Địa lý lớp 10
Bài 35 · Cơ bản

Địa lí ngành bưu chính viễn thông

Trình bày vai trò, đặc điểm, nhân tố ảnh hưởng và tình hình phát triển của bưu chính viễn thông; phân biệt bưu chính với viễn thông; đọc số liệu và bản đồ tỉ lệ người dùng internet, tính nhanh khoảng thời gian, bình quân như đề Phần III.

Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 35

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Hai nhóm: bưu chính (vận chuyển thư, bưu phẩm, bưu kiện, hàng hoá, chuyển tiền — có vật chất) và viễn thông (gửi, truyền, nhận, xử lí thông tin — điện thoại, internet). Sản phẩm là sự vận chuyển tin tức, bưu kiện.
  • 2Vai trò: cung ứng, truyền tải thông tin, vận chuyển bưu phẩm, tăng năng suất lao động, hiện đại hoá nền kinh tế; bản thân là dịch vụ giá trị kinh tế cao; đảm bảo giao lưu giữa các vùng, thúc đẩy hội nhập, toàn cầu hoá; thuận lợi quản lí hành chính; nâng cao đời sống văn hoá, tinh thần.
  • 3Nhân tố: trình độ phát triển kinh tế, mức sống (quy mô, tốc độ) · phân bố các ngành kinh tế, dân cư, mạng lưới quần cư (mật độ phân bố và sử dụng) · khoa học – công nghệ (chất lượng và sự phát triển, tác động mạnh nhất tới viễn thông).
  • 4Phát triển: bưu chính mở rộng mạng bưu cục nhưng tập trung ở thành phố, trung tâm công nghiệp; viễn thông là hạ tầng quan trọng nhất, dịch vụ chủ yếu điện thoại (phát minh 1876) và internet (ra đời 1989). Năm 2019: hơn 8 tỉ thuê bao di động, hơn 5 tỉ người dùng điện thoại, hơn 4,3 tỉ người dùng internet.
  • 5Tính nhanh: khoảng thời gian = năm sau − năm trước; bình quân = tổng : số người (thuê bao/người = 8 : 5 = 1,6); tỉ lệ = số người dùng : dân số × 100 %; chênh lệch giữa hai nhóm = số lớn − số nhỏ (điểm phần trăm).

👀 Nhìn là hiểu

Sơ đồ hai bờ biển tự chạy 4 cảnh: xung sáng chạy trong cáp quang dưới đáy biển; vệ tinh đưa sóng xuống tàu biển và miền núi; xe chở bưu kiện đi chậm so với tin tức gần như tức thì; dòng thời gian 1876 → 1989 → 2019 với ba thanh số liệu. Bấm "Tự chơi": kéo 8 thẻ dịch vụ vào nửa Bưu chính hoặc nửa Viễn thông (thẻ bẫy là sản xuất điện thoại ở nhà máy). Thanh kéo năm 1870 – 2020 làm các mốc 1876, 1989, 1993, 1997, 2019 sáng dần.

📱📡💻📡nơi gửinơi nhậncáp quang dưới đáy biểnSơ đồ minh hoạ, không phải bản đồ.

Một tin nhắn đi từ nơi gửi sang nơi nhận ở bên kia biển.

18702020
📞 1876🌐 1989📱 1993🔗 1997📊 2019

Chưa có chiếc điện thoại nào. Kéo thanh sang phải để đi qua các mốc.

1 📮 Vai trò, đặc điểm

Cần nhớ

  • ✦Với kinh tế: cung ứng, truyền tải thông tin, vận chuyển bưu phẩm, bưu kiện góp phần tăng năng suất lao động; hiện đại hoá, thay đổi cách thức tổ chức nền kinh tế; bản thân bưu chính viễn thông cũng là ngành mang lại giá trị kinh tế cao.
  • ✦Với các lĩnh vực khác: đảm bảo giao lưu giữa các vùng, thúc đẩy hội nhập và toàn cầu hoá; tạo thuận lợi cho quản lí hành chính; nâng cao đời sống văn hoá, tinh thần trong xã hội.
  • ✦Đặc điểm: gồm bưu chính (vận chuyển thư, bưu phẩm, bưu kiện, hàng hoá) và viễn thông (dịch vụ gửi, truyền, nhận và xử lí thông tin). Viễn thông dùng phương tiện, thiết bị để cung ứng dịch vụ từ khoảng cách xa, không cần tiếp xúc giữa người cung cấp và người dùng.
  • ✦Sản phẩm đánh giá qua khối lượng sản phẩm, dịch vụ đã thực hiện (số kg thư đã chuyển, số phút đàm thoại…). Sự phát triển phụ thuộc lớn vào khoa học – công nghệ.

Bưu chính và viễn thông

Bưu chínhViễn thông
Vận chuyển cái gìThư, bưu phẩm, bưu kiện, hàng hoá (có vật chất)Tin tức: tiếng nói, hình ảnh, dữ liệu (phi vật chất)
Phương tiện chủ yếuMạng bưu cục, xe, tàu, máy bayCáp quang, vệ tinh, trạm phát sóng
Xu hướngThư tay giảm, bưu kiện mua sắm trực tuyến tăngDi động, internet tăng; điện thoại cố định giảm
Phụ thuộc nhiều nhấtGiao thông vận tải, mạng lưới phân phốiTiến bộ khoa học – công nghệ

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Có internet thì bưu chính sẽ biến mất" — sai: thư tay giảm nhưng bưu kiện tăng mạnh nhờ mua sắm trực tuyến; bưu chính chuyển sang chuyển phát nhanh.
  • ✦"Sản phẩm của viễn thông là chiếc điện thoại, máy tính" — sai: điện thoại, máy tính là sản phẩm công nghiệp; sản phẩm viễn thông là sự truyền tải tin tức (gói cước, cuộc gọi, kết nối internet).
  • ✦Thư điện tử, tin nhắn là viễn thông; thư tay, bưu kiện, chuyển tiền qua bưu điện là bưu chính.

Dạng bài

Phân loại: bưu chính hay viễn thông?

  1. 1 Hỏi: hoạt động đó có sản phẩm vật chất phải mang đi (thư, gói hàng, tiền) hay chỉ truyền tin tức?
  2. 2 Có vật chất ⇒ bưu chính; chỉ truyền tin tức (tiếng nói, chữ, hình, dữ liệu) ⇒ viễn thông.
  3. 3 Kiểm tra: việc làm ra thiết bị (điện thoại, cáp quang) là công nghiệp, không thuộc hai nhóm dịch vụ này ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Xếp thư điện tử vào bưu chính vì có chữ "thư"; hoặc xếp việc sản xuất điện thoại vào viễn thông vì có chữ "điện thoại".

📮
Làm mẫu

Xếp các hoạt động: (a) chuyển bưu kiện mua hàng trực tuyến từ Hà Nội vào Huế; (b) gọi điện thoại di động; (c) gửi thư điện tử; (d) sản xuất điện thoại thông minh trong nhà máy.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🧭 Nhân tố ảnh hưởng

Nhân tố ảnh hưởng tới phát triển và phân bố (SGK)

Nhân tốTác độngVí dụ minh hoạ
Trình độ phát triển kinh tế, mức sống dân cưẢnh hưởng tới quy mô và tốc độ phát triểnNước thu nhập cao đầu tư mạng 5G, cáp quang nhanh hơn
Phân bố các ngành kinh tế, dân cư, mạng lưới quần cưẢnh hưởng tới mật độ phân bố và sử dụng bưu chính viễn thôngBưu cục, trạm phát sóng dày ở thành phố, trung tâm công nghiệp
Khoa học – công nghệTác động tới chất lượng hoạt động và sự phát triểnĐiện thoại cố định → điện thoại thông minh; cáp quang, vệ tinh, 5G

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Viễn thông phát triển chủ yếu nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi" — sai: nhân tố chính là kinh tế – xã hội và khoa học – công nghệ; tự nhiên chỉ ảnh hưởng tới việc xây trạm, tuyến cáp (vệ tinh còn đưa sóng tới vùng núi, hải đảo).
  • ✦Câu "vì sao" nên trả lời bằng nhân tố: nơi dân cư đông, kinh tế phát triển ⇒ nhu cầu lớn, đầu tư nhiều ⇒ mạng lưới dày.

3 📱 Tình hình phát triển và phân bố

Cần nhớ

  • ✦Bưu chính gồm dịch vụ vận chuyển thư tín, bưu phẩm, chuyển tiền, điện báo; mạng lưới bưu cục không ngừng mở rộng và nâng cấp, có thêm dịch vụ mới chất lượng cao (chuyển phát nhanh, khai thác dữ liệu qua bưu chính, bán hàng qua bưu điện) nhưng vẫn tập trung ở thành phố, trung tâm công nghiệp.
  • ✦Viễn thông phát triển nhanh, là một trong những hạ tầng cơ sở quan trọng nhất của nền kinh tế; dịch vụ chủ yếu là điện thoại và internet; ứng dụng internet kết nối vạn vật, dữ liệu số, điện toán đám mây.
  • ✦Các nước nhiều thuê bao điện thoại nhất: Trung Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ, Bra-xin, Liên bang Nga. Tỉ lệ người dùng internet cao: Ca-na-đa, Hàn Quốc, Nhật Bản, Anh, các nước EU, Trung Đông.

Mốc và số liệu trong SGK

Mốc / số liệuNội dung
1876Chiếc điện thoại đầu tiên được phát minh
1989Internet ra đời, tạo cuộc cách mạng trong viễn thông thế giới
1993Mạng di động đầu tiên ở nước ta ra đời
1997Việt Nam kết nối internet (nay là một trong 20 nước có nhiều người dùng internet nhất)
2019Hơn 5 tỉ người dùng điện thoại cá nhân với hơn 8 tỉ thuê bao di động; bình quân 107,7 máy/100 dân; hơn 4,3 tỉ người dùng internet

Dạng bài

Tính khoảng thời gian và số bình quân

  1. 1 Khoảng thời gian = năm sau − năm trước (không cộng thêm 1).
  2. 2 Bình quân đầu người = tổng số : số người (hoặc "máy/100 dân" × dân số : 100).
  3. 3 Tỉ lệ = số người dùng : dân số × 100 (%); các số phải cùng đơn vị (cùng "tỉ người").
  4. 4 Kiểm tra: tỉ lệ người dùng không vượt quá 100 %; bình quân 107,7 máy/100 dân là hơn 1 máy mỗi người vì một số người có nhiều máy ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 8 tỉ thuê bao di động chia cho dân số rồi gọi là "tỉ lệ người dùng" — một người có thể có nhiều thuê bao nên đó là số thuê bao bình quân, không phải tỉ lệ người dùng.

🧮
Làm mẫu

Năm 2019 thế giới có hơn 4,3 tỉ người dùng internet; giả sử dân số thế giới khi đó là 7,7 tỉ người (số liệu minh hoạ). Tính tỉ lệ người dùng internet (làm tròn một chữ số thập phân) và số năm từ khi internet ra đời (1989) đến 2019.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🌍 Khoảng cách số và bản đồ internet

Cần nhớ

  • ✦Hình 35 (SGK): bản đồ tỉ lệ số dân sử dụng internet của các nước năm 2019, chia bốn mức: dưới 50 % · từ 50 đến dưới 70 % · từ 70 đến dưới 90 % · từ 90 % trở lên (màu càng đậm, tỉ lệ càng cao). Trên bản đồ, nhiều nước châu Phi ở mức thấp nhất (dưới 50 %), còn Ca-na-đa, Tây Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc ở mức cao nhất (từ 90 % trở lên).
  • ✦Khoảng cách số: mức dùng internet chênh lớn giữa nước giàu và nước nghèo; con số trung bình thế giới dễ che mất sự chênh lệch đó.

Tỉ lệ dân số dùng internet năm 2023 (%, ITU Facts and Figures 2023 — ngoài SGK)

Nhóm nướcTỉ lệ (%)
Thu nhập thấp27
Thế giới (trung bình)67
Thu nhập cao93

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Trung bình thế giới 67 % nên mọi nước đều đã phổ cập internet" — sai: nước thu nhập thấp chỉ 27 %, cứ bốn người chỉ khoảng một người dùng; nhóm thu nhập cao đạt 93 %.
  • ✦Chênh lệch giữa hai tỉ lệ tính bằng điểm phần trăm (93 − 27 = 66 điểm), không viết "66 %".

Dạng bài

Đọc bản đồ phân cấp màu (hình 35) và bảng tỉ lệ

  1. 1 Đọc chú giải: đơn vị (% dân số), bốn mức và màu tương ứng.
  2. 2 Xác định màu của nước hoặc châu lục cần xét và đọc khoảng giá trị (chỉ biết nằm trong khoảng, không biết số chính xác).
  3. 3 Nhận xét quy luật: khu vực nào màu đậm tập trung (Ca-na-đa, Tây Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc), khu vực nào nhạt (nhiều nước châu Phi); giải thích bằng nhân tố kinh tế – xã hội, công nghệ.
  4. 4 Kiểm tra: không kết luận con số cụ thể từ màu; so sánh nhóm nước bằng chênh lệch (điểm phần trăm) hoặc gấp bao nhiêu lần ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng mức trung bình thế giới (67 %) để kết luận cho mọi nhóm nước; hoặc ghi chênh lệch là "66 %".

📊
Làm mẫu

(tỉ lệ dân số dùng internet năm 2023, %; nguồn: Liên minh Viễn thông Quốc tế ITU, Facts and Figures 2023 — số liệu ngoài SGK) Dựa vào bảng: Tính chênh lệch và tỉ số giữa nhóm nước thu nhập cao và nhóm thu nhập thấp (làm tròn một chữ số thập phân).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

📮

Vai trò, đặc điểm

  1. 1
    Nhận biết

    Ngành bưu chính viễn thông bao gồm hai nhóm

  2. 2
    Thông hiểu

    Hoạt động nào sau đây thuộc ngành viễn thông?

  3. 3
    Thông hiểu

    Sản phẩm của ngành viễn thông là

  4. 4
    Vận dụng

    Điện thoại cố định đã được thay phần lớn bằng điện thoại thông minh chỉ trong vài chục năm. Điều này chủ yếu do

🧭

Nhân tố ảnh hưởng

  1. 1
    Nhận biết

    Nhân tố nào dưới đây ảnh hưởng tới quy mô và tốc độ phát triển bưu chính viễn thông?

  2. 2
    Thông hiểu

    Mạng lưới bưu cục dày đặc ở thành phố, trung tâm công nghiệp chủ yếu do

  3. 3
    Vận dụng

    Vì sao nhiều nước thu nhập thấp có tỉ lệ người dùng internet thấp?

📱

Tình hình phát triển

  1. 1
    Nhận biết

    Chiếc điện thoại đầu tiên được phát minh vào năm

  2. 2
    Nhận biết

    Internet ra đời vào năm

  3. 3
    Thông hiểu Điện thoại được phát minh năm 1876, đến năm 2019 là năm.
  4. 4
    Thông hiểu Internet ra đời năm 1989, Việt Nam kết nối internet năm 1997, tức sau năm.
  5. 5
    Thông hiểu Dựa vào số liệu: Coi thuê bao di động là 8 tỉ, số người dùng điện thoại là 5 tỉ. Bình quân mỗi người dùng điện thoại có xấp xỉ thuê bao.
  6. 6
    Vận dụng Năm 2019 bình quân thế giới có 107,7 máy điện thoại/100 dân. Nếu dân số là 7,7 tỉ người (số liệu minh hoạ) thì có khoảng tỉ máy (làm tròn một chữ số thập phân).
  7. 7
    Vận dụng Năm 2019 có hơn 4,3 tỉ người dùng internet; dân số thế giới 7,7 tỉ người (số liệu minh hoạ). Tỉ lệ dân số dùng internet là % (làm tròn một chữ số thập phân).
  8. 8
    Thông hiểu

    Theo SGK, các nước có tỉ lệ người dùng internet cao là

  9. 9
    Thông hiểu

    Các nước có số thuê bao điện thoại nhiều nhất thế giới là

🌍

Khoảng cách số

  1. 1
    Thông hiểu

    (tỉ lệ dân số dùng internet năm 2023, %; nguồn: Liên minh Viễn thông Quốc tế ITU, Facts and Figures 2023 — số liệu ngoài SGK) Dựa vào bảng: Nhận xét nào đúng?

  2. 2
    Thông hiểu (tỉ lệ dân số dùng internet năm 2023, %; nguồn: Liên minh Viễn thông Quốc tế ITU, Facts and Figures 2023 — số liệu ngoài SGK) Dựa vào bảng: Tỉ lệ dùng internet của nhóm nước thu nhập cao cao hơn nhóm thu nhập thấp điểm phần trăm.
  3. 3
    Vận dụng (tỉ lệ dân số dùng internet năm 2023, %; nguồn: Liên minh Viễn thông Quốc tế ITU, Facts and Figures 2023 — số liệu ngoài SGK) Dựa vào bảng: Tỉ lệ của nhóm thu nhập cao gấp bao nhiêu lần nhóm thu nhập thấp? (làm tròn một chữ số thập phân)
  4. 4
    Vận dụng

    Vì sao con số trung bình thế giới (67 %) dễ gây hiểu lầm khi nói về mức phổ cập internet?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Hoạt động nào sau đây thuộc ngành bưu chính?

  2. 2
    Vận dụng

    Vì sao lượng bưu kiện trên thế giới tăng mạnh trong khi thư tay giảm?

  3. 3
    Thông hiểu

    Cáp quang biển và vệ tinh được dùng chủ yếu cho

  4. 4
    Vận dụng

    Để thu hẹp khoảng cách số ở vùng núi xa xôi, giải pháp hiệu quả nhất là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    (tỉ lệ dân số dùng internet năm 2023, %; nguồn: Liên minh Viễn thông Quốc tế ITU, Facts and Figures 2023 — số liệu ngoài SGK) Cho bảng:

    a)Tỉ lệ dùng internet của nhóm nước thu nhập cao gấp hơn 3 lần nhóm nước thu nhập thấp.

    b)Mức trung bình thế giới gần với mức của nhóm thu nhập thấp hơn nhóm thu nhập cao.

    c)Nhóm nước thu nhập cao nhiều hơn nhóm thu nhập thấp 66 điểm phần trăm.

    d)Ở nhóm nước thu nhập thấp có hơn một nửa dân số dùng internet.

  2. 2
    Vận dụng

    Theo SGK, năm 2019 thế giới có: Ngoài ra bình quân thế giới có 107,7 máy điện thoại/100 dân.

    a)Bình quân mỗi người dùng điện thoại cá nhân có hơn một thuê bao di động.

    b)Số người dùng internet nhiều hơn số người dùng điện thoại cá nhân.

    c)Bình quân 107,7 máy/100 dân nghĩa là mỗi người có hơn 10 máy.

    d)Bình quân số máy điện thoại trên thế giới nhiều hơn số dân.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Mạng di động đầu tiên ở nước ta ra đời năm 1993. Đến năm 2019 là bao nhiêu năm? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Mạng di động đầu tiên ở nước ta ra đời năm 1993, Việt Nam kết nối internet năm 1997. Hai mốc cách nhau bao nhiêu năm? Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu (tỉ lệ dân số dùng internet năm 2023, %; nguồn: Liên minh Viễn thông Quốc tế ITU, Facts and Figures 2023 — số liệu ngoài SGK) Với bảng: Nhóm nước thu nhập thấp thấp hơn mức trung bình thế giới bao nhiêu điểm phần trăm? Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Với bảng trên, tỉ lệ của nhóm nước thu nhập cao gấp bao nhiêu lần mức trung bình thế giới? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Giả sử dân số thế giới năm 2023 là 8 tỉ người (số liệu minh hoạ). Với mức trung bình thế giới 67 % ở bảng trên, có bao nhiêu tỉ người dùng internet? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Bình quân thế giới có 107,7 máy điện thoại/100 dân. Một thị trấn có 2 000 dân (số liệu minh hoạ) có khoảng bao nhiêu máy nếu đạt mức bình quân đó? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Phần I thường hỏi: phân loại bưu chính – viễn thông, sản phẩm là sự truyền tải tin tức, nhân tố (kinh tế – xã hội, khoa học – công nghệ), các mốc 1876, 1989, nước có nhiều thuê bao, nước có tỉ lệ dùng internet cao.
  • •Phần II hay cho bảng tỉ lệ dùng internet hoặc số liệu 2019: ý dễ mất điểm là kết luận từ mức trung bình cho mọi nhóm nước, viết chênh lệch "66 %" thay vì điểm phần trăm, nhầm thuê bao với người dùng.
  • •Phần III: khoảng thời gian giữa hai mốc, bình quân thuê bao/người, tỉ lệ người dùng internet, chênh lệch và tỉ số giữa các nhóm nước. Bài này nối với bài 33 – 34 (dịch vụ, giao thông vận tải), bài 36 – 37 (du lịch, thương mại, tài chính cũng dựa vào viễn thông) và phần bưu chính viễn thông Việt Nam ở Địa lí 12.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Địa lí ngành du lịch