Đất trên Trái Đất
Trình bày khái niệm đất, vỏ phong hoá và bốn tầng của phẫu diện đất; phân tích vai trò của từng nhân tố hình thành đất (đá mẹ, khí hậu, địa hình, sinh vật, thời gian, con người); đọc bảng mưa theo đới, bảng xói mòn và tính nhanh thời gian tạo đất, mức giảm xói mòn như đề Phần III.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 14
⚡ Nhớ nhanh
- 1Đất là lớp vật chất mỏng bao phủ bề mặt lục địa và đảo, hình thành do phong hoá các loại đá; gồm chất khoáng, chất hữu cơ, không khí, nước. Đặc trưng cơ bản của đất là độ phì.
- 2Vỏ phong hoá là sản phẩm phong hoá của đá gốc. Phẫu diện từ trên xuống: tầng chứa mùn · tầng tích tụ · tầng đá mẹ · tầng đá gốc; đất chỉ gồm hai tầng trên, còn vỏ phong hoá gồm đất và tầng đá mẹ.
- 3Năm nhân tố tự nhiên: đá mẹ (khởi đầu, quyết định thành phần khoáng, đất chua hay kiềm), khí hậu (nhiệt và mưa tác động mạnh nhất tới phong hoá), địa hình (độ dốc, độ cao), sinh vật (chất hữu cơ, ngăn xói mòn), thời gian (tuổi của đất).
- 4Con người không tham gia hình thành đất tự nhiên nhưng làm biến đổi đất rất mạnh: đất trồng lúa nước, đất bạc màu, đất xói mòn trơ sỏi đá. Đất tạo rất chậm, mất rất nhanh.
- 5Tính nhanh: thời gian tạo đất = độ dày : tốc độ tạo; thời gian mất đất = độ dày : tốc độ xói mòn; mức giảm (%) = (cũ − mới) : cũ × 100.
👀 Nhìn là hiểu
Phẫu diện đất tự chạy 5 cảnh (đá nứt thành đá mẹ, sinh vật tạo mùn, thời gian làm đất dày, địa hình dốc làm đất mỏng, phá rừng làm đất trôi). Bấm "Tự chơi": kéo thanh Thời gian và Độ dốc, bật Phá rừng để phẫu diện đổi ngay; rồi kéo 8 thẻ vào sáu nhân tố (đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian, con người). Thẻ "Đá vụn là đã thành đất" là bẫy: thả vào ô Nhận định sai.
Chỉ có đá gốc cứng, trơ trụi.
1 🟫 Khái niệm đất và vỏ phong hoá
Cần nhớ
- ✦Đất là lớp vật chất mỏng bao phủ bề mặt lục địa và đảo, tạo thành do quá trình phong hoá các loại đá. Thành phần: chất khoáng, chất hữu cơ, không khí và nước.
- ✦Độ phì là khả năng đất cung cấp nước, chất dinh dưỡng và các yếu tố khác (nhiệt, khí…) giúp thực vật sinh trưởng, phát triển. Đây là đặc trưng cơ bản của đất.
- ✦Vỏ phong hoá là sản phẩm phong hoá của đá gốc, là phần trên cùng của vỏ Trái Đất, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố bên ngoài, có cấu trúc phân tầng theo chiều thẳng đứng.
- ✦Phẫu diện đất là mặt cắt thẳng đứng của đất, cho thấy các tầng khác nhau về màu sắc, vật liệu, độ phì.
Bốn tầng của phẫu diện (SGK, hình 14.1)
| Tầng (từ trên xuống) | Đặc điểm | Thuộc về |
|---|---|---|
| Tầng chứa mùn | Sẫm màu, nhiều chất hữu cơ, rễ cây | Đất |
| Tầng tích tụ | Vật liệu từ tầng trên được nước đưa xuống, tích lại | Đất |
| Tầng đá mẹ | Đá bị phong hoá vỡ vụn, chưa có mùn | Vỏ phong hoá (chưa phải đất) |
| Tầng đá gốc | Đá còn nguyên khối, cứng | Nằm dưới vỏ phong hoá |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đá phong hoá vụn ra là đã thành đất" — sai: mảnh vụn khoáng chưa có mùn, chưa có độ phì thì chưa phải đất (cát trên bãi biển là ví dụ).
- ✦"Vỏ phong hoá và đất là một" — sai: vỏ phong hoá gồm đất cộng tầng đá mẹ; đất chỉ là hai tầng trên cùng.
- ✦Phân biệt đá gốc (đá nguyên khối) và đá mẹ (đá đã vỡ vụn, là nguồn khoáng cho đất)
2 🌿 Các nhân tố hình thành đất
Cần nhớ
- ✦Đá mẹ là nhân tố khởi đầu: màu sắc, cấu tạo, thành phần khoáng của đá quyết định tính chất lí, hoá của đất. Đá mẹ chua (granit, thạch anh…) cho đất chua; đá mẹ kiềm (gabrô, badan…) cho đất mang tính kiềm.
- ✦Khí hậu có vai trò rất quan trọng, tác động tới các nhân tố khác. Nhiệt độ và lượng mưa tác động mạnh nhất tới phong hoá đá và hình thành đất.
- ✦Địa hình chi phối phân phối nhiệt, ẩm và sự tích tụ vật liệu: nước chảy theo độ dốc làm xói mòn, rửa trôi; nơi bằng phẳng bồi tụ chiếm ưu thế, tầng đất dày.
- ✦Sinh vật tham gia phá huỷ đá, xác sinh vật phân huỷ cung cấp chất hữu cơ, ngăn xói mòn, rửa trôi. Thời gian là tuổi của đất: loại đất nào cũng cần thời gian để hình thành.
Nhân tố – vai trò – ví dụ
| Nhân tố | Vai trò chủ yếu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đá mẹ | Cho chất khoáng; quyết định đất chua hay kiềm | Granit ⇒ đất chua; badan ⇒ đất kiềm |
| Khí hậu | Nhiệt, mưa quyết định tốc độ phong hoá | Nóng ẩm: phong hoá mạnh, vỏ phong hoá dày |
| Địa hình | Độ dốc, độ cao: xói mòn hay bồi tụ | Núi cao đất mỏng; đồng bằng đất dày |
| Sinh vật | Tạo chất hữu cơ, mùn; giữ đất | Rừng có lớp thảm mục dày |
| Thời gian | Tuổi của đất | Đất già có tầng dày, phát triển hơn |
| Con người | Không tạo đất tự nhiên, nhưng biến đổi mạnh | Đất trồng lúa nước; đất bạc màu |
Nhiệt thấp ⇒ phong hoá chậm, vỏ phong hoá mỏng, sự hình thành đất yếu; nước chảy theo dốc làm xói mòn, rửa trôi chất dinh dưỡng.
Quá trình bồi tụ chiếm ưu thế, vật liệu tích lại, tầng đất dày.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đá mẹ là nhân tố quyết định mọi thứ" — sai: đá mẹ cho chất khoáng nhưng không có sinh vật thì không có chất hữu cơ, không có độ phì. Cùng một đá mẹ, nơi có rừng và nơi trơ trụi cho hai loại đất khác hẳn.
- ✦"Khí hậu chỉ ảnh hưởng khi mưa nhiều" — sai: nhiệt độ cũng quyết định tốc độ phong hoá.
- ✦"Con người không phải nhân tố hình thành đất" — dễ nhầm: SGK nói con người không tham gia hình thành đất tự nhiên nhưng biến đổi đất rất mạnh.
3 🌧️ Khí hậu và đất (hình 14.2)
Lượng mưa các đới ở Bắc bán cầu (SGK, hình 14.2)
| Đới | Mưa (mm/năm) |
|---|---|
| Nhiệt đới | 1 000 – 2 000 |
| Hoang mạc | dưới 250 |
| Ôn đới | 500 – 1 500 |
| Cực | ≤ 250 |
Dạng bài
Đọc hình "khí hậu – đất" (hình 14.2)
- 1 Đọc lượng mưa ở trên từng đới và dùng màu nền để phân biệt: nhiệt đới, hoang mạc, ôn đới, cực.
- 2 Nhìn bề dày lớp đất (màu sẫm) dưới mỗi đới và so với lượng mưa.
- 3 Nhận xét: nơi nóng và mưa nhiều (nhiệt đới) phong hoá mạnh, đất dày; nơi khô (hoang mạc) hoặc lạnh (cực) đất mỏng.
- 4 Kiểm tra: giải thích bằng nhân tố khí hậu (nhiệt, mưa), không bằng "do vị trí" chung chung ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: So mức tối đa của đới này với mức tối thiểu của đới kia (không cùng loại), hoặc coi dấu "<" và "≤" là hai số khác hẳn nhau.
Dựa vào bảng mưa ở trên, so sánh mức mưa tối đa của đới ôn đới và hoang mạc.
Hướng dẫn giải
4 🧑🌾 Con người và việc bảo vệ đất
Cần nhớ
- ✦Con người làm biến đổi đất, tạo ra đất có tính chất bị biến đổi: đất trồng lúa nước, đất bạc màu, đất xói mòn trơ sỏi đá.
- ✦Đất hình thành rất chậm (hàng trăm năm mới dày thêm vài cm) nhưng mất đi rất nhanh khi xói mòn, thoái hoá, nên đất là tài nguyên khó phục hồi.
- ✦Biện pháp tăng độ phì, chống ô nhiễm, thoái hoá: trồng rừng, làm ruộng bậc thang, trồng cây theo đường đồng mức, bón phân hữu cơ, dùng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hợp lí.
Lượng đất mất trên sườn dốc (số liệu minh hoạ)
| Cách sử dụng | Đất mất (tấn/ha/năm) |
|---|---|
| Đồi trọc | 60 |
| Trồng cây theo đường dốc | 36 |
| Trồng theo đường đồng mức | 18 |
| Ruộng bậc thang | 6 |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đất phục hồi nhanh nên chặt rừng, đốt nương không sao" — sai: tạo đất rất chậm, mất đất rất nhanh.
- ✦"Cày xới theo hướng dốc cho nước thoát nhanh" — sai: nước chảy xuống dốc theo luống cày càng xói mòn mạnh hơn; phải làm theo đường đồng mức.
5 🧮 Tính nhanh về đất (số liệu minh hoạ)
Thành phần của đất theo thể tích (số liệu minh hoạ)
| Thành phần | Thể tích (%) |
|---|---|
| Chất khoáng | 45 |
| Chất hữu cơ | 5 |
| Nước | 25 |
| Không khí | 25 |
Dạng bài
Tính thời gian tạo đất, mất đất và mức giảm xói mòn
- 1 Thời gian = độ dày : tốc độ (đổi cùng đơn vị cm và năm).
- 2 Mức giảm (%) = (giá trị cũ − giá trị mới) : giá trị cũ × 100.
- 3 Gấp bao nhiêu lần = giá trị lớn : giá trị nhỏ (cùng đơn vị).
- 4 Kiểm tra: kết quả "mất đất" phải nhỏ hơn rất nhiều so với "tạo đất" cùng độ dày; mức giảm không vượt 100 % ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị (cm với năm), hoặc nhầm "mất đi trong 15 năm" với "mỗi năm mất 15 cm".
Số liệu minh hoạ: đất tạo thành 1 cm cần 100 năm; sườn đồi trọc mất 2 cm mỗi năm. Lớp đất 30 cm tạo ra mất bao lâu và mất đi bao lâu?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Khái niệm đất, vỏ phong hoá
- 1Nhận biết
Đặc trưng cơ bản của đất là
- 2Nhận biết
Đất được tạo thành chủ yếu do quá trình
- 3Thông hiểu
Theo hình 14.1, đất gồm hai tầng nào?
- 4Vận dụng
Vì sao không thể coi toàn bộ vỏ phong hoá là đất?
Nhân tố hình thành đất
- 1Nhận biết
Nhân tố khởi đầu của quá trình hình thành đất là
- 2Thông hiểu
Đất hình thành trên đá mẹ gabrô, badan thường mang tính
- 3Thông hiểu
Hai yếu tố của khí hậu tác động mạnh nhất tới phong hoá đá và hình thành đất là
- 4Thông hiểu
Ở vùng núi cao, vỏ phong hoá thường mỏng chủ yếu vì
- 5Vận dụng
Cùng một loại đá mẹ, cùng khí hậu, nơi có rừng che phủ có lớp đất giàu mùn hơn đồi trọc chủ yếu do nhân tố
Đọc bảng mưa theo đới (hình 14.2)
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: Mức mưa tối đa của đới ôn đới gấp lần mức tối đa của hoang mạc (lấy 250 mm).
- 2Thông hiểu
Dựa vào bảng: Đới có lượng mưa lớn nhất là
- 3Vận dụng
Dựa vào bảng: Nhận xét đúng là
Tính nhanh (số liệu minh hoạ)
- 1Thông hiểu Số liệu minh hoạ: đất tạo thành 1 cm cần 100 năm. Muốn có lớp đất dày 30 cm cần năm.
- 2Thông hiểu Một sườn đồi trọc bị xói mòn mất 2 cm đất mặt mỗi năm (số liệu minh hoạ). Lớp đất dày 30 cm sẽ mất hết sau năm.
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ): Làm ruộng bậc thang giảm lượng đất mất bao nhiêu % so với đồi trọc? Đáp số:
- 4Thông hiểu Dựa vào thành phần đất (số liệu minh hoạ): Chất khoáng gấp lần chất hữu cơ.
- 5Vận dụng Với số liệu minh hoạ ở trên (tạo đất 1 cm cần 100 năm, tốc độ mất 2 cm/năm), đất bị mất nhanh gấp bao nhiêu lần tốc độ được tạo ra? Đáp số:
Con người và bảo vệ đất
- 1Nhận biết
Hoạt động nào của con người dễ làm đất xói mòn, trơ sỏi đá?
- 2Thông hiểu
Biện pháp hiệu quả để hạn chế xói mòn đất ở vùng đồi núi là
- 3Vận dụng
Vì sao nói đất là tài nguyên khó phục hồi?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Cho các tầng: (1) tầng chứa mùn, (2) tầng tích tụ, (3) tầng đá mẹ, (4) tầng đá gốc. Theo SGK, đất gồm các tầng
- 2Vận dụng
Một vùng đồi nóng ẩm, mưa nhiều, đá mẹ granit bị phá rừng làm nương rẫy trên sườn dốc nhiều năm. Hệ quả hợp lí nhất về đất là
- 3Thông hiểu
Vai trò nào KHÔNG phải của sinh vật đối với đất?
- 4Vận dụng
Hai nơi có cùng khí hậu và đá mẹ: A ở đồng bằng, B ở sườn núi dốc. Đất ở A thường dày hơn B chủ yếu vì
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng lượng đất mất trên sườn dốc theo cách sử dụng (số liệu minh hoạ):
a)Ruộng bậc thang có lượng đất mất nhỏ nhất trong bốn cách.
b)Trồng cây theo đường dốc mất ít đất hơn trồng theo đường đồng mức.
c)Lượng đất mất ở đồi trọc gấp 10 lần ruộng bậc thang.
d)Chỉ cần trồng theo đường đồng mức là giảm 90 % lượng đất mất so với đồi trọc.
- 2Vận dụng
Cho bảng lượng mưa theo đới ở Bắc bán cầu (SGK Địa lí 10, hình 14.2):
a)Mức mưa thấp nhất của đới nhiệt đới vẫn lớn hơn mức mưa cao nhất của hoang mạc.
b)Đới ôn đới có lượng mưa lớn nhất trong bốn đới.
c)Hoang mạc mưa ít nên phong hoá yếu hơn nhiệt đới, đất mỏng hơn.
d)Khí hậu không ảnh hưởng tới độ dày của đất vì đất chỉ phụ thuộc đá mẹ.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Số liệu minh hoạ: đất tạo thành 1 cm cần 100 năm. Một vùng hoang hoá cần phục hồi lớp đất dày 15 cm thì cần bao nhiêu năm? Đáp số:
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng lượng đất mất (số liệu minh hoạ): Trồng theo đường đồng mức giảm bao nhiêu % lượng đất mất so với đồi trọc? Đáp số:
- 3Thông hiểu Với bảng ở câu trên, lượng đất mất khi trồng theo đường dốc gấp bao nhiêu lần ruộng bậc thang? Đáp số:
- 4Vận dụng Một sườn đồi bị xói mòn mất 1,5 cm đất mặt mỗi năm (số liệu minh hoạ). Lớp đất dày 24 cm sẽ mất hết sau bao nhiêu năm? Đáp số:
- 5Thông hiểu Thành phần đất theo thể tích (số liệu minh hoạ): Phần lỗ hổng chứa nước và không khí chiếm bao nhiêu % thể tích? Đáp số:
- 6Vận dụng Một cánh đồng 5 ha trồng cây theo đường dốc, mất 36 tấn đất/ha/năm (bảng trên). Mỗi năm cả cánh đồng mất bao nhiêu tấn đất? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: khái niệm đất, đặc trưng độ phì, các tầng của phẫu diện, vai trò từng nhân tố (đá mẹ khởi đầu, khí hậu tác động mạnh nhất tới phong hoá, sinh vật tạo mùn), biện pháp chống xói mòn. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
- •Phần II hay cho bảng số liệu hoặc hình (mưa theo đới, xói mòn theo cách sử dụng): ý dễ mất điểm là nhầm "đất" với "vỏ phong hoá", coi đá mẹ hoặc con người là nhân tố duy nhất, so số liệu không cùng loại.
- •Phần III: thời gian tạo – mất đất, % giảm xói mòn, gấp bao nhiêu lần, thành phần đất. Nối tiếp: bài 15 (sinh vật), bài 16 (nhóm đất theo đới), bài 18 (quy luật địa đới); sang Địa lí 12 là đất feralit ở nước ta.
Sinh quyển