Thực hành: Tìm hiểu sự phân bố đất và sinh vật trên Trái Đất
Đọc bản đồ các nhóm đất (hình 16.1) và các kiểu thảm thực vật (hình 16.2), kể tên theo thứ tự từ cực về xích đạo và xác định phạm vi phân bố; đối chiếu hai bản đồ để giải thích vì sao đất và thực vật phân bố theo đới; đọc sơ đồ vành đai theo độ cao (hình 16.3) và tính nhanh bề dày vành đai, nhiệt độ theo độ cao.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 16
⚡ Nhớ nhanh
- 1Đất và thực vật đi thành bộ ba với khí hậu: khí hậu (nhiệt, ẩm) quyết định thảm thực vật; thảm thực vật cùng khí hậu quyết định nhóm đất. Nên các đới đất và đới thực vật gần như trùng nhau, trải theo vĩ độ như các đới khí hậu.
- 2Thảm thực vật từ cực về xích đạo: đài nguyên → rừng lá kim → rừng lá rộng, hỗn hợp → thảo nguyên (hoặc rừng cận nhiệt ẩm) → hoang mạc, bán hoang mạc → xa van → rừng nhiệt đới.
- 3Cặp thường gặp: rừng lá kim – đất pốt dôn; thảo nguyên ôn đới – đất đen (màu mỡ); hoang mạc – đất xám hoang mạc; xa van – đất đỏ, nâu đỏ xa van; rừng nhiệt đới – đất đỏ vàng nhiệt đới. Đất phù sa nằm dọc sông, châu thổ, không theo đới.
- 4Rừng nhiệt đới tươi tốt nhưng đất không màu mỡ bằng đất đen: mưa nhiều rửa trôi dinh dưỡng, dinh dưỡng chủ yếu nằm trong cây; phá rừng thì đất bạc màu nhanh.
- 5Theo độ cao (sườn tây Cáp-ca): rừng lá cứng → rừng hỗn hợp → rừng lá kim → đồng cỏ núi → địa y, cây bụi → băng tuyết. Tính nhanh: bề dày vành đai = cận trên − cận dưới; nhiệt độ ở độ cao h = nhiệt chân núi − h : 100 × 0,6.
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ Á – Âu – Phi có 5 điểm đại diện (Bắc Xi-bia, Tây Xi-bia, U-crai-na, Xa-ha-ra, xích đạo Đông Nam Á). Tự chạy 4 cảnh: nhãn thảm thực vật hiện dần từ cực về xích đạo, rồi nhãn đất, rồi nhãn khí hậu ghép thành bộ ba, cuối cùng minh hoạ mưa rửa trôi ở rừng nhiệt đới. Bấm "Tự chơi": kéo 10 thẻ (5 thảm thực vật, 4 nhóm đất, thẻ "Đất phù sa" là bẫy) lên đúng điểm trên bản đồ. Phía dưới có thanh kéo người leo núi theo độ cao sườn tây dãy Cáp-ca: vành đai thực vật và đất đổi theo.
Đi từ cực về xích đạo, thảm thực vật đổi dần.
⛰️ Theo độ cao: sườn tây dãy Cáp-ca (SGK hình 16.3)
Kéo người leo núi lên xuống. Lên cao, nhiệt và ẩm đổi nên thực vật, đất cũng đổi theo từng vành đai.
0 m: thực vật là rừng lá cứng; đất là đất đỏ nâu.
1 🟫 Đọc bản đồ các nhóm đất (hình 16.1)
Cần nhớ
- ✦Chú giải hình 16.1 có 11 mục: vùng đất băng tuyết phủ quanh năm và 10 nhóm đất (đài nguyên, pốt dôn, nâu xám rừng lá rộng ôn đới, đen thảo nguyên ôn đới, đỏ nâu rừng và cây bụi lá cứng, đỏ vàng cận nhiệt ẩm, xám hoang mạc và bán hoang mạc, đỏ nâu xa van, đỏ vàng nhiệt đới, phù sa).
- ✦Khi đọc: bắt đầu từ chú giải, chọn một màu, rồi dò theo vĩ độ trên bản đồ để nêu phạm vi (ví dụ dải màu nằm ở khoảng vĩ độ nào, ở châu lục nào).
- ✦Phần lớn các nhóm đất kéo dài thành dải theo vĩ độ, trừ đất phù sa nằm dọc các con sông lớn, châu thổ.
Nhóm đất – thực vật – phạm vi tiêu biểu
| Nhóm đất | Thực vật | Phạm vi tiêu biểu |
|---|---|---|
| Đất đài nguyên | Đài nguyên | Ven Bắc Băng Dương: Bắc Á, Bắc Mỹ, Bắc Âu |
| Đất pốt dôn | Rừng lá kim | Dải phía nam đài nguyên: Bắc Âu, Xi-bia, Ca-na-đa |
| Đất đen thảo nguyên ôn đới | Thảo nguyên | Đông Âu (U-crai-na), Trung Á, Đại Bình nguyên Bắc Mỹ, Pam-pa |
| Đất xám hoang mạc, bán hoang mạc | Hoang mạc | Bắc Phi (Xa-ha-ra), Tây Nam Á, Trung Á, miền trung Ô-xtrây-li-a |
| Đất đỏ vàng nhiệt đới | Rừng nhiệt đới | Lưu vực A-ma-dôn, lưu vực Công-gô, Đông Nam Á |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đất đen phân bố ở vùng nhiệt đới nóng ẩm" — sai: đất đen gắn với thảo nguyên ôn đới nửa khô hạn, như U-crai-na nổi tiếng trồng lúa mì.
- ✦Nhầm đất đỏ vàng nhiệt đới (rừng nhiệt đới nóng ẩm) với đất đỏ, nâu đỏ xa van (nhiệt đới có mùa khô).
- ✦Chỉ liệt kê tên đất mà không xác định phạm vi trên bản đồ: đề thường hỏi nằm ở đâu.
2 🌲 Đọc bản đồ thảm thực vật (hình 16.2)
Cần nhớ
- ✦Chú giải hình 16.2 có 11 mục: hoang mạc cực, đài nguyên, rừng lá kim, rừng lá rộng và hỗn hợp, rừng cận nhiệt ẩm, rừng và cây bụi lá cứng, thảo nguyên ôn đới, hoang mạc và bán hoang mạc, xa van và rừng thưa, rừng nhiệt đới, thực vật núi cao.
- ✦Đài nguyên (rêu, địa y, cây bụi thấp) ở vùng cực, cận cực lạnh; rừng lá kim ở ôn đới lạnh phía nam đài nguyên; thảo nguyên ôn đới ở nơi nửa khô hạn; rừng nhiệt đới ở vùng nóng ẩm quanh xích đạo.
Thảm thực vật từ cực về xích đạo (một lát cắt điển hình ở Á – Âu)
| Vĩ độ | Thảm thực vật | Khí hậu gợi ý |
|---|---|---|
| Gần cực | Đài nguyên | Rất lạnh |
| Ôn đới lạnh | Rừng lá kim | Lạnh, mùa hạ ngắn |
| Ôn đới | Rừng lá rộng, hỗn hợp; thảo nguyên | Ôn hoà; nửa khô hạn |
| Cận nhiệt, chí tuyến | Rừng cận nhiệt ẩm; hoang mạc | Ẩm gió mùa; khô nóng |
| Nhiệt đới | Xa van và rừng thưa | Có mùa khô |
| Xích đạo | Rừng nhiệt đới | Nóng ẩm quanh năm |
Dạng bài
Kể tên và xác định phạm vi phân bố một kiểu thảm thực vật
- 1 Tìm màu của kiểu thảm thực vật trong chú giải hình 16.2.
- 2 Dò màu đó trên bản đồ, ghi khoảng vĩ độ (so với vòng cực, chí tuyến, xích đạo) và châu lục.
- 3 Nêu thêm hướng kéo dài: dải này kéo dài theo vĩ tuyến hay chỉ ở một vùng (như hoang mạc ở giữa lục địa).
- 4 Kiểm tra: phạm vi vừa nêu có khớp với đới khí hậu tương ứng không (đài nguyên ở gần cực, rừng nhiệt đới gần xích đạo) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ghi "phân bố ở ôn đới" chung chung mà không nêu châu lục, vĩ độ; hoặc nhầm rừng lá kim với rừng lá rộng, hỗn hợp ở phía nam.
Xác định phạm vi phân bố của rừng lá kim.
Hướng dẫn giải
3 🔗 Đối chiếu: khí hậu – thực vật – đất
Bộ ba theo từng đới
| Thảm thực vật | Nhóm đất chính | Kiểu khí hậu |
|---|---|---|
| Đài nguyên | Đất đài nguyên | Cận cực, rất lạnh |
| Rừng lá kim | Đất pốt dôn | Ôn đới lục địa lạnh |
| Rừng lá rộng, hỗn hợp | Đất nâu, xám | Ôn đới hải dương |
| Thảo nguyên | Đất đen | Ôn đới nửa khô hạn |
| Rừng cận nhiệt ẩm | Đất đỏ vàng cận nhiệt ẩm | Cận nhiệt gió mùa |
| Hoang mạc, bán hoang mạc | Đất xám hoang mạc | Nhiệt đới lục địa khô |
| Xa van | Đất đỏ, nâu đỏ xa van | Nhiệt đới có mùa khô |
| Rừng nhiệt đới | Đất đỏ vàng nhiệt đới (feralit) | Nóng ẩm, xích đạo |
Dạng bài
Đối chiếu hai bản đồ để giải thích sự phân bố theo đới
- 1 Chọn một dải vĩ độ, đọc kiểu thảm thực vật ở hình 16.2 và nhóm đất ở hình 16.1.
- 2 Ghép thành cặp (ví dụ rừng lá kim – đất pốt dôn) và tra cột khí hậu.
- 3 Giải thích bằng nhân tố: khí hậu (nhiệt, ẩm) quyết định thực vật; thực vật cùng khí hậu quyết định đất ⇒ hai bản đồ trùng nhau.
- 4 Kiểm tra: chọn thêm một dải vĩ độ khác, cặp mới có khác cặp đầu không (đổi dần từ cực về xích đạo) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Coi đất và thực vật phân bố độc lập, hoặc giải thích bằng "vì con người trồng cây theo loại đất".
Vì sao đới đất và đới thực vật gần như trùng nhau?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Rừng nhiệt đới tươi tốt nên đất màu mỡ nhất thế giới" — sai: mưa nhiều rửa trôi dinh dưỡng, dinh dưỡng chủ yếu nằm trong cây; đất không màu mỡ bằng đất đen. Phá rừng, đất bạc màu rất nhanh.
- ✦"Đất phù sa theo đới như đất pốt dôn" — sai: đất phù sa nằm dọc sông, châu thổ, không theo đới (sẽ học ở bài 18, quy luật phi địa đới).
4 ⛰️ Thực vật và đất theo độ cao (hình 16.3)
Các vành đai ở sườn tây dãy Cáp-ca (SGK, hình 16.3)
| Độ cao (m) | Thực vật | Đất |
|---|---|---|
| 0 – 500 | Rừng lá cứng | Đất đỏ nâu |
| 500 – 1 200 | Rừng hỗn hợp | Đất nâu |
| 1 200 – 1 600 | Rừng lá kim | Đất pốt dôn |
| 1 600 – 2 000 | Đồng cỏ núi | Đất đồng cỏ |
| 2 000 – 2 800 | Địa y và cây bụi | Đất sơ đẳng xen lẫn đá |
| Trên 2 800 | Băng tuyết | Không có đất |
Dạng bài
Đọc sơ đồ vành đai theo độ cao và tính nhanh
- 1 Đọc trục độ cao (các mốc 0, 500, 1 200, 1 600, 2 000, 2 800 m), ghi vành đai nằm giữa hai mốc.
- 2 Bề dày vành đai = mốc trên − mốc dưới.
- 3 Nhiệt độ ở độ cao h = nhiệt chân núi − h : 100 × 0,6 (°C, số liệu minh hoạ).
- 4 Kiểm tra: lên cao nhiệt càng thấp, vành đai chuyển từ rừng sang đồng cỏ rồi băng tuyết giống đi về phía cực ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy luôn số 2 800 làm bề dày (quên trừ mốc dưới 2 000), hoặc quên chia 100 khi tính nhiệt độ.
Chân núi 22 °C. Ranh giới trên của vành đai địa y và cây bụi ở 2 800 m có nhiệt độ bao nhiêu? Vành đai này dày bao nhiêu mét?
Hướng dẫn giải
5 📝 Cách trình bày bài thực hành (không chấm)
Ba phần trả lời
- ✦Kể tên: nhóm đất chính (hình 16.1) và các thảm thực vật chính từ cực về xích đạo (hình 16.2).
- ✦Xác định phạm vi: với mỗi kiểu, nêu vĩ độ (so với vòng cực, chí tuyến, xích đạo) và châu lục, dải kéo dài theo vĩ tuyến hay ở một vùng.
- ✦Giải thích: dùng nhân tố khí hậu (nhiệt, ẩm), vai trò của thực vật với đất; nêu ngoại lệ (đất phù sa, thực vật núi cao).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Đọc bản đồ các nhóm đất
- 1Nhận biết
Đất pốt dôn thường đi với thảm thực vật nào?
- 2Nhận biết
Nhóm đất màu mỡ nổi tiếng, hình thành dưới thảo nguyên ôn đới là
- 3Thông hiểu
Đất xám hoang mạc và bán hoang mạc phân bố chủ yếu ở
- 4Thông hiểu Chú giải hình 16.1 có bao nhiêu mục, kể cả mục "vùng đất băng tuyết phủ quanh năm"? Đáp số:
Đọc bản đồ thảm thực vật
- 1Nhận biết
Thảm thực vật rêu, địa y, cây bụi thấp ở vùng cực và cận cực là
- 2Thông hiểu
Đi dọc một kinh tuyến từ vùng cực về xích đạo (qua vùng đủ ẩm), thứ tự thảm thực vật đúng là
- 3Thông hiểu
Rừng lá kim phân bố chủ yếu ở
- 4Thông hiểu Chú giải hình 16.2 có bao nhiêu kiểu thảm thực vật, kể cả "hoang mạc cực" và "thực vật núi cao"? Đáp số:
Bộ ba khí hậu – thực vật – đất
- 1Thông hiểu
Vì sao các đới đất và đới thực vật trên Trái Đất gần như trùng nhau?
- 2Thông hiểu
Cặp thảm thực vật – nhóm đất nào dưới đây đúng?
- 3Vận dụng
Vì sao đất ở vùng rừng nhiệt đới sau khi bị phá rừng thường nhanh bạc màu?
- 4Vận dụng
Vùng nhiệt đới có mùa khô kéo dài thường có cặp thảm thực vật – nhóm đất nào?
- 5Nhận biết
Nhóm đất nằm dọc các con sông lớn, châu thổ, không gắn với một đới nhất định là
Vành đai theo độ cao (hình 16.3)
- 1Nhận biết
Theo hình 16.3, ở chân sườn tây dãy Cáp-ca (0 – 500 m) có vành đai thực vật
- 2Thông hiểu
Ở độ cao 1 200 – 1 600 m trên sườn tây Cáp-ca là vành đai
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng (SGK, hình 16.3): Vành đai địa y, cây bụi dày m.
- 4Thông hiểu Số liệu minh hoạ: nhiệt độ giảm 0,6 °C mỗi 100 m. Từ chân núi lên tới ranh giới trên của rừng lá kim (1 600 m), nhiệt độ giảm bao nhiêu °C? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Vận dụng Chân núi 22 °C (0,6 °C mỗi 100 m). Nhiệt độ ở độ cao 2 800 m là bao nhiêu °C? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng Ba vành đai rừng (rừng lá cứng, rừng hỗn hợp, rừng lá kim) ở bảng trên nằm liên tiếp nhau từ 0 đến 1 600 m, tức tổng bề dày là m.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Cặp thảm thực vật – nhóm đất nào dưới đây KHÔNG đúng?
- 2Vận dụng
Một vùng ôn đới nửa khô hạn, đồng cỏ rộng, trồng nhiều lúa mì. Cặp thảm thực vật – nhóm đất nhiều khả năng nhất là
- 3Vận dụng
Ở vùng nhiệt đới, lên núi cao thảm thực vật đổi từ rừng nhiệt đới sang rừng ôn đới, rồi rừng lá kim chủ yếu vì
- 4Thông hiểu
Điều nào cho thấy đất và thực vật gắn bó chặt chẽ?
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng các vành đai thực vật ở sườn tây dãy Cáp-ca (SGK Địa lí 10, hình 16.3):
a)Vành đai rừng lá kim nằm cao hơn vành đai rừng hỗn hợp.
b)Vành đai đồng cỏ núi nằm thấp hơn vành đai rừng lá cứng.
c)Vành đai địa y và cây bụi dày nhất trong các vành đai ở bảng.
d)Vành đai rừng hỗn hợp dày hơn vành đai địa y và cây bụi.
- 2Vận dụng
Cho bảng thảm thực vật và nhóm đất đi cùng (SGK Địa lí 10, hình 16.1 và 16.2):
a)Thảo nguyên ôn đới đi với đất đen.
b)Rừng nhiệt đới đi với đất pốt dôn.
c)Đất đen thảo nguyên màu mỡ hơn đất đỏ vàng dưới rừng nhiệt đới.
d)Rừng nhiệt đới tươi tốt chứng tỏ đất ở đó màu mỡ nhất thế giới.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng vành đai thực vật (SGK): Vành đai địa y, cây bụi dày gấp mấy lần vành đai đồng cỏ núi? Đáp số:
- 2Vận dụng Với bảng ở câu trên, vành đai rừng hỗn hợp dày gấp bao nhiêu lần vành đai rừng lá kim? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Thông hiểu Số liệu minh hoạ: nhiệt độ giảm 0,6 °C mỗi 100 m. Chân núi 20 °C thì ở độ cao 2 000 m nhiệt độ là bao nhiêu °C? Đáp số:
- 4Vận dụng Chân núi 25 °C. Ở ranh giới trên của rừng lá kim (1 600 m), nhiệt độ là bao nhiêu °C? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu Từ chân núi lên 2 800 m, kể cả vành đai băng tuyết nằm trên cùng, trên sườn tây Cáp-ca có tất cả bao nhiêu vành đai (thực vật hoặc băng tuyết)? Đáp số:
- 6Thông hiểu Chú giải hình 16.1 có 11 mục, trong đó 1 mục là vùng đất băng tuyết. Vậy có bao nhiêu nhóm đất? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: cặp thảm thực vật – nhóm đất, thứ tự thảm thực vật từ cực về xích đạo, nguyên nhân đất và thực vật trùng đới, vành đai theo độ cao. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
- •Phần II hay cho bảng vành đai hoặc bảng cặp thực vật – đất: ý dễ mất điểm là nhầm đất đen với vùng nhiệt đới, cho rằng rừng nhiệt đới có đất màu mỡ nhất, so sánh sai vị trí các vành đai.
- •Phần III: bề dày vành đai, gấp bao nhiêu lần, nhiệt độ theo độ cao, đếm mục chú giải. Nối tiếp: bài 17 – 18 (vỏ địa lí, quy luật địa đới và phi địa đới, đai cao); sang Địa lí 12 là đất feralit và vành đai độ cao ở nước ta.
Vỏ địa lí, quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của vỏ địa lí