Môi trường và tài nguyên thiên nhiên
Nêu khái niệm, đặc điểm, vai trò của môi trường; khái niệm, đặc điểm, phân loại (theo khả năng tái sinh) và vai trò của tài nguyên thiên nhiên; giải thích vì sao tài nguyên tái tạo vẫn có thể cạn, và ước tính số năm khai thác còn lại như đề Phần III.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 39
⚡ Nhớ nhanh
- 1Môi trường = các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có quan hệ mật thiết, bao quanh con người, ảnh hưởng đến đời sống, kinh tế, xã hội, sự tồn tại và phát triển của con người và tự nhiên. Môi trường sống gồm môi trường tự nhiên (nước, đất, không khí, sinh vật…), môi trường xã hội (luật lệ, phong tục, cam kết…), môi trường nhân tạo (cơ sở hạ tầng, khu đô thị…).
- 2Bốn vai trò của môi trường: không gian sống; cung cấp tài nguyên; chứa đựng chất thải (có giới hạn); lưu giữ và cung cấp thông tin. Môi trường có ảnh hưởng lớn nhưng không quyết định sự phát triển xã hội: quyết định là phương thức sản xuất.
- 3Tài nguyên thiên nhiên = toàn bộ giá trị vật chất có trong tự nhiên mà con người có thể khai thác, chế biến, sử dụng. Đặc điểm: phân bố không đều, rất đa dạng; giá trị tài nguyên thay đổi theo trình độ khoa học – kĩ thuật.
- 4Phân loại thông dụng (theo khả năng tái sinh so với tốc độ tiêu thụ của con người): vô hạn (Mặt Trời, gió, thuỷ triều, sóng biển, địa nhiệt) · hữu hạn tái tạo được (nước, đất, sinh vật) · hữu hạn không tái tạo (than đá, sắt, khoáng sản).
- 5Tính nhanh (ước tính): số năm khai thác còn lại ≈ trữ lượng : sản lượng khai thác mỗi năm; tài nguyên tái tạo bền khi khai thác ≤ tốc độ phục hồi, vượt thì hụt mỗi năm = khai thác − phục hồi.
👀 Nhìn là hiểu
Đồ thị "kho tài nguyên theo năm" tự chạy 4 cảnh: dùng chậm hơn tốc độ phục hồi (kho đầy dần), dùng quá mức (cạn dù là tài nguyên tái tạo), than đá không có nguồn bổ sung (dùng là hết), chất thải vượt khả năng phân huỷ của môi trường (ô nhiễm dồn lại). Nút "Tự chơi": kéo thanh "mức khai thác" làm hai đường tái tạo / không tái tạo đổi ngay và báo cạn năm nào; kéo 8 thẻ (gió, địa nhiệt, nước, đất, rừng, than đá, khí thiên nhiên, quặng sắt) vào ba ô vô hạn · tái tạo · không tái tạo; thẻ bẫy "cầu và đường cao tốc" thả vào ô "Không phải tài nguyên thiên nhiên". Số trong hình là số minh hoạ.
Dùng chậm hơn tốc độ phục hồi: kho đầy dần.
1 🌍 Môi trường: khái niệm, đặc điểm
Cần nhớ
- ✦Môi trường gồm các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, kinh tế, xã hội, sự tồn tại và phát triển của con người và tự nhiên.
- ✦Môi trường sống của con người là tổng hợp các điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng đến đời sống và sự phát triển của con người, chia thành ba loại (bảng dưới).
- ✦Môi trường có quan hệ mật thiết và tác động qua lại với con người: con người dùng môi trường và cũng làm môi trường đổi thay.
Ba loại môi trường sống (SGK, mục 1a)
| Loại | Gồm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Môi trường tự nhiên | Các yếu tố tự nhiên | Nước, đất, không khí, sinh vật |
| Môi trường xã hội | Các mối quan hệ giữa người với người | Luật lệ, phong tục tập quán, cam kết, quy định |
| Môi trường nhân tạo | Mọi yếu tố do con người tạo ra | Cơ sở hạ tầng, các khu đô thị |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Môi trường chỉ là thiên nhiên (cây, nước, không khí)" — thiếu: môi trường còn có xã hội và nhân tạo. Cầu, đường, nhà máy là môi trường nhân tạo, không phải tài nguyên thiên nhiên.
- ✦Suy thoái môi trường = suy giảm chất lượng, số lượng thành phần môi trường; ô nhiễm = tính chất vật lí, hoá học, sinh học của thành phần môi trường biến đổi không phù hợp quy chuẩn kĩ thuật. Hai khái niệm khác nhau, cùng gây hại cho sức khoẻ con người, sinh vật và tự nhiên.
2 ♻️ Vai trò của môi trường
Bốn vai trò của môi trường (SGK, mục 1b)
| Vai trò | Nội dung | Ví dụ |
|---|---|---|
| Không gian sống | Bức xạ Mặt Trời, đất, nước, không khí… đều thiết yếu cho sự sống | Con người, sinh vật sống trong môi trường |
| Cung cấp tài nguyên | Nguồn cung cấp cho sản xuất và đời sống | Đất, nước, khoáng sản, gỗ |
| Chứa đựng chất thải | Mọi chất thải của sản xuất, tiêu dùng đều đưa vào môi trường | Rác, nước thải, khí thải |
| Lưu giữ, cung cấp thông tin | Nơi lưu giữ và cung cấp thông tin | Tầng đất đá, hoá thạch lưu dấu lịch sử Trái Đất |
Cần nhớ
- ✦Chức năng chứa đựng chất thải của môi trường có giới hạn: chất thải thải ra vượt khả năng tiếp nhận, phân huỷ thì môi trường bị ô nhiễm (hình sim cảnh 4).
- ✦Môi trường có vai trò rất quan trọng nhưng không phải nguyên nhân quyết định sự phát triển xã hội. Vai trò quyết định thuộc về phương thức sản xuất (sức sản xuất và quan hệ sản xuất).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Môi trường tự phân huỷ được mọi lượng chất thải" — sai: khả năng tiếp nhận, phân huỷ có giới hạn; một con sông làm sạch được ít nước thải nhưng quá nhiều thì sông ô nhiễm.
- ✦"Môi trường tự nhiên quyết định sự phát triển của xã hội" — sai: ảnh hưởng lớn, không quyết định. Trên cùng một điều kiện tự nhiên, xã hội đã trải qua nhiều trình độ phát triển rất khác nhau.
3 ⛏️ Tài nguyên thiên nhiên: khái niệm, đặc điểm
Cần nhớ
- ✦Tài nguyên thiên nhiên là toàn bộ giá trị vật chất có trong tự nhiên mà con người có thể khai thác, chế biến, sử dụng để phục vụ cuộc sống.
- ✦Phân bố không đồng đều trong không gian; tài nguyên có giá trị kinh tế cao thường hình thành qua quá trình phát triển lâu dài.
- ✦Rất đa dạng: có nhiều cách phân loại, thông dụng nhất hiện nay là dựa vào khả năng tái sinh của tài nguyên so với tốc độ tiêu thụ của con người.
- ✦Giá trị thay đổi theo khoa học – kĩ thuật (SGK trang 110): có tài nguyên do khai thác tới cạn kiệt nên thành quý hiếm; có tài nguyên trước đây giá trị cao nay phổ biến, giá thấp vì tìm ra cách chế biến hiệu quả hoặc nguyên liệu thay thế.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tài nguyên thiên nhiên có giá trị cố định" — sai: giá trị đổi theo công nghệ và nhu cầu. Ánh sáng Mặt Trời và gió trở thành nguồn điện quan trọng khi công nghệ tấm pin, tua-bin gió phát triển.
- ✦Cầu, đường, nhà máy, đô thị là môi trường nhân tạo: không phải tài nguyên thiên nhiên (tài nguyên là giá trị có sẵn trong tự nhiên).
4 🗂️ Phân loại tài nguyên theo khả năng tái sinh
Sơ đồ phân loại (SGK trang 109)
| Nhóm | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Vô hạn | Tự tái tạo liên tục, không phụ thuộc tác động của con người | Năng lượng Mặt Trời, gió, thuỷ triều, sóng biển, địa nhiệt |
| Hữu hạn · tái tạo được | Tự duy trì hoặc bổ sung liên tục nếu được quản lí khôn ngoan | Nước, đất, sinh vật |
| Hữu hạn · không tái tạo | Tốc độ tiêu thụ vượt quá tốc độ bổ sung, phục hồi | Than đá, sắt, khí thiên nhiên, khoáng sản kim loại |
Dạng bài
Phân loại một tài nguyên (bài tập SGK)
- 1 Hỏi 1: nó tự tái tạo liên tục, không phụ thuộc con người không? Có ⇒ vô hạn (gió, Mặt Trời, địa nhiệt, thuỷ triều, sóng).
- 2 Hỏi 2: nếu không, nó có phục hồi được nếu ta dùng khôn ngoan (nhanh hơn mức ta dùng) không? Có ⇒ hữu hạn, tái tạo được (nước, đất, sinh vật).
- 3 Hỏi 3: còn lại, hình thành qua thời gian địa chất, dùng nhanh hơn mức bổ sung ⇒ không tái tạo (than đá, khí thiên nhiên, kim loại).
- 4 Kiểm tra: một vật do con người xây (cầu, đường) không đi qua ba câu hỏi này vì không phải tài nguyên thiên nhiên. Thử trên sim ở trên ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Xếp nước, rừng vào "vô hạn" vì "tái tạo nên dùng không hết". "Tái tạo được" chỉ đúng khi khai thác ≤ tốc độ phục hồi; vượt thì vẫn suy thoái, cạn kiệt (đánh bắt cá quá mức làm nguồn lợi thuỷ sản suy giảm nghiêm trọng).
Dựa vào khả năng tái sinh, phân loại: kim loại, thực vật, khí thiên nhiên, nước, gió, than đá, đất (bài tập SGK).
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tài nguyên tái tạo thì dùng bao nhiêu cũng không hết" — sai: đất, nước, sinh vật chỉ phục hồi trong giới hạn; khai thác nhanh hơn tốc độ phục hồi thì hụt dần rồi cạn.
- ✦"Tái chế kim loại thì kim loại thành tài nguyên tái tạo" — sai: tái chế chỉ kéo dài thời gian dùng; quặng kim loại vẫn thuộc nhóm không tái tạo.
5 ⚖️ Vai trò của tài nguyên và sử dụng hợp lí
Là nguồn lực quan trọng của sản xuất, nhất là công nghiệp khai thác, chế biến và cung cấp nguyên – nhiên liệu. Là cơ sở để tích luỹ vốn và phát triển ổn định: nhiều nước nhờ tài nguyên phong phú rút ngắn tích luỹ vốn bằng bán sản phẩm thô; giàu tài nguyên còn giúp ít lệ thuộc nước khác.
Nhiều nước giàu tài nguyên (nhiên liệu hoá thạch, một số khoáng sản) lại tăng trưởng kém hơn nước ít tài nguyên. Nhật Bản rất nghèo tài nguyên nhưng rất phát triển: lợi thế nằm ở lao động, khoa học – kĩ thuật, chính sách.
Ba khoáng sản (số liệu minh hoạ, đơn vị triệu tấn)
| Loại | Trữ lượng | Khai thác/năm | Còn khai thác (năm) |
|---|---|---|---|
| Than A | 600 | 20 | 30 |
| Quặng sắt B | 480 | 12 | 40 |
| Bô-xít C | 270 | 18 | 15 |
Dạng bài
Ước tính số năm khai thác còn lại
- 1 Lấy trữ lượng đã xác định và sản lượng khai thác mỗi năm; đổi về cùng đơn vị.
- 2 Số năm còn lại ≈ trữ lượng : sản lượng khai thác mỗi năm.
- 3 Nếu sản lượng tăng thêm p %: sản lượng mới = sản lượng × (1 + p : 100), rồi chia lại. Tăng khai thác thì cạn sớm hơn.
- 4 Tài nguyên tái tạo: hụt mỗi năm = khai thác − phục hồi (nếu dương); số năm cạn ≈ lượng hiện có : mức hụt.
- 5 Kiểm tra: đây chỉ là ước tính (tìm thêm mỏ, công nghệ mới làm trữ lượng đổi); đơn vị tử số và mẫu số phải giống nhau; kết quả phải là số năm hợp lí.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân thay vì chia (600 × 20 = 12 000 năm), hoặc quên đổi cùng đơn vị (triệu tấn với nghìn tấn); hoặc nghĩ rằng tăng sản lượng 25 % thì số năm giảm đúng 25 % (30 → 22,5): số năm tỉ lệ nghịch với sản lượng nên ra 24 năm.
Mỏ than A trữ lượng 600 triệu tấn, mỗi năm khai thác 20 triệu tấn. Nếu sản lượng tăng thêm 25 % thì mỏ còn khai thác được ít đi bao nhiêu năm?
Hướng dẫn giải
Sử dụng hợp lí
- ✦Tái tạo được: khai thác không vượt khả năng phục hồi, bảo vệ, trồng lại.
- ✦Không tái tạo: khai thác tiết kiệm, tái chế, tìm nguồn thay thế; gắn khai thác với bảo vệ môi trường.
- ✦Công nghệ mới có thể nâng giá trị tài nguyên (điện Mặt Trời, gió) hay hạ giá trị (có nguyên liệu thay thế).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Môi trường
- 1Nhận biết
Môi trường nhân tạo bao gồm
- 2Thông hiểu
Chức năng nào sau đây KHÔNG phải vai trò của môi trường đối với con người?
- 3Thông hiểu
Một dòng sông làm sạch được ít nước thải nhưng thải quá nhiều thì sông ô nhiễm, vì
- 4Vận dụng
Hai quốc gia có điều kiện tự nhiên tương tự nhưng trình độ phát triển rất khác nhau. Điều này chứng tỏ
Tài nguyên và phân loại
- 1Nhận biết
Tài nguyên thiên nhiên là
- 2Nhận biết
Cách phân loại tài nguyên thiên nhiên thông dụng nhất hiện nay dựa vào
- 3Thông hiểu
Nhóm nào gồm toàn tài nguyên không thể tái tạo?
- 4Thông hiểu
Năng lượng gió, thuỷ triều, địa nhiệt thuộc nhóm tài nguyên
- 5Vận dụng
Rừng là tài nguyên tái tạo nhưng ở nhiều nơi diện tích rừng vẫn giảm, nguyên nhân chủ yếu là
Vai trò, sử dụng hợp lí
- 1Nhận biết
Vai trò quan trọng của tài nguyên thiên nhiên đối với mỗi quốc gia là
- 2Thông hiểu
Nhật Bản rất nghèo tài nguyên thiên nhiên nhưng vẫn rất phát triển, điều đó cho thấy
- 3Thông hiểu
Biện pháp sử dụng hợp lí tài nguyên không tái tạo là
- 4Vận dụng
Một số nước giàu nhiên liệu hoá thạch, khoáng sản lại tăng trưởng kinh tế chậm hơn nước ít tài nguyên. Giải thích hợp lí nhất là
Tính nhanh, đọc bảng
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ, triệu tấn): Nếu giữ nhịp khai thác hiện tại, mỏ than A còn khai thác được năm.
- 2Thông hiểu
Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ, triệu tấn): Nếu giữ nhịp khai thác hiện tại, loại khoáng sản nào cạn sớm nhất?
- 3Vận dụng Với bảng (số liệu minh hoạ, triệu tấn): Nếu sản lượng khai thác quặng sắt B tăng lên 16 triệu tấn/năm thì B còn khai thác được năm.
- 4Thông hiểu
Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ, triệu tấn): Nhận xét nào đúng?
- 5Vận dụng Một khu rừng có 100 nghìn ha, mỗi năm trồng mới (phục hồi) 4 nghìn ha và khai thác 6 nghìn ha (số liệu minh hoạ). Sau 10 năm, diện tích rừng còn nghìn ha.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Nguyên nhân chủ yếu khiến tài nguyên tái tạo như rừng, nguồn lợi thuỷ sản vẫn bị suy giảm ở nhiều nơi là
- 2Thông hiểu
Tài nguyên nào sau đây có thể tái tạo nhưng vẫn có thể bị suy thoái nếu khai thác quá mức?
- 3Vận dụng
Ánh sáng Mặt Trời và gió từng ít được dùng, nay trở thành nguồn điện quan trọng nhờ tấm pin, tua-bin gió. Hiện tượng này thể hiện đặc điểm nào của tài nguyên?
- 4Vận dụng
Việc nào sau đây phù hợp nhất với sử dụng hợp lí tài nguyên khoáng sản?
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng trữ lượng và sản lượng khai thác ba khoáng sản (số liệu minh hoạ, triệu tấn):
a)Nếu giữ nhịp khai thác hiện tại, than A còn khai thác được khoảng 30 năm.
b)Bô-xít C còn khai thác được lâu nhất trong ba loại.
c)Nếu sản lượng khai thác than A tăng thêm 25 %, than A còn khai thác được khoảng 24 năm.
d)Tăng sản lượng khai thác không làm thay đổi số năm còn khai thác của một mỏ.
- 2Vận dụng
Một hồ có trữ lượng cá 100 nghìn tấn, mỗi năm cá tự sinh sản bổ sung 20 nghìn tấn, người dân đánh bắt 30 nghìn tấn mỗi năm (số liệu minh hoạ).
a)Cá là tài nguyên tái tạo (hữu hạn, tái tạo được).
b)Với nhịp này, mỗi năm trữ lượng cá trong hồ giảm 10 nghìn tấn.
c)Vì cá là tài nguyên tái tạo nên hồ không bao giờ cạn dù đánh bắt bao nhiêu.
d)Sau 10 năm với nhịp này, trữ lượng cá còn 10 nghìn tấn.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ, triệu tấn): Trữ lượng quặng sắt B chiếm bao nhiêu % tổng trữ lượng ba loại? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, nếu giữ nhịp khai thác hiện tại, bô-xít C còn khai thác được bao nhiêu năm? Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, nếu sản lượng khai thác than A tăng thêm 25 % thì than A còn khai thác được bao nhiêu năm? Đáp số:
- 4Vận dụng Hồ cá có trữ lượng 100 nghìn tấn, mỗi năm tái sinh 20 nghìn tấn, đánh bắt 30 nghìn tấn mỗi năm (số liệu minh hoạ). Sau bao nhiêu năm hồ cạn cá? Đáp số:
- 5Vận dụng Khu rừng 100 nghìn ha, mỗi năm trồng mới 4 nghìn ha, khai thác 6 nghìn ha (số liệu minh hoạ). Với nhịp này, sau bao nhiêu năm rừng hết? Đáp số:
- 6Vận dụng Một khúc sông phân huỷ được 40 tấn chất thải mỗi ngày, nhưng mỗi ngày nhận 55 tấn (số liệu minh hoạ). Sau 12 ngày, chất thải dư tích lại trong sông là bao nhiêu tấn? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Phần I thường hỏi: khái niệm môi trường và ba loại; bốn vai trò của môi trường; khái niệm, đặc điểm tài nguyên; phân loại theo khả năng tái sinh (xếp than đá, khí thiên nhiên, kim loại, nước, đất, gió…); Nhật Bản và vai trò của tài nguyên.
- •Phần II hay cho bảng trữ lượng, sản lượng khai thác hoặc tình huống tài nguyên tái tạo: ý dễ mất điểm là coi "tái tạo" là "dùng không hết", quên rằng môi trường chỉ phân huỷ chất thải có giới hạn, nhầm môi trường quyết định phát triển.
- •Phần III: tính số năm khai thác còn lại = trữ lượng : sản lượng, tỉ trọng %, hụt mỗi năm = khai thác − phục hồi. Bài này nối với bài 40 (phát triển bền vững và tăng trưởng xanh), với bài 21 (nguồn lực phát triển kinh tế), bài 31 (công nghiệp – môi trường) và với Địa 12 (sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên Việt Nam).
Phát triển bền vững và tăng trưởng xanh