỉ người, tỉ lệ dân thành thị 29,6 %. Số dân thành thị khi đó là bao nhiêu tỉ người? (làm tròn hai chữ số thập phân) Đáp số:
Nhân tố đô thị hoá
- 1Thông hiểu
Nhân tố được SGK coi là quyết định hướng phát triển đô thị trong tương lai là
- 2Thông hiểu
Công nghiệp hoá và đô thị hoá có quan hệ
Ảnh hưởng của đô thị hoá
- 1Vận dụng
Đô thị hoá tự phát, không gắn với công nghiệp hoá thường dẫn đến
- 2Thông hiểu
Mặt tích cực của đô thị hoá về kinh tế là
- 3Vận dụng
Để hạn chế tác động tiêu cực của đô thị hoá ở các nước đang phát triển, giải pháp phù hợp nhất là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phân bố dân cư là một hiện tượng xã hội có tính quy luật do
- 2Thông hiểu
Những khu vực dân cư đông đúc thường gắn với
- 3Vận dụng
Dựa vào bảng 20.2, tỉ lệ dân thành thị của thế giới vượt mốc 50 % trong giai đoạn
- 4Thông hiểu
Đặc điểm của đô thị hoá trên thế giới hiện nay là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng tỉ lệ dân thành thị và nông thôn của thế giới giai đoạn 1950 – 2020 (đơn vị: %):
a)Tỉ lệ dân thành thị tăng liên tục từ năm 1950 đến năm 2020.
b)Đến năm 2000, dân thành thị của thế giới đã nhiều hơn dân nông thôn.
c)Từ năm 2000 đến năm 2020, tỉ lệ dân thành thị tăng thêm 9,5 điểm phần trăm.
d)Bình quân mỗi năm, tỉ lệ dân thành thị giai đoạn 1950 – 1970 tăng nhanh hơn giai đoạn 2000 – 2020.
- 2Vận dụng
Cho bảng số dân và diện tích của ba nước (số liệu minh hoạ):
a)Nước A có mật độ dân số 400 người/km².
b)Nước C có mật độ dân số thấp nhất và thuộc mức dưới 10 người/km².
c)Nước B có mật độ dân số lớn hơn nước A.
d)Nước B có mật độ dân số thuộc mức từ 101 đến 200 người/km².
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: Mật độ dân số của nước B là bao nhiêu người/km²? Đáp số:
- 2Vận dụng Với bảng ở câu trên, nếu diện tích nước A giảm còn 200 nghìn km² mà dân số giữ nguyên, mật độ dân số của nước A là bao nhiêu người/km²? Đáp số:
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng tỉ lệ dân thành thị (đơn vị: %): Tỉ lệ dân thành thị năm 2020 tăng thêm bao nhiêu điểm phần trăm so với năm 1950? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Vận dụng Năm 2020 dân số thế giới là 7,8 tỉ người, tỉ lệ dân thành thị là 56,2 %. Số dân thành thị là bao nhiêu tỉ người? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu Với bảng tỉ lệ dân thành thị ở câu trên, năm 2020 dân thành thị hơn dân nông thôn bao nhiêu điểm phần trăm? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng Một vùng có diện tích 40 nghìn km² và mật độ dân số 250 người/km². Dân số của vùng là bao nhiêu triệu người? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: vùng đông dân, thưa dân; đọc hình 20 (nước nào trên 200, dưới 10 người/km²); nhân tố phân bố dân cư (tự nhiên và kinh tế – xã hội); khái niệm đô thị hoá, thước đo tỉ lệ dân thành thị; nhân tố đô thị hoá; ảnh hưởng tích cực, tiêu cực.
- •Phần II hay cho bảng 20.2 (tỉ lệ dân thành thị – nông thôn) hoặc bảng số dân, diện tích: ý dễ mất điểm là nhầm mốc vượt 50 %, viết "%" thay cho "điểm phần trăm", so bình quân năm các giai đoạn dài ngắn khác nhau.
- •Phần III: tính mật độ dân số (nhớ quy đổi triệu người, nghìn km²), mức tăng điểm phần trăm, số dân thành thị. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Nối với bài 19 (dân số, cơ cấu lao động), bài 21 (nguồn lực dân cư), bài 33 (dịch vụ ở đô thị) và Địa lí 12 bài Đô thị hoá, vấn đề dân cư Việt Nam.
Các nguồn lực phát triển kinh tế