Thực hành: Viết báo cáo tìm hiểu về một ngành dịch vụ
Nắm quy trình làm báo cáo về một ngành dịch vụ (chọn đề tài, thu thập – xử lí tài liệu, viết, trình bày); chọn đúng dạng biểu đồ cho số liệu dịch vụ; tính chỉ số (gấp mấy lần, tốc độ tăng, chi tiêu bình quân, cán cân) để đưa vào báo cáo; nắm dàn ý một báo cáo ngắn gọn có số liệu.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 38
⚡ Nhớ nhanh
- 1Quy trình (SGK): chọn đề tài (ngành đã học hoặc ngành khác như bảo hiểm, y tế, giáo dục, quảng cáo, khách sạn…) → thu thập, xử lí tài liệu (đề cương, số liệu, báo cáo, trang web đáng tin; phân tích, tổng hợp, so sánh) → viết báo cáo (đề cương chi tiết, ngắn gọn, súc tích) → trình bày có hình ảnh, sơ đồ, bảng, biểu đồ.
- 2Ba phần nội dung nên có: ý nghĩa của nội dung tìm hiểu; hiện trạng và nguyên nhân (có số liệu); một số giải pháp (xuất phát từ hiện trạng, khả thi). Nguồn tin cậy: trang của tổ chức quốc tế (WB, OECD, WTO, UNWTO, UPU), bộ ngành Việt Nam; luôn ghi nguồn và năm.
- 3Chọn biểu đồ: một chỉ tiêu, nhấn quy mô ⇒ cột; diễn biến, tốc độ tăng ⇒ đường (tốc độ tăng: đổi về năm gốc = 100 %); hai đại lượng khác đơn vị trên cùng trục thời gian ⇒ kết hợp (cột + đường); cơ cấu ⇒ tròn (1 – 3 năm) hoặc miền (từ 4 năm).
- 4Số liệu xưởng (SGK bài 36 – 37): khách quốc tế 455,9 → 687,3 → 1 460 triệu lượt (1990, 2000, 2019), gấp 3,2 lần (320,2 %); tổng trị giá xuất nhập khẩu thế giới 6 816 → 12 423 → 29 516 → 37 169 tỉ USD, 2019 gấp 5,5 lần 1990; chi tiêu bình quân một lượt khách 2019 ≈ 1 015 USD.
- 5Tính nhanh: gấp mấy lần = số sau : số trước; tốc độ tăng = năm sau : năm gốc × 100 %; tỉ trọng = phần : tổng × 100 %; chi tiêu bình quân = doanh thu : số lượt; cán cân = xuất − nhập. Đề đòi "tăng thêm bao nhiêu" thì trừ, đòi "gấp mấy lần" thì chia.
👀 Nhìn là hiểu
Xưởng biểu đồ ngành dịch vụ (số liệu SGK bài 36 – 37): xem bốn biểu đồ tự vẽ dần (cột trị giá xuất nhập khẩu, đường khách quốc tế, kết hợp cột + đường cho hai đại lượng khác đơn vị, hai đường năm 1990 = 100 %), kéo thanh năm để tự xem; "Chọn biểu đồ" kéo thẻ vào khung theo từ khoá của đề; "Xưởng tính" làm từng bước gấp mấy lần, tốc độ tăng, chi tiêu bình quân, cán cân, tổng kim ngạch, tỉ trọng, có báo lỗi hay gặp.
Số liệu ngành dịch vụ của thế giới: khách du lịch quốc tế và tổng trị giá hàng hoá xuất nhập khẩu
| Năm | Khách du lịch quốc tế (triệu lượt) | Tổng trị giá hàng hoá xuất nhập khẩu (tỉ USD) |
|---|---|---|
| 1990 | 455,9 | 6 816 |
| 2000 | 687,3 | 12 423 |
| 2010 | – | 29 516 |
| 2019 | 1 460 | 37 169 |
Nguồn: SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): khách quốc tế — bài 36, trang 102; tổng trị giá xuất nhập khẩu — bảng 37, trang 104. Năm 2010 SGK không nêu số khách (ô trống).
- Tổng trị giá hàng hoá xuất nhập khẩu
Biểu đồ tổng trị giá hàng hoá xuất nhập khẩu của thế giới, giai đoạn 1990 – 2019 (tỉ USD)
Kéo thanh bên dưới để vẽ từng mốc.
💡 Cùng một bảng số liệu, đề khác từ khoá thì dạng biểu đồ khác. Sang 🧩 Chọn biểu đồ để tự chọn.
1 🗂️ Quy trình làm báo cáo về một ngành dịch vụ
Cần nhớ (SGK)
- ✦Chọn đề tài: một ngành đã học (giao thông vận tải, bưu chính viễn thông, thương mại, du lịch, tài chính ngân hàng) hoặc ngành khác (bảo hiểm, y tế, giáo dục, dịch vụ pháp lí, quảng cáo, khách sạn, công chứng…).
- ✦Thu thập tài liệu: phác thảo đề cương; lấy số liệu, tài liệu, báo cáo về ngành; tra cứu trang web tin cậy của tổ chức quốc tế (Ngân hàng Thế giới, OECD, Liên minh Bưu chính Quốc tế, WTO, Tổ chức Du lịch Thế giới) và của bộ ngành Việt Nam (Công thương, Kế hoạch và Đầu tư, Thông tin và Truyền thông, Văn hoá, Thể thao và Du lịch).
- ✦Xử lí: phân tích, tổng hợp, so sánh các kết quả. Viết báo cáo theo đề cương chi tiết, ngắn gọn, súc tích, trình bày có hình ảnh, lược đồ, sơ đồ, bảng số liệu, biểu đồ để minh hoạ.
Bốn việc, bốn sản phẩm
| Việc | Sản phẩm |
|---|---|
| Chọn đề tài | Tên đề tài cụ thể (ngành, địa bàn, thời gian) |
| Thu thập tài liệu | Số liệu, báo cáo có nguồn và năm |
| Phân tích, tổng hợp, so sánh | Bảng chỉ số, biểu đồ, nhận xét có số liệu |
| Viết, trình bày | Báo cáo theo đề cương + hình ảnh, sơ đồ, biểu đồ |
Dạng bài
Chọn đề tài cụ thể, vừa sức
- 1 Chọn ngành em quan tâm hoặc có tài liệu (du lịch, thương mại, giao thông…).
- 2 Thu hẹp địa bàn (tỉnh, thành phố, một điểm đến) và thời gian (vài năm gần nhất).
- 3 Hỏi: có số liệu để viết hiện trạng không? Có thể khảo sát tại chỗ không?
- 4 Kiểm tra: tên đề tài nêu đủ ngành + địa bàn + thời gian; không quá rộng như "Du lịch" ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chọn đề tài quá rộng ("Du lịch thế giới") hoặc không có số liệu để viết hiện trạng.
Em quan tâm tới du lịch ở quê em. Hãy chọn một đề tài báo cáo vừa sức.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Lấy số liệu từ trang không rõ nguồn, không ghi năm: báo cáo mất giá trị. Dùng trang của tổ chức, bộ ngành.
- ✦Chỉ chép số liệu mà không phân tích, so sánh: SGK yêu cầu phân tích, tổng hợp, so sánh.
- ✦Báo cáo dài dòng: SGK nêu nên viết ngắn gọn, súc tích, mỗi ý có số liệu minh hoạ.
2 📊 Chọn dạng biểu đồ cho số liệu dịch vụ
Đề nói gì → vẽ dạng nào
| Đề nói | Dạng | Ví dụ trong bộ số liệu |
|---|---|---|
| "Quy mô", "so sánh giữa các năm" | Cột | Tổng trị giá xuất nhập khẩu 4 năm |
| "Diễn biến", "qua các năm" | Đường | Số lượt khách quốc tế 1990, 2000, 2019 |
| Hai đại lượng khác đơn vị, cùng trục thời gian | Kết hợp | Khách (triệu lượt) + trị giá (tỉ USD) |
| "Tốc độ tăng trưởng", "năm gốc = 100 %" | Đường (chỉ số) | So tốc độ tăng của khách và của xuất nhập khẩu |
Dạng bài
Chọn và đặt tên biểu đồ
- 1 Gạch chân từ khoá của đề: "quy mô", "diễn biến", "tốc độ tăng", "cơ cấu".
- 2 Đếm chỉ tiêu và xét đơn vị: một chỉ tiêu, hay hai chỉ tiêu khác đơn vị?
- 3 Chọn dạng theo bảng trên; nếu cần so tốc độ tăng thì đổi về năm gốc = 100 % trước khi vẽ.
- 4 Đặt tên: Biểu đồ + nội dung + phạm vi + thời gian + đơn vị. Kiểm tra: tên có đủ năm yếu tố, trục có đơn vị ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Vẽ thẳng hai chuỗi khác đơn vị (triệu lượt và tỉ USD) lên một trục; đường nhỏ bị dẹt, không so được tốc độ tăng.
Đề: "So sánh tốc độ tăng của khách du lịch quốc tế và tổng trị giá xuất nhập khẩu của thế giới, năm 1990 = 100 %". Chọn biểu đồ và đặt tên.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Dùng biểu đồ tròn cho số liệu theo năm: tròn chỉ hợp cơ cấu (các phần cộng thành 100 %).
- ✦Vẽ miền khi chỉ có 2 – 3 năm: miền chỉ hợp từ 4 năm trở lên (chuyển dịch cơ cấu).
- ✦Bỏ ô trống: năm 2010 SGK không nêu số khách ⇒ không tự điền, chỉ vẽ các năm có số liệu.
3 🧮 Chỉ số nên tính cho từng ngành dịch vụ
Chỉ số thường dùng (tự soạn từ bài 34 – 37)
| Ngành | Chỉ số | Cách tính |
|---|---|---|
| Du lịch | Chi tiêu bình quân một lượt khách | Doanh thu : số lượt khách |
| Du lịch | Gấp mấy lần, tốc độ tăng khách | Số sau : số trước (× 100 %) |
| Thương mại | Cán cân xuất nhập khẩu | Xuất − nhập (dương: xuất siêu) |
| Thương mại | Tổng kim ngạch, tỉ trọng xuất | Xuất + nhập; xuất : tổng × 100 |
Dạng bài
Xử lí số liệu thành chỉ số có nghĩa
- 1 Chọn chỉ số trả lời đúng câu hỏi của báo cáo (quy mô, tốc độ, hiệu quả, cán cân).
- 2 Ghi số liệu và đơn vị từ nguồn có ghi năm; kiểm tra các số cùng đơn vị, cùng năm.
- 3 Tính theo công thức; chỉ làm tròn ở bước cuối.
- 4 Kiểm tra: kết quả có hợp lí (không âm khi tính số lượng, tỉ trọng không quá 100 %) và có nhận xét đi kèm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia mà quên đổi tỉ ↔ triệu, hoặc coi mức trung bình là mức chi của mọi khách.
Năm 2019 thế giới có 1 460 triệu lượt khách quốc tế, doanh thu du lịch 1 482 tỉ USD. Tính chi tiêu bình quân một lượt khách và nêu nhận xét.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đông khách là bằng chứng đủ để nói du lịch hiệu quả" — sai: xét thêm doanh thu, chi tiêu bình quân, thời gian lưu trú, tác động môi trường.
- ✦Nhầm cán cân (xuất − nhập) với tổng kim ngạch (xuất + nhập).
- ✦Tính "gấp mấy lần" bằng hiệu; tốc độ tăng quên năm gốc = 100 %.
4 📝 Dàn ý báo cáo (tự soạn, không chấm)
Bài này không chấm viết
- ✦Xưởng trên luyện kỹ năng số liệu. Phần dưới là gợi ý dàn ý để em tự viết báo cáo ở lớp; bài viết của em không được chấm tự động (tự soát theo các mục dưới).
- ✦Theo SGK, nội dung viết gồm ba ý: ý nghĩa của nội dung tìm hiểu; hiện trạng và nguyên nhân; một số giải pháp.
Dàn ý mẫu: "Du lịch thế giới" (dùng số liệu SGK bài 36)
| Phần | Viết gì | Số liệu / hình |
|---|---|---|
| Mở đầu | Lí do chọn đề tài, mục tiêu | Du lịch phát triển nhanh từ thập kỉ 90 |
| Ý nghĩa | Vai trò kinh tế, văn hoá – xã hội | Doanh thu 1 482 tỉ USD ≈ 7 % GDP (2019) |
| Hiện trạng | Khách tăng bao nhiêu, nước nào nhiều | 455,9 → 1 460 triệu; Pháp 89,4; biểu đồ đường |
| Nguyên nhân | Nhân tố: tài nguyên, thị trường, hạ tầng, chính sách | Gắn từng nhân tố với ví dụ |
| Giải pháp | Xuất phát từ hiện trạng, khả thi | Du lịch bền vững, bảo vệ môi trường |
| Kết luận, tài liệu | Tóm tắt, ghi nguồn và năm | SGK Địa lí 10 (bài 36); trang của UNWTO |
Dạng bài
Viết một đoạn "hiện trạng" có số liệu
- 1 Nhận định chung (tăng hay giảm, nhanh hay chậm) trước.
- 2 Dẫn số liệu có nguồn và năm; tính thêm gấp mấy lần hoặc tốc độ tăng.
- 3 So sánh: giữa các năm hoặc giữa các nước; nêu nơi cao nhất.
- 4 Kiểm tra: mỗi ý có số liệu, đúng đơn vị, có nguồn; không chép lại cả bảng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ chép lại số liệu từng năm mà không có nhận định, không so sánh.
Viết hai câu nêu hiện trạng khách du lịch quốc tế của thế giới từ bảng 455,9 (1990) · 687,3 (2000) · 1 460 (2019) triệu lượt.
Hướng dẫn giải
Nhắm vào một nguyên nhân cụ thể đã phân tích. Ví dụ: khảo sát cho thấy khách chê thiếu chỗ nghỉ ⇒ đề xuất thu hút đầu tư cơ sở lưu trú.
Chung chung ("đẩy mạnh quảng bá, phát triển du lịch") và không gắn với số liệu; không trả lời vấn đề nào trong báo cáo.
5 🔎 Nguồn thông tin và khảo sát (tự soạn)
Cần nhớ
- ✦Nguồn có sẵn (thứ cấp): số liệu, báo cáo, niên giám thống kê, trang web của tổ chức và bộ ngành. Nguồn tự thu thập (sơ cấp): khảo sát bằng phiếu hỏi, phỏng vấn, quan sát thực tế. Báo cáo tốt thường kết hợp cả hai (cách phân loại này là kiến thức bổ sung ngoài SGK).
- ✦Phiếu hỏi ngắn, trung lập, không gợi ý sẵn đáp án; hỏi đủ nhiều và đa dạng người; ghi thời gian, địa điểm, số người trả lời.
- ✦Kết quả khảo sát là của nhóm được hỏi; muốn nói về cả địa phương phải đối chiếu với số liệu thống kê.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Hỏi vài bạn cùng lớp rồi kết luận cho cả tỉnh — sai: mẫu quá ít, không đa dạng.
- ✦Câu hỏi dẫn dắt ("Bạn thấy điểm này tuyệt vời đúng không?") làm số liệu sai lệch.
- ✦Đề xuất nhiều ý nhưng không gắn với số liệu hay hiện trạng đã phân tích.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Quy trình làm báo cáo
- 1Nhận biết
Việc đầu tiên khi làm báo cáo về một ngành dịch vụ là
- 2Thông hiểu
Phần "hiện trạng" trong báo cáo cần đi kèm với
- 3Thông hiểu
Nguồn nào dưới đây là nguồn thông tin có sẵn (thứ cấp) đáng tin để viết báo cáo về du lịch của một tỉnh?
- 4Thông hiểu
Để lấy số liệu du lịch thế giới đáng tin, nên tra cứu trang của
- 5Vận dụng
Đề tài nào cụ thể và vừa sức nhất cho một nhóm học sinh?
Chọn biểu đồ
- 1Nhận biết
Dạng biểu đồ phù hợp nhất để thể hiện diễn biến số lượt khách du lịch qua các năm là
- 2Thông hiểu
Cho bảng tổng trị giá hàng hoá xuất nhập khẩu của thế giới (tỉ USD): Để so sánh quy mô giữa bốn năm, nên vẽ biểu đồ
- 3Thông hiểu
Cho bảng: Để thể hiện cả số lượt khách (triệu lượt) lẫn tổng trị giá xuất nhập khẩu (tỉ USD) trên cùng một biểu đồ, nên vẽ biểu đồ
- 4Vận dụng
Muốn so sánh tốc độ tăng của khách du lịch quốc tế và trị giá xuất nhập khẩu (hai đại lượng khác đơn vị), cách làm hợp lí là
Tính chỉ số
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: Số lượt khách quốc tế năm 2019 gấp lần năm 1990 (làm tròn một chữ số thập phân).
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, nếu lấy năm 1990 = 100 % thì tổng trị giá xuất nhập khẩu năm 2019 là % (làm tròn một chữ số thập phân).
- 3Vận dụng Năm 2019 doanh thu du lịch thế giới là 1 482 tỉ USD, số lượt khách là 1 460 triệu. Chi tiêu bình quân một lượt khách khoảng USD (làm tròn đến hàng đơn vị).
- 4Nhận biết Dựa vào bảng năm 2019 (tỉ USD): Ấn Độ nhập siêu tỉ USD.
- 5Vận dụng Dựa vào bảng: Từ năm 2000 đến năm 2019, tổng trị giá xuất nhập khẩu của thế giới tăng thêm tỉ USD.
Dàn ý, kết luận
- 1Thông hiểu
Phần "Một số giải pháp" trong báo cáo cần
- 2Nhận biết
Báo cáo có hình ảnh, sơ đồ, bảng số liệu, biểu đồ nhằm
- 3Thông hiểu
Khảo sát cho thấy phần lớn khách chỉ đi trong ngày vì thiếu nơi lưu trú tốt. Giải pháp phù hợp nhất cho phần kết luận là
Nguồn và khảo sát
- 1Nhận biết
Câu hỏi khảo sát nào được viết đúng cách (trung lập, không dẫn dắt)?
- 2Vận dụng
Nhóm em hỏi ý kiến 10 bạn cùng lớp về du lịch của tỉnh rồi kết luận "cả tỉnh đều hài lòng". Điều chỉnh đúng là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Muốn nêu hiện trạng du lịch của một tỉnh trong báo cáo, số liệu phù hợp nhất là
- 2Vận dụng
Một tỉnh có số lượt khách tăng nhanh nhưng doanh thu tăng chậm hơn nhiều. Nhận xét hợp lí nhất cho báo cáo là
- 3Vận dụng
Để so sánh tốc độ tăng của hai chỉ tiêu có đơn vị khác nhau, cách làm đúng là
- 4Thông hiểu
Trong một báo cáo ngắn gọn, phần giải pháp tốt là phần
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng số liệu của thế giới (SGK bài 36, 37):
a)Từ 1990 đến 2019, tổng trị giá xuất nhập khẩu tăng nhanh hơn số lượt khách quốc tế.
b)Tốc độ tăng trưởng của khách quốc tế năm 2019 (năm 1990 = 100 %) là 3,2 %.
c)Hai đại lượng cùng đơn vị nên vẽ chung một trục thời gian và một trục tung.
d)Để vẽ hai đại lượng khác đơn vị trên cùng trục thời gian, nên dùng biểu đồ kết hợp (cột và đường, hai trục tung).
- 2Vận dụng
Khi chuẩn bị báo cáo về du lịch của một tỉnh:
a)Ý kiến của vài bạn cùng lớp đủ để kết luận về du lịch của cả tỉnh.
b)Nên kết hợp số liệu có sẵn (niên giám, báo cáo) với khảo sát tự thực hiện.
c)Câu hỏi khảo sát nên gợi ý sẵn đáp án mong muốn để dễ tổng hợp.
d)Số liệu đưa vào báo cáo cần ghi rõ nguồn và năm.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Nước X (số liệu minh hoạ) đón 6 triệu lượt khách quốc tế, doanh thu du lịch 5,4 tỉ USD. Chi tiêu bình quân một lượt khách là bao nhiêu USD? Đáp số:
- 2Vận dụng Dựa vào bảng: Nếu lấy năm 1990 = 100 % thì năm 2010 là bao nhiêu %? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 3Vận dụng Dựa vào bảng: Nếu lấy năm 1990 = 100 % thì số lượt khách quốc tế năm 2000 là bao nhiêu %? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 4Thông hiểu Dựa vào bảng: Tổng trị giá xuất nhập khẩu năm 2019 gấp bao nhiêu lần năm 2010? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu Với bảng số khách ở câu thứ ba, từ năm 1990 đến năm 2019, số lượt khách quốc tế tăng thêm bao nhiêu triệu lượt? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 6Vận dụng Dựa vào bảng năm 2019 (tỉ USD): Nhập khẩu của Hoa Kỳ chiếm bao nhiêu % tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Hoa Kỳ? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: thứ tự các bước làm báo cáo, nguồn thông tin tin cậy, chọn dạng biểu đồ theo từ khoá ("diễn biến", "quy mô", "tốc độ tăng", hai đại lượng khác đơn vị), phần giải pháp phải gắn với nguyên nhân, câu hỏi khảo sát đúng cách.
- •Phần II hay cho bảng số liệu hai chỉ tiêu: ý dễ mất điểm là quên năm gốc = 100 % (nhầm 3,2 lần thành 3,2 %), vẽ chung một trục cho hai đại lượng khác đơn vị, kết luận cho cả địa phương từ vài người được hỏi.
- •Phần III: tính gấp mấy lần, tốc độ tăng (năm gốc = 100 %), tăng thêm bao nhiêu, chi tiêu bình quân, cán cân, tỉ trọng. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Nối với bài 33 – 37 (các ngành dịch vụ), bài 22 (cơ cấu kinh tế) và Địa lí 12 (các ngành dịch vụ ở Việt Nam).
Môi trường và tài nguyên thiên nhiên