Địa lý lớp 10
Bài 15 · Cơ bản

Sinh quyển

Nêu khái niệm, giới hạn và ba đặc điểm của sinh quyển; phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển, phân bố sinh vật (khí hậu, đất, địa hình, sinh vật, con người); đọc hình 15 và tính nhanh nhiệt độ theo độ cao, bề dày sinh quyển như đề Phần III.

Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 15

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Sinh quyển là một bộ phận của vỏ Trái Đất, nơi có sự sống tồn tại. Ranh giới trên tiếp xúc lớp ô-dôn của khí quyển; ranh giới dưới xuống tận đáy các hố sâu đại dương và dừng ở đáy lớp vỏ phong hoá trên đất liền.
  • 2Gồm phần thấp của khí quyển (tầng đối lưu), toàn bộ thuỷ quyển và phần trên của thạch quyển. Sinh vật không rải đều: tập trung nhiều nhất ở nơi có thực vật, trong lớp mỏng quanh mặt đất, mặt nước.
  • 3Ba đặc điểm: khối lượng nhỏ so với các quyển khác; tích luỹ năng lượng nhờ quang hợp; có quan hệ mật thiết, tác động qua lại với khí quyển, thuỷ quyển, đất.
  • 4Nhân tố: khí hậu (nhiệt độ, ánh sáng, nước), đất (cấu trúc, pH, độ phì), địa hình (độ cao, hướng sườn ⇒ vành đai thực vật), sinh vật (thức ăn), con người (tích cực: trồng rừng, bảo tồn; tiêu cực: phá rừng, săn bắt).
  • 5Tính nhanh: nhiệt độ ở độ cao h = nhiệt độ chân núi − h : 100 × 0,6 (°C, số liệu minh hoạ); bề dày sinh quyển (tham khảo) = 22 km trên + 11 km dưới = 33 km.

👀 Nhìn là hiểu

Lát cắt thẳng đứng tự chạy 4 cảnh: ngoặc "SINH QUYỂN" mọc từ tầng ô-dôn xuống đáy hố sâu, chấm xanh sự sống hiện dần (dày sát đất, mặt nước), các nhân tố (nhiệt, nước, núi, người), quan hệ với các quyển. Bấm "Tự chơi": kéo khí cầu 🎈 lên xuống trục độ cao – độ sâu để xem mật độ sự sống và lời giải thích; rồi kéo 8 thẻ ví dụ vào đúng nhân tố. Thẻ "Sinh vật phân bố đều" là bẫy: thả vào ô Nhận định sai.

Ngoài sinh quyểnTầng ô-dônÊ-vơ-rét 8,8 kmvỏ phong hoáthạch quyểnđại dươnghố sâu ≈ 11 km22100−10kmSơ đồ giản lược, bề dày lớp sự sống vẽ phóng to.

Sinh quyển là phần Trái Đất có sinh vật sống.

1 🌍 Khái niệm và giới hạn của sinh quyển

Cần nhớ

  • ✦Sinh quyển là một trong những bộ phận cấu tạo nên lớp vỏ Trái Đất, nơi có sự sống tồn tại; giới hạn phụ thuộc vào sự tồn tại của sự sống.
  • ✦Ranh giới trên: tiếp xúc lớp ô-dôn của khí quyển (SGK hình 17.1 vẽ lớp ô-dôn từ khoảng 22 km). Ranh giới dưới: tận đáy sâu của các hố đại dương (khoảng 11 km) và dừng ở đáy lớp vỏ phong hoá trên đất liền.
  • ✦Sinh quyển gồm: phần thấp của khí quyển (tầng đối lưu), toàn bộ thuỷ quyển và phần trên của thạch quyển.

Giới hạn sinh quyển (mốc độ cao, độ sâu)

MốcĐộ cao / sâuNói gì
Tầng ô-dônkhoảng 22 kmRanh giới trên của sinh quyển
Đỉnh Ê-vơ-rét8,8 kmThấp hơn giới hạn trên nhiều lần
Mực nước biển0 kmNơi sự sống dày nhất
Đáy hố sâu đại dươngkhoảng 11 kmRanh giới dưới ở đại dương

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Giới hạn trên của sinh quyển là đỉnh núi cao nhất" — sai: là chỗ tiếp xúc tầng ô-dôn, cao hơn đỉnh Ê-vơ-rét (8,8 km) rất nhiều vì bào tử, vi khuẩn có thể bay lên cao.
  • ✦"Sinh vật phân bố đều trong cả phạm vi sinh quyển" — sai: tập trung ở nơi có thực vật, trong lớp mỏng quanh mặt đất, mặt nước; càng xa càng thưa.

2 🔋 Đặc điểm của sinh quyển

Ba đặc điểm (SGK)

  • ✦Khối lượng nhỏ: khối lượng sinh quyển nhỏ hơn nhiều so với khối lượng vật chất của các quyển còn lại trong vỏ Trái Đất.
  • ✦Tích luỹ năng lượng: nhờ quang hợp, cây xanh tạo chất hữu cơ từ chất vô cơ; năng lượng này được truyền cho các cơ thể khác qua dinh dưỡng.
  • ✦Quan hệ mật thiết với các quyển: sinh quyển làm đổi thành phần khí trong khí quyển, tham gia vòng tuần hoàn nước, trao đổi chất của sinh vật dưới nước, và là một nhân tố quan trọng hình thành đất.

Ví dụ quan hệ của sinh quyển với các quyển

QuyểnMối quan hệVí dụ
Khí quyểnĐổi thành phần khíCây quang hợp hấp thụ CO₂, thải O₂
Thuỷ quyểnTham gia tuần hoàn nướcRừng giữ nước, thoát hơi nước
Đất (thạch quyển)Tạo chất hữu cơ, hình thành đấtXác sinh vật ⇒ mùn (bài 14)

3 🌦️ Nhân tố ảnh hưởng tới sinh vật

Cần nhớ

  • ✦Khí hậu: mỗi loài thích nghi với một giới hạn sinh thái nhất định. Nhiệt độ tác động tới sinh trưởng, sinh sản, quy định vùng phân bố; ánh sáng là nguồn năng lượng, tác động tới quang hợp; nước là nguyên liệu quang hợp, phương tiện vận chuyển chất; nơi nước dồi dào sinh vật rất phát triển, hoang mạc khô hạn thì rất ít.
  • ✦Đất: cấu trúc, độ pH, độ phì có vai trò quan trọng tới sự phát triển, phân bố thực vật, qua đó tác động tới phân bố động vật.
  • ✦Địa hình: độ cao làm thay đổi nhiệt, ẩm nên thực vật thay đổi theo độ cao, hình thành các vành đai tương ứng như thay đổi theo vĩ độ; độ dốc, hướng sườn tác động tới nhiệt, ánh sáng, ẩm.
  • ✦Sinh vật: nguồn thức ăn là nhân tố quan trọng với động vật; nơi thức ăn phong phú thì nhiều loài tập trung, tạo đa dạng sinh học. Con người tác động mạnh, theo hướng tích cực (mở rộng cây trồng, vật nuôi, bảo tồn) hoặc tiêu cực (phá rừng, thu hẹp diện tích rừng tự nhiên).

Giới hạn nhiệt của sinh vật (SGK, "Em có biết")

Sinh vậtNhiệt độ chịu được (°C)
Đa số sinh vật0 – 40
Vi khuẩn ở suối nước nóng70 – 90
Ấu trùng sâu ngô−27
Con người tích cực

Trồng rừng, lập vườn quốc gia, khu bảo tồn, mở rộng cây trồng, vật nuôi; lai tạo nhiều giống mới làm đa dạng sinh vật.

Con người tiêu cực

Phá rừng, săn bắt quá mức, ô nhiễm làm thu hẹp nơi sống, suy giảm đa dạng sinh học, nhiều loài có nguy cơ tuyệt chủng.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Đất không ảnh hưởng gì tới sinh vật vì cây lấy nước từ mưa" — sai: đất quyết định nước và chất dinh dưỡng rễ hút được; hoa cẩm tú cầu hồng trên đất chua, xanh trên đất kiềm.
  • ✦"Con người chỉ gây hại cho sinh vật" — sai: cây ngô gốc Trung Mỹ nay trồng khắp thế giới; con người còn trồng rừng, lập khu bảo tồn.

4 🏔️ Thảm thực vật theo vĩ độ và độ cao (hình 15)

Thảm thực vật từ vùng nhiệt đới lên cực (SGK, hình 15)

Thứ tựThảm thực vật
1Rừng nhiệt đới
2Xa van
3Hoang mạc, bán hoang mạc
4Thảo nguyên ôn đới
5Rừng lá rộng ôn đới
6Rừng hỗn hợp
7Rừng lá kim
8Đài nguyên
9Hoang mạc cực

Dạng bài

Đọc hình 15: thay đổi thảm thực vật theo vĩ độ và theo độ cao

  1. 1 Theo vĩ độ (trục ngang): đọc từ trái (vùng nhiệt đới) sang phải (cực), ghi thứ tự các thảm thực vật.
  2. 2 Theo độ cao (trục đứng, ở vùng nhiệt đới): đọc từ chân núi lên đỉnh: rừng nhiệt đới, rừng lá rộng ôn đới, rừng lá kim, đài nguyên, băng tuyết.
  3. 3 So sánh: lên cao 1 bậc giống đi về cực 1 đoạn, vì nhiệt độ giảm theo cả độ cao lẫn vĩ độ.
  4. 4 Kiểm tra: dải màu có xa van, hoang mạc chỉ có theo vĩ độ ở vùng khô, không xuất hiện ở dãy trên núi nhiệt đới ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm hoang mạc cực với hoang mạc nhiệt đới (khô nóng) vì cùng tên "hoang mạc"; hai nơi khô vì lí do khác nhau (rất lạnh và rất khô).

📊
Làm mẫu

Hình 15 (từ vùng nhiệt đới lên cực) có mấy kiểu thảm thực vật? Hoang mạc cực nằm ở đâu?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🧮 Tính nhanh: nhiệt theo độ cao, bề dày sinh quyển

Nhiệt độ theo độ cao (số liệu minh hoạ)

Độ cao (m)Nhiệt độ (°C)
028
1 00022
2 00016
3 00010

Dạng bài

Tính nhiệt độ theo độ cao

  1. 1 Mỗi lên 100 m, nhiệt độ giảm 0,6 °C (số liệu minh hoạ của chương).
  2. 2 Mức giảm = độ cao (m) : 100 × 0,6.
  3. 3 Nhiệt độ tại độ cao = nhiệt độ chân núi − mức giảm.
  4. 4 Kiểm tra: lên cao thì nhiệt độ phải thấp hơn chân núi; thử lại bằng bảng (1 000 m giảm 6 °C) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên chia 100 (tính 8 800 × 0,6), hoặc lấy mức giảm cộng thay vì trừ với nhiệt độ chân núi.

🧮
Làm mẫu

Chân núi 24 °C. Ở độ cao 1 500 m nhiệt độ là bao nhiêu? Đỉnh Ê-vơ-rét (8 800 m) thấp hơn chân núi bao nhiêu °C?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🌍

Khái niệm, giới hạn

  1. 1
    Nhận biết

    Sinh quyển là

  2. 2
    Nhận biết

    Ranh giới trên của sinh quyển tiếp xúc với

  3. 3
    Thông hiểu

    Sinh quyển bao gồm

  4. 4
    Vận dụng

    Vì sao ở lục địa sinh quyển chỉ xuống tới đáy lớp vỏ phong hoá?

🔋

Đặc điểm của sinh quyển

  1. 1
    Nhận biết

    Khối lượng sinh quyển so với các quyển còn lại trong vỏ Trái Đất là

  2. 2
    Thông hiểu

    Nhờ quá trình nào cây xanh tạo ra chất hữu cơ từ chất vô cơ và tích luỹ năng lượng?

  3. 3
    Vận dụng

    Ví dụ nào thể hiện quan hệ giữa sinh quyển và thuỷ quyển?

🌦️

Nhân tố ảnh hưởng

  1. 1
    Nhận biết

    Nhân tố nào dưới đây thuộc khí hậu và ảnh hưởng tới sinh vật?

  2. 2
    Thông hiểu

    Đa số sinh vật sống trong phạm vi nhiệt độ

  3. 3
    Thông hiểu

    Nơi sinh vật có số lượng rất ít do thiếu yếu tố nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Nơi nguồn thức ăn phong phú thường có

  5. 5
    Vận dụng

    Hoa cẩm tú cầu ra hoa màu hồng nếu trồng trên đất chua, màu xanh nếu trên đất kiềm. Hiện tượng này thể hiện ảnh hưởng của nhân tố

🏔️

Thảm thực vật theo vĩ độ và độ cao

  1. 1
    Nhận biết

    Theo hình 15, đi từ vùng nhiệt đới lên cực, thảm thực vật ngoài cùng sát cực là

  2. 2
    Thông hiểu

    Ở vùng nhiệt đới, từ chân núi lên đỉnh núi cao, thứ tự thảm thực vật đúng là

  3. 3
    Thông hiểu Hình 15 (từ vùng nhiệt đới lên cực) gồm các kiểu: rừng nhiệt đới, xa van, hoang mạc – bán hoang mạc, thảo nguyên ôn đới, rừng lá rộng ôn đới, rừng hỗn hợp, rừng lá kim, đài nguyên, hoang mạc cực, tức là kiểu thảm thực vật.
🧮

Tính nhanh (số liệu minh hoạ)

  1. 1
    Thông hiểu Số liệu minh hoạ: nhiệt độ giảm 0,6 °C mỗi 100 m. Từ chân đến đỉnh Ê-vơ-rét cao 8 800 m, nhiệt độ giảm bao nhiêu °C? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Sinh quyển từ ranh giới trên (khoảng 22 km) tới đáy hố sâu đại dương (khoảng 11 km dưới mực nước biển) dày khoảng km (số liệu tham khảo).
  3. 3
    Vận dụng Nhiệt độ chân núi là 24 °C; ở độ cao 1 500 m nhiệt độ là °C (0,6 °C mỗi 100 m).
  4. 4
    Vận dụng Dựa vào bảng (SGK, "Em có biết"): Mức nhiệt tối đa vi khuẩn suối nước nóng chịu được (90 °C) cao hơn giới hạn trên của đa số sinh vật (40 °C) là °C.

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Nhận định nào đúng về phân bố sinh vật trong sinh quyển?

  2. 2
    Thông hiểu

    Nhân tố chủ yếu làm thực vật phân thành các vành đai theo độ cao trên núi là

  3. 3
    Vận dụng

    Chè trồng nhiều ở trung du, miền núi Bắc Bộ còn cà phê trồng nhiều ở Tây Nguyên chủ yếu do

  4. 4
    Vận dụng

    Việc lập vườn quốc gia, khu bảo tồn thể hiện tác động nào của con người tới sinh vật?

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng giới hạn nhiệt độ chịu được của một số sinh vật (SGK Địa lí 10, "Em có biết"):

    a)Vi khuẩn ở suối nước nóng chịu được nhiệt độ cao hơn giới hạn trên của đa số sinh vật.

    b)Ấu trùng sâu ngô chỉ sống được ở nhiệt độ trên 0 °C.

    c)Có sinh vật sống được ở nhiệt độ rất thấp, dưới 0 °C.

    d)Mọi loài sinh vật đều có cùng một giới hạn nhiệt độ sinh thái.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho bảng nhiệt độ theo độ cao ở một vùng núi (số liệu minh hoạ):

    a)Cứ lên 1 000 m nhiệt độ giảm 6 °C, tức giảm 0,6 °C mỗi 100 m.

    b)Ở độ cao 3 000 m nhiệt độ cao hơn 15 °C.

    c)Nhiệt độ ở 2 000 m thấp hơn chân núi 12 °C.

    d)Sự thay đổi nhiệt độ theo độ cao không ảnh hưởng tới phân bố thực vật.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng nhiệt độ theo độ cao (số liệu minh hoạ): Ở độ cao 2 500 m (0,6 °C mỗi 100 m) nhiệt độ là bao nhiêu °C? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Một đỉnh núi cao 3 200 m, nhiệt độ chân núi 26 °C (0,6 °C mỗi 100 m). Nhiệt độ ở đỉnh là bao nhiêu °C? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Với chân núi 28 °C (bảng trên), ở độ cao bao nhiêu mét nhiệt độ chỉ còn 10 °C? Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Sinh quyển dày khoảng 33 km, phần dưới mực nước biển sâu 11 km (số liệu tham khảo). Phần dưới mực nước biển chiếm bao nhiêu % bề dày? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Giới hạn trên của sinh quyển khoảng 22 km gấp bao nhiêu lần độ cao đỉnh Ê-vơ-rét 8,8 km? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  6. 6
    Thông hiểu Từ đáy hố sâu đại dương (khoảng 11 km dưới mực nước biển) lên đỉnh Ê-vơ-rét (8,8 km) cao bao nhiêu km? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: khái niệm và giới hạn sinh quyển (ô-dôn, đáy hố sâu, đáy vỏ phong hoá), ba đặc điểm, nhân tố (khí hậu tác động trực tiếp, đất, địa hình, thức ăn, con người), vành đai thực vật theo độ cao. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
  • •Phần II hay cho bảng giới hạn nhiệt, bảng nhiệt theo độ cao: ý dễ mất điểm là coi sinh vật rải đều, nhầm giới hạn trên là đỉnh núi, quên tác động tích cực của con người, bỏ sót đất và thức ăn là nhân tố.
  • •Phần III: nhiệt độ theo độ cao (0,6 °C/100 m), bề dày sinh quyển, gấp bao nhiêu lần. Nối tiếp: bài 16 (phân bố sinh vật và đất), bài 17 – 18 (vỏ địa lí, quy luật địa đới và đai cao); sang Địa lí 12 là thiên nhiên Việt Nam phân hoá theo độ cao.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Thực hành: Tìm hiểu sự phân bố đất và sinh vật trên Trái Đất