Thực hành: Phân tích chế độ nước sông Hồng
Chọn đúng dạng biểu đồ cho lưu lượng nước theo tháng; tính lưu lượng trung bình năm, xác định tháng mùa lũ – mùa cạn bằng cách so với mức trung bình; nhận xét có số liệu (đỉnh lũ, lũ lên nhanh – rút chậm) và giải thích bằng chế độ mưa, đặc điểm lưu vực.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 13
⚡ Nhớ nhanh
- 1Số liệu SGK (bảng 13, trạm Hà Nội, m³/s): 1 455 · 1 343 · 1 215 · 1 522 · 2 403 · 4 214 · 7 300 · 7 266 · 5 181 · 3 507 · 2 240 · 1 517 (tháng 1 → 12). Lưu lượng = lượng nước chảy qua mặt cắt ngang sông trong 1 giây.
- 2Chọn biểu đồ: lưu lượng 12 tháng là diễn biến theo thời gian ⇒ đường (hoặc cột nếu nhấn quy mô từng tháng). Không dùng tròn (tròn là cơ cấu, các phần cộng thành 100 %). Tên biểu đồ nêu đủ nội dung, địa điểm, đơn vị.
- 3Cách xác định mùa lũ: tổng 12 tháng 39 163 : 12 = 3 263,6 m³/s (trung bình năm). Tháng lớn hơn mốc này là mùa lũ: tháng 6 – 10 (5 tháng); còn lại là mùa cạn (tháng 11 – 5, 7 tháng).
- 4Nhận xét: đỉnh lũ tháng 7 (7 300), thấp nhất tháng 3 (1 215), gấp 6,0 lần; 5 tháng lũ chiếm 70,1 % tổng lưu lượng năm; lũ lên nhanh (tháng 5 → 7 tăng 4 897 trong 2 tháng), rút chậm hơn (tháng 7 → 11 giảm 5 060 trong 4 tháng).
- 5Tính nhanh: trung bình năm = tổng : 12; mùa lũ = tháng > trung bình; tỉ trọng = phần : tổng × 100 %; gấp mấy lần = lớn : nhỏ. Nhớ đọc đúng bảng đề cho: đỉnh lũ là tháng 7 (7 300), không phải tháng 8 (7 266).
👀 Nhìn là hiểu
Xưởng biểu đồ sông Hồng: xem ba biểu đồ từ bảng 13 tự vẽ dần (cột, đường lưu lượng, hai đường lưu lượng và mức trung bình năm để thấy phần vượt mốc là mùa lũ), kéo thanh tháng để tự xem; "Chọn biểu đồ" kéo thẻ vào khung theo từ khoá của đề; "Xưởng tính" làm từng bước tổng, trung bình năm, số tháng lũ, tỉ trọng mùa lũ, đỉnh lũ, trung bình hai mùa.
Bảng 13. Lưu lượng nước trung bình tháng của sông Hồng tại trạm Hà Nội
| Tháng | Lưu lượng (m³/s) | Trung bình năm (m³/s) |
|---|---|---|
| 1 | 1 455 | 3 263,6 |
| 2 | 1 343 | 3 263,6 |
| 3 | 1 215 | 3 263,6 |
| 4 | 1 522 | 3 263,6 |
| 5 | 2 403 | 3 263,6 |
| 6 | 4 214 | 3 263,6 |
| 7 | 7 300 | 3 263,6 |
| 8 | 7 266 | 3 263,6 |
| 9 | 5 181 | 3 263,6 |
| 10 | 3 507 | 3 263,6 |
| 11 | 2 240 | 3 263,6 |
| 12 | 1 517 | 3 263,6 |
Nguồn: SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất), bảng 13, trang 44; cột trung bình năm tính lại từ bảng (3 263,6 m³/s).
- Lưu lượng
Biểu đồ lưu lượng nước trung bình tháng của sông Hồng tại trạm Hà Nội (m³/s)
Kéo thanh bên dưới để vẽ từng mốc.
💡 Cùng một bảng số liệu, đề khác từ khoá thì dạng biểu đồ khác. Sang 🧩 Chọn biểu đồ để tự chọn.
1 📊 Chọn dạng biểu đồ cho lưu lượng nước
Cần nhớ
- ✦Bảng 13 chỉ có một chỉ tiêu (lưu lượng, m³/s) cho 12 tháng liên tiếp ⇒ đây là số liệu diễn biến theo thời gian.
- ✦Đường: thấy rõ lúc nước lên, lúc nước rút và độ dốc. Cột: thấy rõ độ lớn từng tháng. Cả hai đều được chấp nhận; chọn theo từ khoá của đề.
- ✦Muốn so từng tháng với trung bình năm: vẽ thêm một đường nằm ngang ở mức 3 263,6 m³/s (cùng đơn vị nên cùng một trục).
Lưu lượng nước theo tháng: chọn biểu đồ nào?
| Đề nói | Dạng biểu đồ | Lưu ý |
|---|---|---|
| "Lưu lượng từng tháng", nhấn quy mô | Cột | Trục tung bắt đầu từ 0, ghi đơn vị m³/s |
| "Diễn biến", "lũ lên nhanh hay rút chậm" | Đường | Nối 12 điểm, tháng cách đều nhau |
| "So với trung bình năm" | Đường + đường mốc | Hai chuỗi cùng m³/s, một trục |
| "Cơ cấu lưu lượng theo mùa" (hai mùa) | Tròn (chỉ khi đề cho hai phần) | Phải tính tỉ trọng trước; không phải bảng 12 tháng |
Dạng bài
Chọn và đặt tên biểu đồ lưu lượng
- 1 Gạch chân từ khoá: "lưu lượng", "từng tháng", "diễn biến", "so với trung bình".
- 2 Một chỉ tiêu qua 12 tháng ⇒ đường (diễn biến) hoặc cột (quy mô).
- 3 Cần so với mốc trung bình ⇒ tính trung bình năm rồi vẽ thêm đường nằm ngang.
- 4 Đặt tên: Biểu đồ + nội dung + địa điểm + thời gian + đơn vị. Kiểm tra: có đủ năm yếu tố, trục có tên và đơn vị ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng biểu đồ tròn cho 12 tháng. Tròn chỉ hợp cơ cấu (các phần cộng thành 100 %), còn lưu lượng theo tháng là diễn biến.
Đề: "Thể hiện lưu lượng nước trung bình tháng của sông Hồng tại trạm Hà Nội để thấy mùa lũ". Chọn biểu đồ và đặt tên.
Hướng dẫn giải
2 🧮 Tính trung bình năm, xác định mùa lũ
Kết quả từ bảng 13 (m³/s)
| Chỉ số | Giá trị | Cách tính |
|---|---|---|
| Tổng 12 tháng | 39 163 | Cộng 12 số |
| Trung bình năm | 3 263,6 | 39 163 : 12 |
| Mùa lũ (> trung bình) | Tháng 6 – 10 (5 tháng) | So từng tháng với 3 263,6 |
| Mùa cạn (< trung bình) | Tháng 11 – 5 (7 tháng) | Các tháng còn lại |
| Đỉnh lũ / thấp nhất | Tháng 7: 7 300 / tháng 3: 1 215 | Gấp 7 300 : 1 215 ≈ 6,0 lần |
Dạng bài
Xác định mùa lũ từ bảng lưu lượng
- 1 Cộng lưu lượng 12 tháng (đừng bỏ sót tháng nào).
- 2 Chia 12 được lưu lượng trung bình năm — đây là mốc chia mùa của chính con sông đó.
- 3 So từng tháng với mốc: lớn hơn ⇒ tháng mùa lũ; nhỏ hơn ⇒ mùa cạn. Ghi các tháng liên tiếp.
- 4 Kiểm tra: mùa lũ thường liền nhau; số tháng lũ + số tháng cạn = 12; tổng mùa lũ chiếm phần lớn tổng năm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy một mốc cố định (ví dụ trên 5 000 m³/s) cho mọi sông. Mốc là trung bình năm của chính con sông ấy: tháng 10 của sông Hồng chỉ 3 507 nhưng vẫn là mùa lũ.
Sông Y (số liệu minh hoạ, m³/s) 12 tháng: 200 · 180 · 150 · 160 · 300 · 700 · 1 200 · 1 400 · 900 · 500 · 300 · 210. Xác định mùa lũ.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Chia tổng cho 10 hoặc cho số tháng lũ thay vì 12 (một năm 12 tháng).
- ✦Đọc nhầm đỉnh lũ: tháng 7 (7 300) hơn tháng 8 (7 266) có 34 m³/s — luôn so lại hai ô cạnh nhau.
- ✦Tính mùa lũ theo mùa mưa (tháng 5 – 10): tháng 5 lưu lượng mới 2 403, còn dưới mốc nên chưa là tháng lũ.
3 ✍️ Nhận xét chế độ nước
Nhận xét mẫu (có số liệu)
- ✦Mùa lũ và mùa cạn rõ rệt: lũ từ tháng 6 đến tháng 10 (5 tháng), cạn từ tháng 11 đến tháng 5 (7 tháng).
- ✦Chênh lệch lớn: đỉnh lũ tháng 7 (7 300 m³/s) gấp 6,0 lần tháng thấp nhất (tháng 3: 1 215 m³/s).
- ✦Mùa lũ chiếm 70,1 % tổng lưu lượng năm dù chỉ 5 tháng; trung bình một tháng mùa lũ gấp 3,3 lần một tháng mùa cạn.
- ✦Lũ lên nhanh, rút chậm hơn: tháng 5 → 7 tăng 4 897 m³/s trong 2 tháng; tháng 7 → 11 giảm 5 060 m³/s mất 4 tháng.
Sườn lên – sườn xuống của lũ (m³/s)
| Giai đoạn | Thay đổi | Số tháng | Bình quân/tháng |
|---|---|---|---|
| Tháng 5 → 7 (lũ lên) | +4 897 | 2 | 2 448,5 |
| Tháng 7 → 11 (lũ rút) | −5 060 | 4 | 1 265 |
Dạng bài
Viết nhận xét từ biểu đồ lưu lượng
- 1 Khái quát: sông có mấy mùa, mùa lũ tháng nào tới tháng nào (theo mốc trung bình).
- 2 Đỉnh và đáy: tháng lớn nhất, nhỏ nhất kèm số liệu, tính gấp mấy lần.
- 3 Mức độ: tỉ trọng mùa lũ trong năm hoặc trung bình mùa lũ so mùa cạn.
- 4 Kiểm tra: mỗi ý có số liệu đi kèm, ghi đơn vị m³/s và không nhầm tháng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ chép lại số liệu từng tháng mà không khái quát. Nhận xét phải có nhận định (mùa, đỉnh, mức độ) rồi mới dẫn số liệu.
Nhận xét ngắn về chế độ nước của sông Hồng từ bảng 13.
Hướng dẫn giải
4 🌧️ Giải thích và ý nghĩa thực tế
Vì sao sông Hồng có chế độ nước như vậy?
- ✦Chế độ mưa theo mùa của khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa là nhân tố chính: nguồn cấp nước chủ yếu là nước mưa (bài 11), mưa tập trung vào mùa hạ nên lũ vào mùa hạ.
- ✦Lũ lên chậm hơn mưa một chút (mưa từ tháng 5, lũ từ tháng 6) vì nước cần thời gian thấm, chảy và tập trung về dòng chính.
- ✦Lưu vực rộng, nhiều phụ lưu xếp hình nan quạt (sông Đà, sông Lô…) làm nước dồn về gần như cùng lúc ⇒ lũ lên nhanh và lớn; thượng nguồn địa hình dốc làm tăng cường độ tập trung lũ.
Lưu lượng vượt trung bình năm; nguy cơ ngập lụt ở đồng bằng nên hạ lưu có hệ thống đê từ lâu đời; phù sa bồi đắp đồng bằng.
Lưu lượng thấp, thiếu nước cho sản xuất và sinh hoạt; hồ thuỷ điện trên thượng nguồn xả bổ sung nước, cắt lũ vào mùa mưa (kiến thức bổ sung, bài Địa lí 12).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Lũ sông Hồng lớn chỉ vì mưa nhiều" — chưa đủ: còn do lưu vực rộng, phụ lưu nan quạt, thượng nguồn dốc.
- ✦"Mùa lũ trùng hoàn toàn mùa mưa" — sai: lũ chậm hơn mưa (tháng 5 chưa vượt mốc trung bình).
- ✦"Hồ thuỷ điện làm lũ cao hơn" — sai: hồ chứa cắt lũ mùa mưa và bổ sung nước mùa cạn (nhân tố hồ đầm điều tiết dòng chảy, bài 11).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Chọn biểu đồ
- 1Nhận biết
Dạng biểu đồ phù hợp nhất để thể hiện lưu lượng nước trung bình tháng của sông Hồng trong năm là
- 2Thông hiểu
Vì sao không dùng biểu đồ tròn để thể hiện lưu lượng nước sông Hồng theo 12 tháng?
- 3Thông hiểu
Tên biểu đồ nào dưới đây đầy đủ và đúng nhất?
- 4Thông hiểu
Muốn nhìn ngay tháng nào thuộc mùa lũ trên biểu đồ đường lưu lượng, nên
Tính trung bình năm, mùa lũ
- 1Nhận biết Dựa vào bảng lưu lượng nước sông Hồng (m³/s): Tổng lưu lượng 12 tháng là m³/s.
- 2Thông hiểu Lưu lượng nước trung bình năm của sông Hồng tại trạm Hà Nội là m³/s (làm tròn một chữ số thập phân).
- 3Thông hiểu Theo quy ước tháng có lưu lượng lớn hơn trung bình năm là tháng mùa lũ, sông Hồng có tháng mùa lũ.
- 4Vận dụng Tổng lưu lượng 5 tháng mùa lũ chiếm % tổng lưu lượng năm (làm tròn một chữ số thập phân).
- 5Vận dụng Lưu lượng lớn nhất của sông Hồng gấp lần lưu lượng nhỏ nhất (làm tròn một chữ số thập phân).
- 6Vận dụng Từ tháng 5 đến tháng 7, lưu lượng nước sông Hồng tăng thêm m³/s.
Đọc bảng, nhận xét
- 1Thông hiểu
Dựa vào bảng lưu lượng: Mùa lũ của sông Hồng gồm các tháng
- 2Nhận biết
Tháng có lưu lượng nước sông Hồng lớn nhất là tháng
- 3Thông hiểu
Nhận xét nào đúng với diễn biến lũ của sông Hồng theo bảng 13?
- 4Vận dụng
Tháng 10 chỉ có lưu lượng 3 507 m³/s nhưng vẫn thuộc mùa lũ của sông Hồng vì
- 5Thông hiểu
Mùa mưa ở miền Bắc bắt đầu từ tháng 5 nhưng mùa lũ sông Hồng bắt đầu từ tháng 6, chủ yếu vì
Giải thích
- 1Nhận biết
Nhân tố chủ yếu tạo nên mùa lũ của sông Hồng là
- 2Thông hiểu
Lưu vực sông Hồng rộng, nhiều phụ lưu xếp hình nan quạt làm cho
- 3Vận dụng
Giải pháp nào góp phần giảm lũ ở hạ lưu sông Hồng và bổ sung nước cho mùa cạn?
- 4Vận dụng Một con sông khác (số liệu minh hoạ, m³/s): Số tháng mùa lũ (tháng lớn hơn lưu lượng trung bình năm) của sông này là tháng.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Theo hướng dẫn của SGK, tháng thuộc mùa lũ của một con sông là tháng có lưu lượng
- 2Thông hiểu
Để thể hiện lưu lượng nước của sông Hồng trong 12 tháng và so với mức trung bình năm, cách vẽ hợp lí là
- 3Vận dụng
Cho bảng lưu lượng nước (m³/s): Đây là bảng của một sông nhận nước chủ yếu từ mưa theo mùa. Nhận xét đúng là
- 4Vận dụng
Phát biểu nào sau đây KHÔNG đúng khi giải thích chế độ nước sông Hồng?
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng lưu lượng nước trung bình tháng của sông Hồng tại trạm Hà Nội (m³/s):
a)Lưu lượng trung bình năm khoảng 3 263,6 m³/s.
b)Mùa lũ kéo dài 6 tháng (tháng 5 – 10).
c)Tháng 10 vẫn thuộc mùa lũ vì lưu lượng 3 507 m³/s lớn hơn trung bình năm.
d)Lưu lượng tháng 7 gấp khoảng 7 lần tháng 3.
- 2Vận dụng
Khi giải thích và vận dụng kết quả phân tích chế độ nước sông Hồng:
a)Mùa lũ trùng với thời kì mưa nhiều của khí hậu nhiệt đới gió mùa (lũ chậm hơn mưa một chút).
b)Lưu vực rộng, phụ lưu hình nan quạt làm lũ lên nhanh và lớn.
c)Xây hồ thuỷ điện trên thượng nguồn làm lũ ở hạ lưu cao hơn.
d)Trồng rừng đầu nguồn làm lũ lên nhanh hơn vì rừng hút hết nước mưa.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Vận dụng Dựa vào bảng: Lưu lượng trung bình một tháng mùa lũ (tháng 6 – 10) là bao nhiêu m³/s? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 2Vận dụng Với bảng ở câu trên, lưu lượng trung bình một tháng mùa cạn (7 tháng còn lại) là bao nhiêu m³/s? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 3Vận dụng Lưu lượng trung bình một tháng mùa lũ gấp bao nhiêu lần một tháng mùa cạn? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Thông hiểu Mùa cạn (tháng 11 – 5) chiếm bao nhiêu % tổng lưu lượng năm? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu Lưu lượng đỉnh lũ (tháng 7) vượt lưu lượng trung bình năm bao nhiêu m³/s? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 6Thông hiểu Lưu lượng tháng 7 lớn hơn lưu lượng tháng 12 bao nhiêu m³/s? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: chọn dạng biểu đồ cho lưu lượng theo tháng, quy ước xác định tháng mùa lũ (so với trung bình năm), nhận xét đúng ý, nhân tố tạo mùa lũ (mưa theo mùa, lưu vực nan quạt, thượng nguồn dốc).
- •Phần II hay cho bảng lưu lượng 12 tháng: ý dễ mất điểm là tính mùa lũ theo mùa mưa (thừa tháng 5), đọc nhầm tháng đỉnh (tháng 7, không phải 8), cho rằng hồ thuỷ điện làm lũ cao hơn.
- •Phần III: tính tổng, trung bình năm, số tháng lũ, tỉ trọng mùa lũ, trung bình tháng lũ – cạn, gấp mấy lần. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Nối với bài 11 (nhân tố chế độ nước sông) và Địa lí 12 (sông ngòi, thuỷ điện ở Việt Nam).
Đất trên Trái Đất