Địa lý lớp 10
Bài 12 · Cơ bản

Nước biển và đại dương

Trình bày độ muối và nhiệt độ của nước biển, giải thích sự khác nhau theo vĩ độ bằng nhân tố; phân biệt sóng, thuỷ triều, dòng biển và nguyên nhân của từng loại; giải thích triều cường, triều kém theo vị trí Mặt Trăng, Mặt Trời, Trái Đất; kể tên các dòng biển nóng, lạnh; nêu vai trò của biển và đại dương.

Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 12

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Biển và đại dương chiếm 97,5 % tổng lượng nước. Độ muối trung bình 35 ‰, phụ thuộc bốc hơi, mưa, nước sông đổ vào: cao nhất ở chí tuyến (36,8 ‰), thấp hơn ở Xích đạo (34,5 ‰) và gần cực (34 ‰). Nhiệt độ bề mặt trung bình khoảng 17 °C, giảm từ Xích đạo về cực và theo độ sâu.
  • 2Sóng biển: dao động thẳng đứng của nước, chủ yếu do gió (gió càng mạnh, sóng càng lớn). Sóng thần: do động đất, núi lửa dưới đáy biển, lan nhanh theo phương ngang, vào bờ có thể cao trên 20 m.
  • 3Thuỷ triều do sức hút của Mặt Trăng và Mặt Trời cùng lực li tâm của Trái Đất. Triều cường khi ba thiên thể thẳng hàng (không trăng, trăng tròn); triều kém khi vuông góc (trăng thượng huyền, hạ huyền). Bán nhật triều: mỗi ngày 2 lần dâng; nhật triều: 1 lần.
  • 4Dòng biển sinh ra chủ yếu do gió thổi thường xuyên hoặc chênh lệch nhiệt độ, độ muối. Dòng nóng từ vĩ độ thấp lên cao, dòng lạnh từ vĩ độ cao xuống thấp; ở vùng gió mùa, dòng biển đổi chiều theo mùa. Nơi dòng nóng, lạnh gặp nhau thường có nguồn hải sản lớn.
  • 5Tính nhanh: muối = khối lượng nước × độ muối (35 ‰ ⇒ 1 tấn nước có 35 kg muối); chênh độ muối = hiệu hai vùng; số lần dâng = số ngày × 2 (bán nhật triều); gấp mấy lần = lớn : nhỏ.

👀 Nhìn là hiểu

Bốn cảnh tự chạy: gió thổi làm sóng lớn dần (hạt nước vẽ vòng tròn); Mặt Trăng đi tới vị trí thẳng hàng với Mặt Trời (triều cường) rồi vuông góc (triều kém), vùng nước quanh Trái Đất phồng lên, thang biên độ và hình dạng Mặt Trăng nhìn từ Trái Đất đổi theo; dòng biển nóng rồi lạnh vẽ dần trên bản đồ thế giới. Tự chơi: kéo Mặt Trăng quanh Trái Đất (hoặc kéo thanh góc) rồi thử "tìm triều cường / triều kém"; kéo tên 7 dòng biển thả lên đúng ô ①–⑦ của bản đồ, có một thẻ bẫy "Sóng thần" không phải dòng biển.

Sóng do gióGIÓ (nhẹ)Chấm cam: nước dao động theo vòng trònbờ biểnSơ đồ giản lược, không theo tỉ lệ.

Gió thổi trên mặt biển: nước dao động thẳng đứng.

1 🌡️ Độ muối và nhiệt độ của nước biển

Cần nhớ

  • ✦Nước biển có nhiều chất hoà tan, nhiều nhất là muối khoáng. Độ muối trung bình 35 ‰ (35 g muối trong 1 kg nước). Độ muối tăng hay giảm tuỳ lượng bốc hơi, lượng mưa và lượng nước sông đổ vào.
  • ✦Ví dụ: Biển Đỏ 43 ‰ (khô nóng, bốc hơi mạnh); biển Ban-tích dưới 10 ‰ (bốc hơi yếu, nhiều sông đổ vào).
  • ✦Nhiệt độ: chế độ nhiệt nước biển điều hoà hơn không khí; trung bình bề mặt đại dương khoảng 17 °C; mùa hạ cao hơn mùa đông; giảm dần từ Xích đạo về hai cực và thay đổi theo độ sâu.

Độ muối và nhiệt độ nước biển theo vĩ độ (SGK)

VùngĐộ muối (‰)Nhiệt độ nước biển
Xích đạo34,5Đới nóng: 27 – 28 °C
Chí tuyến36,8 (cao nhất)Đới nóng: 27 – 28 °C
Ôn đới3515 – 16 °C
Gần cực34Đới lạnh: dưới 1 °C

Dạng bài

Giải thích sự khác nhau về độ muối giữa hai vùng biển

  1. 1 Xác định nhân tố: bốc hơi (nhiệt, khô), mưa, nước sông đổ vào.
  2. 2 Vùng bốc hơi mạnh, mưa ít, ít sông đổ vào ⇒ độ muối cao; vùng mưa nhiều hoặc nhiều sông đổ vào, bốc hơi yếu ⇒ độ muối thấp.
  3. 3 Gắn với vị trí: chí tuyến (khô, nóng, ít mưa) cao; Xích đạo (mưa nhiều) và gần cực (bốc hơi yếu, băng tan) thấp hơn.
  4. 4 Kiểm tra: kết luận trả lời bằng nhân tố (bốc hơi, mưa, sông) chứ không chỉ nói "vì ở vùng chí tuyến" ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng nơi nóng nhất (Xích đạo) mặn nhất. Xích đạo nóng nhưng mưa rất nhiều làm nhạt nước biển; mặn nhất là vùng chí tuyến.

🧂
Làm mẫu

Vì sao biển Đỏ có độ muối đạt tới 43 ‰ còn biển Ban-tích dưới 10 ‰?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Độ muối cao nhất ở Xích đạo vì nóng nhất" — sai: cao nhất ở chí tuyến (36,8 ‰), Xích đạo 34,5 ‰.
  • ✦"Độ muối giảm đều từ Xích đạo về cực" — sai: tăng từ Xích đạo lên chí tuyến rồi mới giảm về cực.
  • ✦Độ muối tính bằng ‰ (phần nghìn), không phải % (35 ‰ = 3,5 %).

2 🌊 Sóng biển và thuỷ triều

Cần nhớ

  • ✦Sóng biển là sự dao động của nước biển theo chiều thẳng đứng, sinh ra chủ yếu do gió. Gió càng mạnh, sóng càng lớn.
  • ✦Sóng thần là sóng dài đặc biệt do hoạt động động đất, núi lửa lớn dưới đáy biển, lan truyền theo phương ngang với tốc độ lớn, vào đến bờ có thể cao trên 20 m — thảm hoạ thiên nhiên tàn khốc.
  • ✦Thuỷ triều là hiện tượng nước biển dâng cao và hạ thấp theo quy luật hằng ngày. Nguyên nhân chủ yếu: lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời cùng lực li tâm của Trái Đất; còn chịu tác động của khí áp, hình dạng bờ biển…
  • ✦Mỗi tháng âm lịch: ba thiên thể (Mặt Trời, Mặt Trăng, Trái Đất) thẳng hàng ⇒ biên độ lớn nhất, triều cường; vuông góc ⇒ biên độ nhỏ nhất, triều kém.

Triều cường và triều kém

Triều cườngTriều kém
Vị trí ba thiên thểThẳng hàngVuông góc
Nhìn từ Trái ĐấtKhông trăng hoặc trăng trònTrăng bán nguyệt (thượng huyền, hạ huyền)
Biên độ nước dângLớn nhấtNhỏ nhất
Số lần mỗi tháng âm lịch2 lần (đầu và giữa tháng)2 lần (hai tuần trăng)

Phân biệt sóng, thuỷ triều, dòng biển

Hiện tượngNguyên nhânĐặc điểm
Sóng biểnGióNước dao động thẳng đứng, không chảy đi xa
Sóng thầnĐộng đất, núi lửa dưới đáy biểnLan nhanh theo phương ngang, cao trên 20 m ở bờ
Thuỷ triềuSức hút của Mặt Trăng và Mặt TrờiNước dâng, hạ theo chu kì hằng ngày
Dòng biểnGió thổi thường xuyên; chênh lệch nhiệt độ, độ muốiNước chảy thành dòng ổn định

Em có biết: hai chế độ triều phổ biến

  • ✦Bán nhật triều: mỗi ngày hai lần nước dâng, hai lần nước rút.
  • ✦Nhật triều: mỗi ngày một lần nước dâng, một lần nước rút.

Dạng bài

Xác định triều cường, triều kém từ hình dạng Mặt Trăng

  1. 1 Nhìn hình dạng Mặt Trăng từ Trái Đất: không trăng, trăng tròn, hay bán nguyệt (thượng huyền, hạ huyền).
  2. 2 Không trăng ⇒ Mặt Trăng nằm giữa Mặt Trời và Trái Đất; trăng tròn ⇒ Trái Đất nằm giữa: cả hai đều thẳng hàng ⇒ triều cường.
  3. 3 Bán nguyệt ⇒ ba thiên thể vuông góc ⇒ triều kém.
  4. 4 Kiểm tra: kéo Mặt Trăng trong sim tới đúng vị trí, nhìn thang biên độ và hình dạng trăng ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ ngày trăng thượng huyền hoặc hạ huyền là triều cường. Đó là lúc vuông góc: triều kém.

🌙
Làm mẫu

Đêm nay có trăng tròn. Triều cường hay triều kém? Vì sao?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Triều cường không xảy ra ngày trăng thượng huyền, hạ huyền (đó là triều kém).
  • ✦Sóng thần do động đất, núi lửa ngầm, không phải do gió bão.
  • ✦Sóng làm nước dao động tại chỗ; dòng biển làm nước chảy đi; thuỷ triều là nước dâng – rút theo chu kì.

3 🧭 Dòng biển

Cần nhớ

  • ✦Dòng biển là các dòng nước chảy trong biển và đại dương. Sinh ra chủ yếu do các loại gió thường xuyên hoặc sự chênh lệch nhiệt độ, độ muối giữa các vùng biển.
  • ✦Gọi là nóng hay lạnh tuỳ theo tương quan với nhiệt độ nước biển xung quanh. Dòng nóng: xuất phát từ vĩ độ thấp chảy về vĩ độ cao. Dòng lạnh: xuất phát từ vĩ độ cao chảy về vĩ độ thấp.
  • ✦Ở vùng gió mùa, dòng biển thay đổi tính chất và đổi chiều theo mùa.
  • ✦Dòng biển giúp phân bố lại nhiệt trên Trái Đất, điều hoà khí hậu (dòng nóng làm ven bờ ấm, ẩm; dòng lạnh làm lạnh, khô); nơi dòng nóng và lạnh gặp nhau tập trung nguồn hải sản rất lớn.

Một số dòng biển trên bản đồ (SGK, hình 12.5)

Dòng biểnLoạiVị trí
Gơn-xto-rimNóngĐại Tây Dương, bờ đông Bắc Mỹ
Cư-rô-si-ôNóngThái Bình Dương, phía đông Nhật Bản
Bra-xinNóngĐại Tây Dương, bờ đông Nam Mỹ
Pê-ruLạnhThái Bình Dương, bờ tây Nam Mỹ
Ben-ghê-laLạnhĐại Tây Dương, bờ tây nam châu Phi
Ca-li-phoóc-ni-aLạnhThái Bình Dương, bờ tây Bắc Mỹ
Ca-na-riLạnhĐại Tây Dương, bờ tây bắc châu Phi

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Dòng biển chỉ ảnh hưởng tàu thuyền, không liên quan khí hậu" — sai: dòng nóng làm khí hậu ven bờ ấm ẩm, dòng lạnh làm lạnh khô, có thể góp phần tạo hoang mạc ven biển (như dọc bờ tây Nam Mỹ).
  • ✦Nhầm hướng: dòng nóng đi lên vĩ độ cao, dòng lạnh đi xuống vĩ độ thấp (tính theo vĩ độ, không theo hướng bắc – nam của bán cầu).
  • ✦Trong vùng nhiệt đới: dòng nóng thường sát bờ đông các lục địa, dòng lạnh sát bờ tây (ví dụ Bra-xin và Pê-ru ở hai bờ Nam Mỹ).

4 ⚓ Vai trò của biển và đại dương

Cần nhớ

  • ✦Cung cấp tài nguyên quý giá: sinh vật biển; khoáng sản (dầu mỏ, khí thiên nhiên, muối biển…); năng lượng sóng, thuỷ triều.
  • ✦Là môi trường cho hoạt động kinh tế – xã hội: đánh bắt và nuôi trồng thuỷ sản, giao thông vận tải biển, du lịch biển…
  • ✦Góp phần điều hoà khí hậu và đảm bảo đa dạng sinh học.
  • ✦Tài nguyên biển có hạn và dễ bị tổn thương ⇒ phải khai thác hợp lí và bền vững.
Khai thác

Hải sản, dầu khí, muối biển, năng lượng sóng – thuỷ triều; giao thông vận tải biển; du lịch biển.

Bảo vệ

Tài nguyên biển có hạn và dễ tổn thương ⇒ khai thác hợp lí, bền vững; giữ biển sạch, bảo vệ đa dạng sinh học.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🌡️

Độ muối, nhiệt độ

  1. 1
    Nhận biết

    Độ muối trung bình của nước biển và đại dương khoảng

  2. 2
    Thông hiểu

    Cho bảng độ muối trung bình của nước biển theo vĩ độ (‰): Vùng có độ muối cao nhất là

  3. 3
    Thông hiểu

    Biển Ban-tích có độ muối dưới 10 ‰, thấp hơn nhiều mức trung bình, chủ yếu vì

  4. 4
    Thông hiểu Dựa vào bảng độ muối: Độ muối vùng chí tuyến cao hơn vùng Xích đạo ‰.
  5. 5
    Vận dụng Biển Đỏ có độ muối khoảng 43 ‰, biển Ban-tích khoảng 10 ‰ (lấy tròn). Biển Đỏ mặn gấp khoảng lần biển Ban-tích (làm tròn một chữ số thập phân).
🌊

Sóng, thuỷ triều

  1. 1
    Nhận biết

    Nguyên nhân chủ yếu sinh ra sóng biển là

  2. 2
    Nhận biết

    Thuỷ triều là hiện tượng

  3. 3
    Nhận biết

    Triều cường xảy ra khi

  4. 4
    Thông hiểu

    Vào những ngày trăng bán nguyệt (thượng huyền, hạ huyền), biên độ thuỷ triều

  5. 5
    Thông hiểu

    Sóng thần khác sóng do gió ở chỗ

  6. 6
    Vận dụng Ở vùng bán nhật triều, mỗi ngày nước dâng 2 lần. Trong 30 ngày, nước dâng lần.
  7. 7
    Thông hiểu

    Cho bảng mực nước cao nhất trong ngày ở một cửa sông (số liệu minh hoạ): Các ngày triều cường trong bảng là

  8. 8
    Vận dụng Với bảng mực nước ở câu trên (số liệu minh hoạ), mực nước cao nhất ngày triều cường lớn nhất hơn mực nước ngày triều kém thấp nhất m.
🧭

Dòng biển

  1. 1
    Nhận biết

    Dòng biển nóng xuất phát từ

  2. 2
    Thông hiểu

    Dòng biển Pê-ru chảy sát bờ tây Nam Mỹ là dòng biển

  3. 3
    Vận dụng

    Dòng biển nóng Gơn-xto-rim làm khí hậu ven bờ Tây Bắc châu Âu

  4. 4
    Thông hiểu

    Dòng biển sinh ra chủ yếu do

  5. 5
    Vận dụng

    Ở vùng gió mùa hoạt động thường xuyên, dòng biển có đặc điểm

  6. 6
    Vận dụng

    Một dòng biển được gọi là nóng hay lạnh tuỳ theo

⚓

Vai trò

  1. 1
    Thông hiểu

    Phát biểu nào sau đây KHÔNG đúng về biển và đại dương?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Nguyên nhân chủ yếu sinh ra thuỷ triều là

  2. 2
    Vận dụng

    Độ muối nước biển vùng chí tuyến cao hơn vùng Xích đạo chủ yếu vì

  3. 3
    Thông hiểu

    Triều kém xảy ra khi

  4. 4
    Vận dụng

    Phát biểu nào sau đây đúng về dòng biển?

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng độ muối trung bình của nước biển theo vĩ độ (đơn vị ‰):

    a)Độ muối cao nhất ở vùng chí tuyến.

    b)Độ muối vùng Xích đạo cao hơn vùng ôn đới.

    c)Độ muối vùng chí tuyến cao hơn vùng gần cực 2,8 ‰.

    d)Độ muối giảm đều từ Xích đạo về hai cực.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho bảng mực nước cao nhất trong ngày ở một cửa sông, theo ngày âm lịch (số liệu minh hoạ):

    a)Ngày 1 (không trăng) và ngày 15 (trăng tròn) là các ngày triều cường.

    b)Ngày 8 và ngày 23 (thượng huyền, hạ huyền) là các ngày triều kém.

    c)Mực nước trung bình hai ngày triều cường cao hơn hai ngày triều kém khoảng 1,0 m.

    d)Ngày 8 có mực nước thấp vì Mặt Trời, Mặt Trăng, Trái Đất thẳng hàng.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Nước biển có độ muối 35 ‰. Bay hơi hết 200 tấn nước biển này thì thu được tối đa bao nhiêu tấn muối? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Nước biển Đỏ có độ muối 43 ‰. Trong 500 kg nước biển Đỏ có bao nhiêu kg muối? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu Vùng có bán nhật triều, mỗi ngày nước dâng 2 lần. Trong 15 ngày nước dâng bao nhiêu lần? Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Dựa vào bảng mực nước (số liệu minh hoạ): Mực nước trung bình của hai ngày triều cường hơn hai ngày triều kém bao nhiêu mét? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Nhiệt độ nước biển đới nóng 27 – 28 °C, ôn đới 15 – 16 °C. Lấy giá trị ở giữa mỗi khoảng, nhiệt độ đới nóng cao hơn ôn đới bao nhiêu °C? Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Mực nước lúc triều cường là 3,6 m, lúc triều kém là 1,2 m (số liệu minh hoạ). Mực nước triều cường gấp bao nhiêu lần triều kém? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: độ muối (trung bình 35 ‰, cao nhất ở chí tuyến, nhân tố bốc hơi – mưa – sông), nguyên nhân sóng, sóng thần, thuỷ triều, dòng biển; triều cường (thẳng hàng) – triều kém (vuông góc); dòng nóng – lạnh theo vĩ độ; ảnh hưởng dòng biển tới khí hậu.
  • •Phần II hay cho bảng độ muối theo vĩ độ hoặc bảng mực nước triều: ý dễ mất điểm là coi độ muối cao nhất ở Xích đạo, cho độ muối giảm đều về cực, nhầm trăng thượng huyền với triều cường, nhầm sóng thần do bão.
  • •Phần III: tính lượng muối từ độ muối, chênh độ muối, số lần nước dâng, gấp mấy lần, chênh nhiệt độ, mực nước trung bình. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Nối với bài 9 (khí hậu, gió), bài 11 (thuỷ quyển) và Địa lí 12 (Biển Đông, kinh tế biển).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Thực hành: Phân tích chế độ nước sông Hồng