Địa lí ngành thương mại và ngành tài chính ngân hàng
Trình bày vai trò, đặc điểm, nhân tố của thương mại và tài chính ngân hàng; phân biệt nội thương – ngoại thương; tính cán cân xuất nhập khẩu (xuất siêu, nhập siêu), tổng kim ngạch, tỉ trọng, gấp mấy lần từ bảng 37 và hình 37.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 37
⚡ Nhớ nhanh
- 1Thương mại là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng: điều tiết sản xuất, mở rộng trao đổi hàng hoá, định hướng tiêu dùng, thúc đẩy phân công lao động giữa các lãnh thổ. Chịu tác động của quy luật cung – cầu; gồm nội thương (trong một quốc gia) và ngoại thương (giữa các quốc gia); thương mại điện tử bùng nổ nhờ công nghệ.
- 2Cán cân xuất nhập khẩu = xuất khẩu − nhập khẩu: dương = xuất siêu, âm = nhập siêu. Khác với tổng kim ngạch = xuất khẩu + nhập khẩu (chỉ cho biết quy mô ngoại thương). Nhân tố: vị trí địa lí, trình độ kinh tế – lịch sử – văn hoá, dân cư (sức mua), khoa học – công nghệ, toàn cầu hoá.
- 3Số liệu SGK: tổng trị giá xuất nhập khẩu thế giới 6 816 (1990) → 12 423 (2000) → 29 516 (2010) → 37 169 tỉ USD (2019). Hình 37 (2019, tỉ USD): Hoa Kỳ xuất 1 646, nhập 2 568 ⇒ nhập siêu; Đức xuất 1 489, nhập 1 234 ⇒ xuất siêu; Trung Quốc xuất 3 034, nhập 2 655.
- 4Tài chính ngân hàng là huyết mạch của nền kinh tế: cung cấp dịch vụ tài chính cho đầu tư, sản xuất; lĩnh vực rộng; rủi ro cao, phản ứng dây chuyền nên làm theo quy trình nghiêm ngặt; khách chọn theo tiện lợi, an toàn, lãi suất, phí. Trung tâm hàng đầu: Niu Oóc, Luân Đôn, Thượng Hải, Tô-ky-ô.
- 5Tính nhanh: cán cân = xuất − nhập; tổng kim ngạch = xuất + nhập; tỉ trọng xuất khẩu = xuất : tổng kim ngạch × 100 %; gấp mấy lần = số lớn : số bé. Đọc kĩ: "xuất siêu bao nhiêu" hỏi giá trị dương của (xuất − nhập), không phải tổng.
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ thế giới tự chạy 4 cảnh: tổng trị giá xuất nhập khẩu thế giới tăng 1990 → 2019, cặp cột xuất (xanh) – nhập (hồng) của 12 nước mọc lên theo hình 37, mũi tên ▲ xuất siêu / ▼ nhập siêu hiện từng nước kèm phép tính, rồi bốn trung tâm tài chính hàng đầu sáng lên. "Tự chơi": kéo hai thanh xuất khẩu, nhập khẩu (hoặc chạm tên nước để nạp số liệu thật) — hai cột và nhãn xuất siêu / nhập siêu đổi ngay; kéo 8 thẻ nước vào ô Xuất siêu hay Nhập siêu (cầm thẻ nào thì cặp cột nước đó sáng lên); thẻ "Tổng kim ngạch của Đức" là bẫy, phải thả vào ô "Không phải cán cân".
Hàng hoá xuất nhập khẩu, cả thế giới
0 tỉ USD
Năm 1990: 6 816 tỉ USD hàng hoá xuất nhập khẩu.
Sơ đồ giản lược, không theo tỉ lệ. Cột: trị giá xuất, nhập khẩu năm 2019 (tỉ USD), theo số ghi trên hình 37 SGK Địa lí 10; cột Trung Quốc vẽ đủ chiều cao.
1 🛒 Thương mại: vai trò và đặc điểm
Cần nhớ
- ✦Vai trò với phát triển kinh tế: là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng; điều tiết sản xuất, giúp trao đổi hàng hoá được mở rộng, thúc đẩy sản xuất phát triển.
- ✦Vai trò với lĩnh vực khác: định hướng tiêu dùng, tạo tập quán tiêu dùng mới; thúc đẩy phân công lao động giữa các lãnh thổ trong nước và trên thế giới.
- ✦Đặc điểm: là quá trình trao đổi hàng hoá, dịch vụ giữa bên bán và bên mua, đồng thời tạo ra thị trường; chịu tác động của quy luật cung – cầu; kết hợp với công nghệ làm thương mại điện tử bùng nổ.
Trao đổi trong phạm vi một quốc gia: cửa hàng bán lẻ, chợ, siêu thị, trung tâm thương mại; tạo thị trường trong nước, phục vụ tiêu dùng của người dân.
Trao đổi giữa các quốc gia: gồm xuất khẩu (bán ra nước ngoài) và nhập khẩu (mua từ nước ngoài); đo bằng cán cân xuất nhập khẩu.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Ngoại thương chỉ là bán hàng ra nước ngoài" — sai: ngoại thương gồm cả xuất khẩu và nhập khẩu.
- ✦Nhầm nội thương (trong một nước) với ngoại thương (giữa các nước): chợ, siêu thị trong nước thuộc nội thương.
- ✦"Thương mại tạo ra sản phẩm" — sai: thương mại là cầu nối đưa sản phẩm từ sản xuất tới tiêu dùng (và điều tiết sản xuất), không trực tiếp làm ra sản phẩm.
2 ⚖️ Cán cân xuất nhập khẩu và tổng kim ngạch
Cần nhớ
- ✦Cán cân xuất nhập khẩu = xuất khẩu − nhập khẩu. Trị giá xuất lớn hơn nhập ⇒ xuất siêu (cán cân dương); nhỏ hơn ⇒ nhập siêu (cán cân âm).
- ✦Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu = xuất khẩu + nhập khẩu: cho biết quy mô ngoại thương của một nước, không cho biết xuất siêu hay nhập siêu.
- ✦Hai số liệu phải cùng đơn vị, cùng năm mới trừ, cộng được.
Cán cân và tổng kim ngạch năm 2019 (hình 37, tỉ USD)
| Nước | Xuất | Nhập | Cán cân |
|---|---|---|---|
| Hoa Kỳ | 1 646 | 2 568 | −922 (nhập siêu) |
| Đức | 1 489 | 1 234 | +255 (xuất siêu) |
| Trung Quốc | 3 034 | 2 655 | +379 (xuất siêu) |
| Nhật Bản | 706 | 721 | −15 (nhập siêu) |
| Ấn Độ | 324 | 484 | −160 (nhập siêu) |
Dạng bài
Tính cán cân, tổng kim ngạch, tỉ trọng xuất khẩu
- 1 Đọc xuất khẩu và nhập khẩu của đúng nước, đúng năm (đừng lẫn cột).
- 2 Cán cân = xuất − nhập; xét dấu: dương ⇒ xuất siêu, âm ⇒ nhập siêu.
- 3 Tổng kim ngạch = xuất + nhập; tỉ trọng xuất khẩu = xuất : tổng kim ngạch × 100 %.
- 4 Kiểm tra: xuất siêu thì xuất > nhập (tỉ trọng xuất trên 50 %); cán cân + 2 × nhập = tổng kim ngạch ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy xuất khẩu cộng nhập khẩu rồi gọi là cán cân; hoặc trừ ngược (nhập − xuất) rồi kết luận xuất siêu khi số âm.
Năm 2019 Đức xuất khẩu 1 489 tỉ USD, nhập khẩu 1 234 tỉ USD. Tính cán cân, tổng kim ngạch và tỉ trọng xuất khẩu.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Cán cân (xuất trừ nhập) ≠ tổng kim ngạch (xuất cộng nhập). Nước có tổng kim ngạch lớn chưa chắc xuất siêu.
- ✦"Nhập siêu lúc nào cũng là dấu hiệu nền kinh tế yếu" — sai (ý bổ sung): nhập máy móc, nguyên liệu để sản xuất có thể là đầu tư cho tăng trưởng; cần xem cơ cấu hàng nhập.
- ✦Xuất siêu nhiều nhất chưa chắc là xuất khẩu lớn nhất: Trung Quốc xuất lớn nhất (3 034) nhưng xuất siêu +379; Đức xuất 1 489 xuất siêu +255.
3 🌐 Nhân tố và tình hình thương mại thế giới
Nhân tố → ảnh hưởng tới thương mại
| Nhân tố | Ảnh hưởng |
|---|---|
| Vị trí địa lí | Hình thành đầu mối thương mại, thu hút đầu tư |
| Trình độ kinh tế, lịch sử – văn hoá | Quyết định cơ cấu và quy mô thương mại |
| Đặc điểm dân cư | Sức mua, nhu cầu; hình thành mạng lưới thương mại |
| Khoa học – công nghệ | Đổi cách thức, loại hình (thương mại điện tử) |
| Toàn cầu hoá, hội nhập | Thúc đẩy đầu tư quốc tế, ngoại thương, các tổ chức thương mại quốc tế |
Tổng trị giá hàng hoá xuất nhập khẩu thế giới (bảng 37, tỉ USD)
| Năm | Tỉ USD | So với 1990 |
|---|---|---|
| 1990 | 6 816 | 1 lần |
| 2000 | 12 423 | gấp 1,8 lần |
| 2010 | 29 516 | gấp 4,3 lần |
| 2019 | 37 169 | gấp 5,5 lần |
Cần nhớ
- ✦Nội thương ngày càng phát triển về không gian, số lượng, chất lượng sản phẩm; mua bán ở cửa hàng bán lẻ, chợ, siêu thị, trung tâm thương mại; thương mại điện tử phát triển mạnh, làm thay đổi thương mại truyền thống.
- ✦Ngoại thương: thị trường thế giới là thị trường toàn cầu; toàn cầu hoá kinh tế là xu hướng quan trọng nhất; thương mại quốc tế tăng về khối lượng và trị giá.
- ✦Mặt hàng xuất nhập khẩu hàng đầu: dầu thô, linh kiện điện tử, ô tô, lương thực, dược phẩm. Tổ chức: WTO giám sát các hiệp định thương mại; khu vực có EU, ASEAN, APEC (hình 37 còn USMCA, MERCOSUR, SAARC).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Bảng 37 là tổng xuất cộng nhập của cả thế giới, không phải riêng xuất khẩu.
- ✦Tính "gấp mấy lần" bằng hiệu (37 169 − 6 816) thay vì thương (37 169 : 6 816 ≈ 5,5).
- ✦Nhầm tổ chức: WTO là tổ chức thương mại toàn cầu; ASEAN là hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á.
4 🏦 Tài chính ngân hàng: vai trò, đặc điểm, nhân tố
Cần nhớ
- ✦Vai trò: là huyết mạch của nền kinh tế, động lực thúc đẩy phát triển; cung cấp dịch vụ tài chính để đầu tư và sản xuất diễn ra liên tục, góp phần điều tiết sản xuất, ổn định kinh tế; tạo việc làm, tăng năng suất lao động; thúc đẩy toàn cầu hoá qua các hoạt động tài chính toàn cầu.
- ✦Đặc điểm: lĩnh vực rất rộng (ngân hàng, tài chính doanh nghiệp, tài chính công, tài chính quốc tế); rủi ro cao, phản ứng dây chuyền nên sản phẩm làm theo quy trình nghiêm ngặt; khách chọn dịch vụ theo tiện lợi, an toàn, lãi suất, phí; chất lượng chỉ đánh giá được trong và sau khi sử dụng.
- ✦Nhân tố: nhu cầu phát triển kinh tế và khả năng tài chính của dân cư; phân bố các trung tâm kinh tế, dân cư, quần cư (ảnh hưởng tới quy mô, nơi đặt cơ sở giao dịch); khoa học – công nghệ (ảnh hưởng lớn tới hoạt động, năng suất).
So sánh hai ngành
| Thương mại | Tài chính ngân hàng | |
|---|---|---|
| Vai trò cốt lõi | Cầu nối sản xuất – tiêu dùng | Huyết mạch, cung cấp dịch vụ tài chính |
| Chịu tác động mạnh của | Quy luật cung – cầu | Rủi ro cao ⇒ quy trình nghiêm ngặt |
| Khách lựa chọn theo | Giá, nhu cầu, thị trường | Tiện lợi, an toàn, lãi suất, phí |
| Xu hướng nhờ công nghệ | Thương mại điện tử | Thanh toán, giao dịch số (ý bổ sung) |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Ngân hàng chỉ là nơi cất giữ tiền" — sai (ý bổ sung): ngân hàng còn huy động vốn, cho vay, thanh toán; nên SGK gọi là huyết mạch của nền kinh tế.
- ✦Chất lượng dịch vụ tài chính không thể đánh giá trước khi dùng — chỉ biết trong và sau khi sử dụng; vì thế khách ưu tiên an toàn.
- ✦Nhầm tài chính ngân hàng (dịch vụ về tiền, vốn) với thương mại (trao đổi hàng hoá, dịch vụ).
5 🏙️ Tình hình phát triển và phân bố tài chính ngân hàng
Cần nhớ
- ✦Tài chính ngân hàng xuất hiện từ lâu; nhiều tổ chức tài chính ngân hàng quốc tế được thành lập (Ngân hàng Thế giới – WB cho vay thúc đẩy kinh tế; Quỹ Tiền tệ Quốc tế – IMF thúc đẩy hợp tác tiền tệ, ổn định tài chính).
- ✦Là ngành trụ cột ở các nước phát triển như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Anh, Đức, Pháp, Liên bang Nga, Hàn Quốc; ở các nước đang phát triển ngày càng sôi động, đóng góp lớn cho nền kinh tế.
- ✦Trung tâm tài chính hàng đầu thế giới: Niu Oóc, Luân Đôn, Thượng Hải, Tô-ky-ô. Đều là đô thị lớn của các nền kinh tế lớn (nhân tố: tập trung trung tâm kinh tế, dân cư, công nghệ).
Dạng bài
Giải thích vì sao trung tâm tài chính ở đô thị lớn
- 1 Nêu nhân tố: nhu cầu phát triển kinh tế và khả năng tài chính của dân cư.
- 2 Nêu phân bố: trung tâm kinh tế, dân cư, quần cư tập trung ở đô thị lớn.
- 3 Nêu công nghệ: hạ tầng thông tin hiện đại, nhân lực chất lượng cao.
- 4 Kiểm tra: đã nêu ít nhất hai nhân tố và gắn với hình ảnh cụ thể (Niu Oóc, Luân Đôn…) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Giải thích bằng khí hậu hay tài nguyên khoáng sản: trung tâm tài chính phụ thuộc vào kinh tế, dân cư, công nghệ.
Vì sao Luân Đôn, Niu Oóc, Thượng Hải, Tô-ky-ô trở thành trung tâm tài chính hàng đầu?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Thương mại: vai trò, đặc điểm
- 1Nhận biết
Ngành nào được coi là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng?
- 2Thông hiểu
Ngoại thương khác nội thương ở chỗ ngoại thương là hoạt động trao đổi hàng hoá, dịch vụ
- 3Thông hiểu
Hoạt động thương mại chịu tác động trực tiếp của quy luật
- 4Vận dụng
Vì sao thương mại điện tử bùng nổ trong những năm gần đây?
Cán cân, tổng kim ngạch
- 1Nhận biết
Nếu trị giá xuất khẩu lớn hơn trị giá nhập khẩu thì gọi là
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng năm 2019 (tỉ USD): Hoa Kỳ nhập siêu tỉ USD.
- 3Thông hiểu Với bảng ở câu trên, Đức xuất siêu tỉ USD.
- 4Vận dụng Với bảng ở câu trên, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Trung Quốc năm 2019 là tỉ USD.
- 5Thông hiểu Với bảng ở câu trên, xuất khẩu của Đức chiếm % tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Đức (làm tròn một chữ số thập phân).
Nhân tố, đọc bảng và bản đồ
- 1Nhận biết
Tổ chức quốc tế có chức năng giám sát các hiệp định thương mại giữa các nước thành viên là
- 2Thông hiểu
Nhân tố nào ảnh hưởng tới sức mua, nhu cầu của người dân và việc hình thành mạng lưới thương mại?
- 3Thông hiểu
Cho bảng tổng trị giá hàng hoá xuất nhập khẩu thế giới (tỉ USD): Nhận xét đúng là
- 4Vận dụng
Theo hình 37 (năm 2019), trong các nước sau, nước nhập siêu là
- 5Nhận biết
Các mặt hàng xuất nhập khẩu hàng đầu thế giới theo SGK là
Tài chính ngân hàng
- 1Nhận biết
Ngành được coi là huyết mạch của nền kinh tế, động lực thúc đẩy kinh tế phát triển là
- 2Thông hiểu
Sản phẩm tài chính ngân hàng thường được thực hiện theo quy trình nghiêm ngặt vì
- 3Thông hiểu
Các trung tâm tài chính hàng đầu thế giới là
- 4Vận dụng
Vì sao các trung tâm tài chính lớn thường nằm ở đô thị lớn của các nền kinh tế lớn?
So sánh, vận dụng
- 1Thông hiểu
Điểm giống nhau của ngành thương mại và ngành tài chính ngân hàng là
- 2Vận dụng
Việc nhiều người mua hàng trên mạng và thanh toán không dùng tiền mặt là biểu hiện rõ nhất của nhân tố nào?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Cán cân xuất nhập khẩu của một nước được tính bằng
- 2Vận dụng
Một nước năm nọ xuất khẩu 500 tỉ USD, nhập khẩu 560 tỉ USD (số liệu minh hoạ). Kết luận đúng là
- 3Vận dụng
Trong hình 37, nước có tổng kim ngạch xuất nhập khẩu lớn nhất (trong các nước dưới đây) là
- 4Thông hiểu
Điều nào sau đây đúng với ngành tài chính ngân hàng?
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng trị giá xuất khẩu, nhập khẩu năm 2019 của một số nước (tỉ USD):
a)Đức xuất siêu 255 tỉ USD.
b)Hoa Kỳ nhập siêu 922 tỉ USD.
c)Trung Quốc nhập siêu vì có tổng kim ngạch lớn nhất.
d)Nhật Bản xuất siêu 15 tỉ USD.
- 2Vận dụng
Cho bảng tổng trị giá hàng hoá xuất nhập khẩu thế giới (tỉ USD):
a)Năm 2019 gấp khoảng 5,5 lần năm 1990.
b)Giai đoạn 2000 – 2010 có mức tăng tuyệt đối lớn nhất trong ba giai đoạn.
c)Tổng kim ngạch của thế giới bằng xuất khẩu trừ nhập khẩu.
d)Nhập siêu luôn chứng tỏ nền kinh tế của một nước đang yếu.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Hoa Kỳ năm 2019 là bao nhiêu tỉ USD? Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, Hoa Kỳ nhập siêu bao nhiêu tỉ USD? Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, nhập khẩu của Ấn Độ gấp bao nhiêu lần xuất khẩu của Ấn Độ? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Vận dụng Dựa vào bảng: Tổng trị giá xuất nhập khẩu của thế giới năm 2019 gấp bao nhiêu lần năm 2000? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu Với bảng ở câu trên, từ năm 2010 đến năm 2019, tổng trị giá xuất nhập khẩu của thế giới tăng thêm bao nhiêu tỉ USD? Đáp số:
- 6Vận dụng Với bảng ở câu trên, nếu lấy năm 2010 = 100 % thì năm 2019 là bao nhiêu %? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: vai trò thương mại (cầu nối sản xuất – tiêu dùng), phân biệt nội thương – ngoại thương, xuất siêu – nhập siêu, công thức cán cân, nhân tố ảnh hưởng, vai trò và đặc điểm tài chính ngân hàng, bốn trung tâm tài chính hàng đầu.
- •Phần II hay cho bảng xuất nhập khẩu hoặc bảng 37: ý dễ mất điểm là nhầm cán cân với tổng kim ngạch, kết luận xuất siêu vì tổng kim ngạch lớn, trừ ngược xuất – nhập, tính "gấp mấy lần" bằng hiệu thay vì thương.
- •Phần III: tính cán cân, tổng kim ngạch, tỉ trọng xuất khẩu, gấp mấy lần, tốc độ tăng (năm gốc = 100 %); đề chỉ hỏi số dương nên đọc kĩ "xuất siêu / nhập siêu bao nhiêu". Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Nối với bài 36 (du lịch quốc tế là "xuất khẩu tại chỗ"), bài 38 (viết báo cáo về một ngành dịch vụ), bài 21 – 22 (nguồn lực, cơ cấu kinh tế) và Địa lí 12 (thương mại, tài chính ở Việt Nam).
Thực hành: Viết báo cáo tìm hiểu về một ngành dịch vụ