Địa lý lớp 10
Bài 14 · Cơ bản

Đất trên Trái Đất

Trình bày khái niệm đất, vỏ phong hoá và bốn tầng của phẫu diện đất; phân tích vai trò của từng nhân tố hình thành đất (đá mẹ, khí hậu, địa hình, sinh vật, thời gian, con người); đọc bảng mưa theo đới, bảng xói mòn và tính nhanh thời gian tạo đất, mức giảm xói mòn như đề Phần III.

Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 14

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Đất là lớp vật chất mỏng bao phủ bề mặt lục địa và đảo, hình thành do phong hoá các loại đá; gồm chất khoáng, chất hữu cơ, không khí, nước. Đặc trưng cơ bản của đất là độ phì.
  • 2Vỏ phong hoá là sản phẩm phong hoá của đá gốc. Phẫu diện từ trên xuống: tầng chứa mùn · tầng tích tụ · tầng đá mẹ · tầng đá gốc; đất chỉ gồm hai tầng trên, còn vỏ phong hoá gồm đất và tầng đá mẹ.
  • 3Năm nhân tố tự nhiên: đá mẹ (khởi đầu, quyết định thành phần khoáng, đất chua hay kiềm), khí hậu (nhiệt và mưa tác động mạnh nhất tới phong hoá), địa hình (độ dốc, độ cao), sinh vật (chất hữu cơ, ngăn xói mòn), thời gian (tuổi của đất).
  • 4Con người không tham gia hình thành đất tự nhiên nhưng làm biến đổi đất rất mạnh: đất trồng lúa nước, đất bạc màu, đất xói mòn trơ sỏi đá. Đất tạo rất chậm, mất rất nhanh.
  • 5Tính nhanh: thời gian tạo đất = độ dày : tốc độ tạo; thời gian mất đất = độ dày : tốc độ xói mòn; mức giảm (%) = (cũ − mới) : cũ × 100.

👀 Nhìn là hiểu

Phẫu diện đất tự chạy 5 cảnh (đá nứt thành đá mẹ, sinh vật tạo mùn, thời gian làm đất dày, địa hình dốc làm đất mỏng, phá rừng làm đất trôi). Bấm "Tự chơi": kéo thanh Thời gian và Độ dốc, bật Phá rừng để phẫu diện đổi ngay; rồi kéo 8 thẻ vào sáu nhân tố (đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian, con người). Thẻ "Đá vụn là đã thành đất" là bẫy: thả vào ô Nhận định sai.

🌧️Tầng đá gốcchưa có đất☀️ Khí hậu⛰️ Địa hình⏳ Thời gian🌿 Sinh vật🪨 Đá mẹ🧑‍🌾 Con ngườiSơ đồ giản lược, độ dày không theo tỉ lệ.

Chỉ có đá gốc cứng, trơ trụi.

1 🟫 Khái niệm đất và vỏ phong hoá

Cần nhớ

  • ✦Đất là lớp vật chất mỏng bao phủ bề mặt lục địa và đảo, tạo thành do quá trình phong hoá các loại đá. Thành phần: chất khoáng, chất hữu cơ, không khí và nước.
  • ✦Độ phì là khả năng đất cung cấp nước, chất dinh dưỡng và các yếu tố khác (nhiệt, khí…) giúp thực vật sinh trưởng, phát triển. Đây là đặc trưng cơ bản của đất.
  • ✦Vỏ phong hoá là sản phẩm phong hoá của đá gốc, là phần trên cùng của vỏ Trái Đất, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố bên ngoài, có cấu trúc phân tầng theo chiều thẳng đứng.
  • ✦Phẫu diện đất là mặt cắt thẳng đứng của đất, cho thấy các tầng khác nhau về màu sắc, vật liệu, độ phì.

Bốn tầng của phẫu diện (SGK, hình 14.1)

Tầng (từ trên xuống)Đặc điểmThuộc về
Tầng chứa mùnSẫm màu, nhiều chất hữu cơ, rễ câyĐất
Tầng tích tụVật liệu từ tầng trên được nước đưa xuống, tích lạiĐất
Tầng đá mẹĐá bị phong hoá vỡ vụn, chưa có mùnVỏ phong hoá (chưa phải đất)
Tầng đá gốcĐá còn nguyên khối, cứngNằm dưới vỏ phong hoá

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Đá phong hoá vụn ra là đã thành đất" — sai: mảnh vụn khoáng chưa có mùn, chưa có độ phì thì chưa phải đất (cát trên bãi biển là ví dụ).
  • ✦"Vỏ phong hoá và đất là một" — sai: vỏ phong hoá gồm đất cộng tầng đá mẹ; đất chỉ là hai tầng trên cùng.
  • ✦Phân biệt đá gốc (đá nguyên khối) và đá mẹ (đá đã vỡ vụn, là nguồn khoáng cho đất)

2 🌿 Các nhân tố hình thành đất

Cần nhớ

  • ✦Đá mẹ là nhân tố khởi đầu: màu sắc, cấu tạo, thành phần khoáng của đá quyết định tính chất lí, hoá của đất. Đá mẹ chua (granit, thạch anh…) cho đất chua; đá mẹ kiềm (gabrô, badan…) cho đất mang tính kiềm.
  • ✦Khí hậu có vai trò rất quan trọng, tác động tới các nhân tố khác. Nhiệt độ và lượng mưa tác động mạnh nhất tới phong hoá đá và hình thành đất.
  • ✦Địa hình chi phối phân phối nhiệt, ẩm và sự tích tụ vật liệu: nước chảy theo độ dốc làm xói mòn, rửa trôi; nơi bằng phẳng bồi tụ chiếm ưu thế, tầng đất dày.
  • ✦Sinh vật tham gia phá huỷ đá, xác sinh vật phân huỷ cung cấp chất hữu cơ, ngăn xói mòn, rửa trôi. Thời gian là tuổi của đất: loại đất nào cũng cần thời gian để hình thành.

Nhân tố – vai trò – ví dụ

Nhân tốVai trò chủ yếuVí dụ
Đá mẹCho chất khoáng; quyết định đất chua hay kiềmGranit ⇒ đất chua; badan ⇒ đất kiềm
Khí hậuNhiệt, mưa quyết định tốc độ phong hoáNóng ẩm: phong hoá mạnh, vỏ phong hoá dày
Địa hìnhĐộ dốc, độ cao: xói mòn hay bồi tụNúi cao đất mỏng; đồng bằng đất dày
Sinh vậtTạo chất hữu cơ, mùn; giữ đấtRừng có lớp thảm mục dày
Thời gianTuổi của đấtĐất già có tầng dày, phát triển hơn
Con ngườiKhông tạo đất tự nhiên, nhưng biến đổi mạnhĐất trồng lúa nước; đất bạc màu
Vùng núi cao, dốc

Nhiệt thấp ⇒ phong hoá chậm, vỏ phong hoá mỏng, sự hình thành đất yếu; nước chảy theo dốc làm xói mòn, rửa trôi chất dinh dưỡng.

Nơi bằng phẳng

Quá trình bồi tụ chiếm ưu thế, vật liệu tích lại, tầng đất dày.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Đá mẹ là nhân tố quyết định mọi thứ" — sai: đá mẹ cho chất khoáng nhưng không có sinh vật thì không có chất hữu cơ, không có độ phì. Cùng một đá mẹ, nơi có rừng và nơi trơ trụi cho hai loại đất khác hẳn.
  • ✦"Khí hậu chỉ ảnh hưởng khi mưa nhiều" — sai: nhiệt độ cũng quyết định tốc độ phong hoá.
  • ✦"Con người không phải nhân tố hình thành đất" — dễ nhầm: SGK nói con người không tham gia hình thành đất tự nhiên nhưng biến đổi đất rất mạnh.

3 🌧️ Khí hậu và đất (hình 14.2)

Lượng mưa các đới ở Bắc bán cầu (SGK, hình 14.2)

ĐớiMưa (mm/năm)
Nhiệt đới1 000 – 2 000
Hoang mạcdưới 250
Ôn đới500 – 1 500
Cực≤ 250

Dạng bài

Đọc hình "khí hậu – đất" (hình 14.2)

  1. 1 Đọc lượng mưa ở trên từng đới và dùng màu nền để phân biệt: nhiệt đới, hoang mạc, ôn đới, cực.
  2. 2 Nhìn bề dày lớp đất (màu sẫm) dưới mỗi đới và so với lượng mưa.
  3. 3 Nhận xét: nơi nóng và mưa nhiều (nhiệt đới) phong hoá mạnh, đất dày; nơi khô (hoang mạc) hoặc lạnh (cực) đất mỏng.
  4. 4 Kiểm tra: giải thích bằng nhân tố khí hậu (nhiệt, mưa), không bằng "do vị trí" chung chung ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: So mức tối đa của đới này với mức tối thiểu của đới kia (không cùng loại), hoặc coi dấu "<" và "≤" là hai số khác hẳn nhau.

📊
Làm mẫu

Dựa vào bảng mưa ở trên, so sánh mức mưa tối đa của đới ôn đới và hoang mạc.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🧑‍🌾 Con người và việc bảo vệ đất

Cần nhớ

  • ✦Con người làm biến đổi đất, tạo ra đất có tính chất bị biến đổi: đất trồng lúa nước, đất bạc màu, đất xói mòn trơ sỏi đá.
  • ✦Đất hình thành rất chậm (hàng trăm năm mới dày thêm vài cm) nhưng mất đi rất nhanh khi xói mòn, thoái hoá, nên đất là tài nguyên khó phục hồi.
  • ✦Biện pháp tăng độ phì, chống ô nhiễm, thoái hoá: trồng rừng, làm ruộng bậc thang, trồng cây theo đường đồng mức, bón phân hữu cơ, dùng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hợp lí.

Lượng đất mất trên sườn dốc (số liệu minh hoạ)

Cách sử dụngĐất mất (tấn/ha/năm)
Đồi trọc60
Trồng cây theo đường dốc36
Trồng theo đường đồng mức18
Ruộng bậc thang6

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Đất phục hồi nhanh nên chặt rừng, đốt nương không sao" — sai: tạo đất rất chậm, mất đất rất nhanh.
  • ✦"Cày xới theo hướng dốc cho nước thoát nhanh" — sai: nước chảy xuống dốc theo luống cày càng xói mòn mạnh hơn; phải làm theo đường đồng mức.

5 🧮 Tính nhanh về đất (số liệu minh hoạ)

Thành phần của đất theo thể tích (số liệu minh hoạ)

Thành phầnThể tích (%)
Chất khoáng45
Chất hữu cơ5
Nước25
Không khí25

Dạng bài

Tính thời gian tạo đất, mất đất và mức giảm xói mòn

  1. 1 Thời gian = độ dày : tốc độ (đổi cùng đơn vị cm và năm).
  2. 2 Mức giảm (%) = (giá trị cũ − giá trị mới) : giá trị cũ × 100.
  3. 3 Gấp bao nhiêu lần = giá trị lớn : giá trị nhỏ (cùng đơn vị).
  4. 4 Kiểm tra: kết quả "mất đất" phải nhỏ hơn rất nhiều so với "tạo đất" cùng độ dày; mức giảm không vượt 100 % ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị (cm với năm), hoặc nhầm "mất đi trong 15 năm" với "mỗi năm mất 15 cm".

🧮
Làm mẫu

Số liệu minh hoạ: đất tạo thành 1 cm cần 100 năm; sườn đồi trọc mất 2 cm mỗi năm. Lớp đất 30 cm tạo ra mất bao lâu và mất đi bao lâu?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🟫

Khái niệm đất, vỏ phong hoá

  1. 1
    Nhận biết

    Đặc trưng cơ bản của đất là

  2. 2
    Nhận biết

    Đất được tạo thành chủ yếu do quá trình

  3. 3
    Thông hiểu

    Theo hình 14.1, đất gồm hai tầng nào?

  4. 4
    Vận dụng

    Vì sao không thể coi toàn bộ vỏ phong hoá là đất?

🌿

Nhân tố hình thành đất

  1. 1
    Nhận biết

    Nhân tố khởi đầu của quá trình hình thành đất là

  2. 2
    Thông hiểu

    Đất hình thành trên đá mẹ gabrô, badan thường mang tính

  3. 3
    Thông hiểu

    Hai yếu tố của khí hậu tác động mạnh nhất tới phong hoá đá và hình thành đất là

  4. 4
    Thông hiểu

    Ở vùng núi cao, vỏ phong hoá thường mỏng chủ yếu vì

  5. 5
    Vận dụng

    Cùng một loại đá mẹ, cùng khí hậu, nơi có rừng che phủ có lớp đất giàu mùn hơn đồi trọc chủ yếu do nhân tố

🌧️

Đọc bảng mưa theo đới (hình 14.2)

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Mức mưa tối đa của đới ôn đới gấp lần mức tối đa của hoang mạc (lấy 250 mm).
  2. 2
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng: Đới có lượng mưa lớn nhất là

  3. 3
    Vận dụng

    Dựa vào bảng: Nhận xét đúng là

🧮

Tính nhanh (số liệu minh hoạ)

  1. 1
    Thông hiểu Số liệu minh hoạ: đất tạo thành 1 cm cần 100 năm. Muốn có lớp đất dày 30 cm cần năm.
  2. 2
    Thông hiểu Một sườn đồi trọc bị xói mòn mất 2 cm đất mặt mỗi năm (số liệu minh hoạ). Lớp đất dày 30 cm sẽ mất hết sau năm.
  3. 3
    Thông hiểu Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ): Làm ruộng bậc thang giảm lượng đất mất bao nhiêu % so với đồi trọc? Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu Dựa vào thành phần đất (số liệu minh hoạ): Chất khoáng gấp lần chất hữu cơ.
  5. 5
    Vận dụng Với số liệu minh hoạ ở trên (tạo đất 1 cm cần 100 năm, tốc độ mất 2 cm/năm), đất bị mất nhanh gấp bao nhiêu lần tốc độ được tạo ra? Đáp số:
🧑‍🌾

Con người và bảo vệ đất

  1. 1
    Nhận biết

    Hoạt động nào của con người dễ làm đất xói mòn, trơ sỏi đá?

  2. 2
    Thông hiểu

    Biện pháp hiệu quả để hạn chế xói mòn đất ở vùng đồi núi là

  3. 3
    Vận dụng

    Vì sao nói đất là tài nguyên khó phục hồi?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho các tầng: (1) tầng chứa mùn, (2) tầng tích tụ, (3) tầng đá mẹ, (4) tầng đá gốc. Theo SGK, đất gồm các tầng

  2. 2
    Vận dụng

    Một vùng đồi nóng ẩm, mưa nhiều, đá mẹ granit bị phá rừng làm nương rẫy trên sườn dốc nhiều năm. Hệ quả hợp lí nhất về đất là

  3. 3
    Thông hiểu

    Vai trò nào KHÔNG phải của sinh vật đối với đất?

  4. 4
    Vận dụng

    Hai nơi có cùng khí hậu và đá mẹ: A ở đồng bằng, B ở sườn núi dốc. Đất ở A thường dày hơn B chủ yếu vì

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng lượng đất mất trên sườn dốc theo cách sử dụng (số liệu minh hoạ):

    a)Ruộng bậc thang có lượng đất mất nhỏ nhất trong bốn cách.

    b)Trồng cây theo đường dốc mất ít đất hơn trồng theo đường đồng mức.

    c)Lượng đất mất ở đồi trọc gấp 10 lần ruộng bậc thang.

    d)Chỉ cần trồng theo đường đồng mức là giảm 90 % lượng đất mất so với đồi trọc.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho bảng lượng mưa theo đới ở Bắc bán cầu (SGK Địa lí 10, hình 14.2):

    a)Mức mưa thấp nhất của đới nhiệt đới vẫn lớn hơn mức mưa cao nhất của hoang mạc.

    b)Đới ôn đới có lượng mưa lớn nhất trong bốn đới.

    c)Hoang mạc mưa ít nên phong hoá yếu hơn nhiệt đới, đất mỏng hơn.

    d)Khí hậu không ảnh hưởng tới độ dày của đất vì đất chỉ phụ thuộc đá mẹ.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Số liệu minh hoạ: đất tạo thành 1 cm cần 100 năm. Một vùng hoang hoá cần phục hồi lớp đất dày 15 cm thì cần bao nhiêu năm? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng lượng đất mất (số liệu minh hoạ): Trồng theo đường đồng mức giảm bao nhiêu % lượng đất mất so với đồi trọc? Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, lượng đất mất khi trồng theo đường dốc gấp bao nhiêu lần ruộng bậc thang? Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Một sườn đồi bị xói mòn mất 1,5 cm đất mặt mỗi năm (số liệu minh hoạ). Lớp đất dày 24 cm sẽ mất hết sau bao nhiêu năm? Đáp số:
  5. 5
    Thông hiểu Thành phần đất theo thể tích (số liệu minh hoạ): Phần lỗ hổng chứa nước và không khí chiếm bao nhiêu % thể tích? Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Một cánh đồng 5 ha trồng cây theo đường dốc, mất 36 tấn đất/ha/năm (bảng trên). Mỗi năm cả cánh đồng mất bao nhiêu tấn đất? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: khái niệm đất, đặc trưng độ phì, các tầng của phẫu diện, vai trò từng nhân tố (đá mẹ khởi đầu, khí hậu tác động mạnh nhất tới phong hoá, sinh vật tạo mùn), biện pháp chống xói mòn. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
  • •Phần II hay cho bảng số liệu hoặc hình (mưa theo đới, xói mòn theo cách sử dụng): ý dễ mất điểm là nhầm "đất" với "vỏ phong hoá", coi đá mẹ hoặc con người là nhân tố duy nhất, so số liệu không cùng loại.
  • •Phần III: thời gian tạo – mất đất, % giảm xói mòn, gấp bao nhiêu lần, thành phần đất. Nối tiếp: bài 15 (sinh vật), bài 16 (nhóm đất theo đới), bài 18 (quy luật địa đới); sang Địa lí 12 là đất feralit ở nước ta.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Sinh quyển