Địa lý lớp 10
Bài 17 · Cơ bản

Vỏ địa lí, quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của vỏ địa lí

Nêu được khái niệm và giới hạn của vỏ địa lí, phân biệt với vỏ Trái Đất; trình bày quy luật thống nhất và hoàn chỉnh; lần theo chuỗi tác động khi một thành phần thay đổi; nêu ý nghĩa thực tiễn và tính nhanh các con số trong chuỗi.

Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 17

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Vỏ địa lí là lớp vỏ Trái Đất nơi khí quyển, thạch quyển, thuỷ quyển, sinh quyển xâm nhập và tác động lẫn nhau. Gồm toàn bộ thuỷ quyển, sinh quyển, bộ phận phía trên thạch quyển và phần khí quyển bên dưới lớp ô-dôn.
  • 2Giới hạn: trên là lớp ô-dôn, dưới là đáy lớp vỏ phong hoá (lục địa) hoặc đáy đại dương. Dày khoảng 30 – 35 km — rất mỏng so với bán kính Trái Đất 6 370 km.
  • 3Quy luật thống nhất và hoàn chỉnh: các thành phần và các bộ phận lãnh thổ quy định lẫn nhau. Nguyên nhân: chúng không tồn tại độc lập, luôn trao đổi vật chất và năng lượng. Biểu hiện: một thành phần đổi ⇒ các thành phần khác và cả lãnh thổ đổi.
  • 4Ý nghĩa: dự báo được thay đổi của tự nhiên khi sử dụng; phải nghiên cứu tỉ mỉ mọi đặc điểm lãnh thổ (và đánh giá tác động môi trường) trước khi khai thác, cải tạo.
  • 5Tính nhanh: tỉ lệ (%) = phần : tổng × 100; thay đổi tuyệt đối = sau − trước (điểm %, m, tấn); gấp bao nhiêu lần = sau : trước; chuỗi tác động đọc theo mũi tên nguyên nhân ⇒ kết quả.

👀 Nhìn là hiểu

Lát cắt từ ngọn núi xuống biển, tự chạy 4 cảnh: bốn quyển xen vào nhau trong vỏ địa lí dày 30 – 35 km; chặt rừng đầu nguồn; đất bị cuốn đi, sông đục, lũ dâng ở hạ lưu; không khí khô nóng hơn, thú rừng bỏ đi. Kéo thanh "rừng bị chặt" để từng mắt xích đổi theo. Chế độ chơi: kéo 9 thẻ hệ quả lên đúng quyển (khí quyển, thạch quyển, thuỷ quyển, sinh quyển); có một thẻ bẫy không thuộc chuỗi.

Lớp ô-dôn (khoảng 22 – 25 km)☀️Biển🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🦌🏠Khí quyểnSinh quyểnThuỷ quyểnThạch quyển (đất, đá)Hạ lưuVỏ địa lí dày 30 – 35 kmSơ đồ giản lược, không theo tỉ lệ.

Bốn quyển cùng nằm trong một lớp mỏng.

  1. 🌲 Rừng mất ⇒
  2. 🟫 Đất xói mòn ⇒
  3. 🌊 Lũ ở hạ lưu ⇒
  4. 🌡️ Khô nóng, thú bỏ đi

1 🌍 Vỏ địa lí: khái niệm và giới hạn

Cần nhớ

  • ✦Vỏ địa lí là lớp vỏ của Trái Đất gồm các lớp vỏ thành phần — khí quyển, thạch quyển, thuỷ quyển, sinh quyển — xâm nhập và tác động lẫn nhau tạo nên một thể tổng hợp tự nhiên thống nhất và hoàn chỉnh. Đây là đối tượng nghiên cứu của địa lí tự nhiên.
  • ✦Gồm: toàn bộ thuỷ quyển, sinh quyển, bộ phận phía trên của thạch quyển (đất và lớp vỏ phong hoá nằm ở đây) cùng phần khí quyển bên dưới lớp ô-dôn.
  • ✦Giới hạn: phía trên là lớp ô-dôn (hình 17.1 vẽ lớp ô-dôn ở 22 – 25 km; vỏ địa lí lên tới khoảng 22 km, ngay dưới lớp ô-dôn); phía dưới là đáy lớp vỏ phong hoá ở lục địa và đáy đại dương. Chiều dày khoảng 30 – 35 km.

Phân biệt vỏ địa lí và vỏ Trái Đất

Vỏ địa líVỏ Trái Đất
Bản chấtLớp nơi các quyển xâm nhập, tác động nhauLớp đất đá rắn ngoài cùng của Trái Đất
Có khí quyển, nước, sinh vật?Có (khí quyển dưới ô-dôn, thuỷ quyển, sinh quyển)Không — chỉ là vật liệu đá
Giới hạn trênLớp ô-dônMặt đất (mặt đáy đại dương)
Giới hạn dướiĐáy vỏ phong hoá, đáy đại dươngSâu hơn nhiều, tới ranh giới với lớp manti
Dày30 – 35 kmDày hơn ở lục địa, mỏng hơn ở đại dương

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Vỏ địa lí và vỏ Trái Đất là một" — sai: vỏ địa lí còn có không khí, nước, sinh vật và vươn lên cao tới ô-dôn; vỏ Trái Đất chỉ là lớp đá.
  • ✦"Vỏ địa lí dày bằng bán kính Trái Đất" — sai: chỉ 30 – 35 km, mỏng như vỏ quả táo so với bán kính 6 370 km.
  • ✦"Lớp manti cũng thuộc vỏ địa lí" — sai: vỏ địa lí chỉ lấy bộ phận phía trên của thạch quyển; manti nằm ngoài.

2 🔗 Quy luật thống nhất và hoàn chỉnh

Cần nhớ

  • ✦Khái niệm: quy luật về mối quan hệ quy định lẫn nhau giữa các thành phần và mỗi bộ phận lãnh thổ trong vỏ địa lí.
  • ✦Nguyên nhân (nhân tố): tất cả các thành phần không tồn tại và phát triển độc lập mà luôn tác động, trao đổi vật chất và năng lượng với nhau ⇒ tạo nên thể thống nhất và hoàn chỉnh.
  • ✦Biểu hiện: bất cứ lãnh thổ nào cũng gồm nhiều thành phần tác động và phụ thuộc lẫn nhau; một thành phần thay đổi ⇒ các thành phần còn lại và toàn bộ lãnh thổ thay đổi.
  • ✦Đây là một trong năm quy luật của vỏ địa lí: thống nhất và hoàn chỉnh · tuần hoàn vật chất và năng lượng · nhịp điệu · địa đới · phi địa đới (bài 18 học hai quy luật cuối).

Ví dụ SGK: hoang mạc A-ta-ca-ma nở hoa

Mắt xíchĐiều xảy ra
Thuỷ quyểnCứ khoảng 8 – 12 năm, dòng biển nóng tiến sâu xuống phía nam, thay thế dòng biển lạnh Pê-ru
Khí quyểnMưa rào đổ xuống một phần hoang mạc khô cằn
Sinh quyển, thuỷ quyểnThực vật mọc vô vàn, sâu bọ xuất hiện; lòng cạn biến thành dòng sông
Khi dòng biển nóng lùiKhoảng 4 tháng sau trở lại hoang mạc khô: cả chuỗi quay về như cũ

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Có thể khai thác một thành phần mà không ảnh hưởng thành phần khác" — sai: theo quy luật, thay đổi ở một thành phần luôn kéo theo các thành phần còn lại.
  • ✦"Chỉ nơi bị tác động mới thay đổi" — sai: hệ quả lan xa theo không gian (phá rừng ở thượng nguồn gây lũ ở hạ lưu cách xa hàng chục, hàng trăm km).
  • ✦Câu "vì sao" của quy luật trả lời bằng nhân tố: các thành phần trao đổi vật chất, năng lượng nên quy định lẫn nhau.

3 ⛓️ Chuỗi tác động dây chuyền

Một tác động, nhiều hệ quả

Tác động ban đầuThành phần đổi tiếp theoHệ quả cuối
Phá rừng đầu nguồnĐất xói mòn, nước chảy tràn nhanhLũ ở hạ lưu, mùa khô sông cạn
Xây hồ chứa lớnPhù sa về hạ lưu giảmChâu thổ thiếu phù sa, bờ biển xói lở
Khai thác nước ngầm quá mứcMực nước ngầm hạ, đất lúnVen biển bị nhiễm mặn
Trái Đất nóng lênBăng tan, mực nước biển dângĐồng bằng thấp ngập, thời tiết cực đoan

Dạng bài

Lần theo chuỗi tác động

  1. 1 Xác định mắt xích đầu (tác động của con người hay của tự nhiên) và thuộc quyển nào.
  2. 2 Hỏi "vì sao nó làm thành phần kế tiếp đổi?" — trả lời bằng quan hệ vật chất, năng lượng (rừng giữ nước và giữ đất; đất mỏng thì nước chảy tràn).
  3. 3 Nối thành chuỗi A ⇒ B ⇒ C ⇒ …, ghi mỗi mắt xích thuộc quyển nào (sinh quyển ⇒ thạch quyển ⇒ thuỷ quyển ⇒ khí quyển).
  4. 4 Kiểm tra: mỗi mũi tên phải trả lời được "tại sao"; loại ý không nối được vào chuỗi (như chuyển động của Trái Đất không do chặt rừng) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân 40 tấn với 4 800 ha (tổng rừng) thay vì 1 200 ha (phần bị chặt); hoặc coi lũ hạ lưu là "tai biến tự nhiên thuần tuý", quên mắt xích chặt rừng ở thượng nguồn.

🌲
Làm mẫu

Một lưu vực có 4 800 ha rừng đầu nguồn. Người ta chặt 1 200 ha, mỗi ha mất khoảng 40 tấn đất mỗi năm sau khi mất rừng (số liệu minh hoạ). Tính tỉ lệ rừng bị chặt và tổng lượng đất bị cuốn đi mỗi năm; cho biết hệ quả ở hạ lưu.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Đọc bảng số liệu "rừng – lũ"

  1. 1 Đọc tiêu đề, đơn vị từng cột (%, m).
  2. 2 So hai mốc cần hỏi: thay đổi tuyệt đối = sau − trước; gấp bao nhiêu lần = sau : trước.
  3. 3 Với số liệu theo %, hiệu hai số phần trăm gọi là điểm phần trăm, không phải %.
  4. 4 Kiểm tra: hai cột có xu hướng ngược nhau (rừng giảm ⇒ lũ tăng) khớp với chuỗi tác động; làm tròn đúng yêu cầu ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "giảm 45 %" (45 là điểm phần trăm; giảm tương đối là 45 : 65 ≈ 69 %); hoặc lấy 3,2 : 5,4 (ngược mốc) ra 0,6 lần.

📊
Làm mẫu

Số liệu minh hoạ của một lưu vực: độ che phủ rừng 65 % (năm 2000) và 20 % (năm 2015); đỉnh lũ 3,2 m (2000) và 5,4 m (2015). Từ 2000 đến 2015, độ che phủ rừng giảm bao nhiêu điểm phần trăm; đỉnh lũ năm 2015 gấp mấy lần năm 2000 (làm tròn một chữ số thập phân)?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🧭 Ý nghĩa thực tiễn

Nếu bỏ qua quy luật

Chỉ nhìn một thành phần (chặt rừng lấy gỗ, xây đập lấy điện) ⇒ hệ quả bất ngờ ở thành phần khác: lũ, xói lở, nhiễm mặn, mất nơi sống của sinh vật.

Nếu tính đến quy luật

Dự báo trước thay đổi của tự nhiên; nghiên cứu tỉ mỉ mọi đặc điểm lãnh thổ trước khi sử dụng, khai thác; cải tạo tự nhiên hợp lí, đánh giá tác động môi trường.

Cần nhớ

  • ✦Do vỏ địa lí thống nhất và hoàn chỉnh, ta có thể dự báo trước sự thay đổi của các thành phần tự nhiên khi sử dụng chúng.
  • ✦Muốn cải tạo tự nhiên hợp lí phải tính đến tính hoàn chỉnh của vỏ địa lí — làm đúng một chỗ, không làm hỏng chỗ khác.
  • ✦Với sự nóng lên toàn cầu (câu hỏi mở rộng SGK): băng tan ⇒ nước biển dâng ⇒ đồng bằng thấp ngập; nhiệt độ đổi ⇒ lượng mưa, dòng chảy, sinh vật cũng đổi.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Khai thác xong rồi mới đánh giá tác động" — sai thứ tự: phải nghiên cứu, đánh giá trước khi khai thác.
  • ✦Xây hồ chứa lớn trên sông: được điện, nước tưới nhưng phù sa hạ lưu giảm — phải tính cả hai phía.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🌍

Vỏ địa lí

  1. 1
    Nhận biết

    Vỏ địa lí là lớp vỏ của Trái Đất, trong đó các lớp vỏ thành phần

  2. 2
    Nhận biết

    Chiều dày của vỏ địa lí khoảng

  3. 3
    Thông hiểu

    Điểm khác nhau căn bản giữa vỏ địa lí và vỏ Trái Đất là

  4. 4
    Thông hiểu

    Bộ phận nào sau đây không nằm trong giới hạn của vỏ địa lí?

  5. 5
    Thông hiểu Đọc hình 17.1 (SGK): ngoặc "vỏ địa lí ở đại dương" bắt đầu ở độ cao khoảng 22 km (ngay dưới lớp ô-dôn) và kéo xuống tới đáy đại dương sâu khoảng 11 km dưới mực biển. Chiều dày vỏ địa lí ở đây là khoảng km.
  6. 6
    Vận dụng Vỏ địa lí dày 35 km, bán kính Trái Đất 6 370 km. Độ dày vỏ địa lí bằng bao nhiêu % bán kính? (làm tròn hai chữ số thập phân, số liệu minh hoạ) Đáp số: %
🔗

Quy luật thống nhất, hoàn chỉnh

  1. 1
    Nhận biết

    Quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của vỏ địa lí là quy luật về

  2. 2
    Nhận biết

    Nguyên nhân của quy luật thống nhất và hoàn chỉnh là các thành phần của vỏ địa lí

  3. 3
    Thông hiểu

    Khi dòng biển nóng tiến sâu xuống phía nam, hoang mạc A-ta-ca-ma có mưa rào, thực vật mọc và sông suối xuất hiện. Hiện tượng này chứng tỏ

  4. 4
    Thông hiểu

    Chuỗi tác động đúng khi phá rừng đầu nguồn là

  5. 5
    Vận dụng

    Vì sao xây hồ chứa lớn ở thượng nguồn có thể làm bờ biển ở châu thổ hạ lưu bị xói lở?

⛓️

Chuỗi tác động, tính số liệu

  1. 1
    Thông hiểu Lưu vực có 4 800 ha rừng đầu nguồn, bị chặt 1 200 ha (số liệu minh hoạ). Rừng bị chặt chiếm % diện tích rừng.
  2. 2
    Thông hiểu Mỗi ha rừng bị chặt làm mất khoảng 40 tấn đất mỗi năm (số liệu minh hoạ). Với 1 200 ha, đất bị cuốn đi mỗi năm khoảng nghìn tấn.
  3. 3
    Thông hiểu Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ): Từ 2000 đến 2015, độ che phủ rừng giảm điểm phần trăm.
  4. 4
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng: Nhận xét nào đúng?

  5. 5
    Vận dụng Với bảng trên: Đỉnh lũ năm 2015 gấp bao nhiêu lần năm 2000? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số: lần
  6. 6
    Vận dụng

    Trước khi xây một hồ chứa lớn trên sông, việc làm phù hợp nhất với quy luật thống nhất và hoàn chỉnh là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Giới hạn phía trên của vỏ địa lí là

  2. 2
    Thông hiểu

    Nhận định nào sau đây về vỏ địa lí là sai?

  3. 3
    Vận dụng

    Chặt phá rừng đầu nguồn ở miền núi có thể gây ngập lụt ở đồng bằng cách xa hàng trăm km. Đây là biểu hiện của

  4. 4
    Vận dụng

    Ý nghĩa thực tiễn quan trọng nhất của quy luật thống nhất và hoàn chỉnh là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng độ che phủ rừng đầu nguồn và đỉnh lũ trung bình năm của một lưu vực (số liệu minh hoạ):

    a)Độ che phủ rừng giảm liên tục từ năm 2000 đến năm 2015.

    b)Đỉnh lũ tăng chủ yếu do lượng mưa tăng, không liên quan tới rừng.

    c)Từ 2000 đến 2015, độ che phủ rừng giảm 45 điểm phần trăm.

    d)Đỉnh lũ năm 2015 gấp khoảng 2 lần năm 2000.

  2. 2
    Vận dụng

    Một hồ chứa lớn được xây trên sông. Số liệu minh hoạ trước và sau khi có hồ:

    a)Lượng phù sa về hạ lưu giảm 70 %.

    b)Châu thổ hạ lưu được bồi đắp nhanh hơn trước.

    c)Tác động của hồ chứa không chỉ dừng ở nơi xây hồ mà lan xuống hạ lưu.

    d)Bờ biển lùi nhanh hơn chứng tỏ nước biển dâng là nguyên nhân duy nhất.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Lưu vực có 4 800 ha rừng đầu nguồn, bị chặt 1 200 ha (số liệu minh hoạ). Diện tích rừng bị chặt chiếm bao nhiêu % tổng diện tích rừng? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Từ 2000 đến 2015, độ che phủ rừng giảm bao nhiêu điểm phần trăm? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Với bảng trên, đỉnh lũ năm 2015 gấp bao nhiêu lần năm 2000? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Với bảng trên, độ che phủ rừng năm 2015 bằng bao nhiêu % so với năm 2000? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
  5. 5
    Thông hiểu Với bảng trên, trung bình mỗi năm trong giai đoạn 2000 – 2015, độ che phủ rừng giảm bao nhiêu điểm phần trăm? Đáp số:
  6. 6
    Thông hiểu Lượng phù sa về hạ lưu giảm từ 100 xuống 30 triệu tấn/năm sau khi xây hồ chứa (số liệu minh hoạ). Lượng phù sa giảm bao nhiêu %? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: khái niệm, giới hạn (lớp ô-dôn, 30 – 35 km), phân biệt vỏ địa lí – vỏ Trái Đất, nội dung và nguyên nhân quy luật thống nhất và hoàn chỉnh, ví dụ chuỗi tác động (phá rừng, hồ chứa, nóng lên toàn cầu).
  • •Phần II hay cho một đoạn thông tin hoặc bảng về một tác động rồi hỏi từng ý: bẫy là kết luận nguyên nhân "duy nhất" hoặc coi hệ quả chỉ ở nơi bị tác động.
  • •Phần III: tính tỉ lệ %, điểm phần trăm, gấp bao nhiêu lần, giảm bao nhiêu % trên số liệu của chuỗi (rừng – lũ – phù sa). Nối với bài 18 (quy luật địa đới, phi địa đới: hai quy luật còn lại của vỏ địa lí) và Địa lí 12 (thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa; sử dụng hợp lí tài nguyên, bảo vệ môi trường). Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Quy luật địa đới và quy luật phi địa đới