Địa lý lớp 10
Bài 27 · Cơ bản

Thực hành: Vẽ và nhận xét biểu đồ về sản lượng lương thực của thế giới

Đọc đề để chọn biểu đồ tròn (hai năm) thể hiện quy mô và cơ cấu; tính cơ cấu, tốc độ tăng trưởng, góc ở tâm, bán kính; nhận xét có dẫn chứng số liệu và giải thích ngô tăng nhanh nhất bằng nhân tố.

Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 27

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Số liệu SGK (bảng 27, triệu tấn, năm 2000 → 2019): lúa gạo 598,7 → 755,5 · lúa mì 585,0 → 765,8 · ngô 592,0 → 1 148,5 · cây khác 283,0 → 406,1 · tổng 2 058,7 → 3 075,9.
  • 2Chọn biểu đồ: đề "quy mô và cơ cấu" của hai năm ⇒ hai biểu đồ tròn, bán kính khác nhau (R₂ : R₁ = √(tổng₂ : tổng₁) = √1,494 ≈ 1,22). Chỉ so quy mô giữa các cây ⇒ cột ghép; hai đại lượng khác đơn vị ⇒ kết hợp.
  • 3Cơ cấu (%): năm 2000 gạo 29,1 · mì 28,4 · ngô 28,8 · khác 13,7; năm 2019 gạo 24,6 · mì 24,9 · ngô 37,3 · khác 13,2. Góc ở tâm = % × 3,6° (ngô 2019: 134,4°); vẽ từ tia 12 giờ, theo chiều kim đồng hồ.
  • 4Nhận xét: tổng sản lượng tăng 49,4 % (gấp 1,49 lần); cả bốn nhóm đều tăng, ngô nhanh nhất (194,0 %, gấp 1,94 lần, thêm 556,5 triệu tấn), lúa gạo chậm nhất (126,2 %); tỉ trọng ngô 28,8 → 37,3 %, lúa mì vượt lúa gạo năm 2019.
  • 5Tính nhanh: cơ cấu = phần : tổng × 100; tốc độ tăng trưởng = năm sau : năm gốc × 100 (trên 100 % là tăng); bình quân đầu người = sản lượng : dân số (triệu tấn : tỉ người = kg/người).

👀 Nhìn là hiểu

Xưởng biểu đồ lương thực: xem bốn biểu đồ tự vẽ dần từ bảng 27 (hai hình tròn quy mô và cơ cấu, cột ghép so sánh, cột tốc độ tăng trưởng, kết hợp sản lượng và dân số), kéo thanh năm để tự xem; "Chọn biểu đồ" kéo thẻ vào khung theo từ khoá của đề; "Xưởng tính" làm từng bước cơ cấu, bán kính, tốc độ tăng trưởng, bình quân lương thực theo đầu người.

Bảng 27. Sản lượng lương thực của thế giới năm 2000 và năm 2019
NămLúa gạo
(triệu tấn)
Lúa mì
(triệu tấn)
Ngô
(triệu tấn)
Cây lương thực khác
(triệu tấn)
Tổng số
(triệu tấn)
Dân số thế giới (tham khảo)
(tỉ người)
2000598,75855922832 058,76,1
2019755,5765,81 148,5406,13 075,97,7

Nguồn: SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất), bảng 27, trang 78 (đơn vị: triệu tấn). Cột dân số (tỉ người, làm tròn) là số tham khảo, không có trong bảng SGK, dùng cho bài tính bình quân.

20002019
  • Lúa gạo
  • Lúa mì
  • Ngô
  • Cây lương thực khác

Biểu đồ quy mô và cơ cấu sản lượng lương thực của thế giới, năm 2000 và năm 2019 (%)

Bán kính tỉ lệ căn bậc hai của tổng: tổng càng lớn, hình tròn càng to.

Kéo thanh bên dưới để vẽ từng mốc.

💡 Cùng một bảng số liệu, đề khác từ khoá thì dạng biểu đồ khác. Sang 🧩 Chọn biểu đồ để tự chọn.

1 📊 Đọc đề, chọn dạng biểu đồ

Cần nhớ

  • ✦Bảng 27 có hai năm (2000, 2019) và bốn loại cây cộng được thành tổng ⇒ vừa thể hiện được quy mô (tổng) vừa thể hiện được cơ cấu (phần trăm).
  • ✦Đề SGK yêu cầu "quy mô và cơ cấu" của hai năm ⇒ hai biểu đồ tròn: mỗi cây một phần, bán kính hai hình khác nhau để thể hiện quy mô.
  • ✦Từ khoá chọn dạng: "so sánh sản lượng" ⇒ cột; "cơ cấu" 1 – 3 năm ⇒ tròn; "chuyển dịch cơ cấu" từ 4 năm ⇒ miền; "tốc độ tăng trưởng" nhiều năm ⇒ đường; hai đại lượng khác đơn vị ⇒ kết hợp.

Cùng bảng 27, đề khác nhau ⇒ biểu đồ khác nhau

Đề nóiDạng biểu đồLưu ý
"Quy mô và cơ cấu năm 2000 và 2019"Tròn (2 hình)Bán kính 2019 lớn hơn (≈ 1,22 lần)
"So sánh sản lượng từng cây"Cột ghépTrục tung bắt đầu từ 0, ghi số trên đầu cột
"Tốc độ tăng trưởng" (2000 = 100 %)Cột (2 mốc) hoặc đường (≥ 3 năm)Đổi ra % trước khi vẽ
Sản lượng (triệu tấn) và dân số (tỉ người)Kết hợp cột + đườngHai trục tung khác đơn vị

Dạng bài

Chọn và đặt tên biểu đồ

  1. 1 Gạch chân từ khoá: "quy mô", "cơ cấu", "so sánh", "tốc độ tăng trưởng".
  2. 2 Đếm số năm (2 năm: tròn, cột; từ 4 năm: miền, đường) và xem các phần có cộng thành tổng không.
  3. 3 Cần thể hiện quy mô thì tròn có bán kính khác nhau (tỉ lệ √ của tổng).
  4. 4 Đặt tên: Biểu đồ + nội dung + phạm vi + thời gian + đơn vị. Kiểm tra: đủ 5 yếu tố, có chú giải và ghi số liệu (%) trên hình ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Vẽ hai hình tròn bằng nhau: khi đó chỉ thể hiện cơ cấu, mất ý "quy mô" mà đề yêu cầu. Hoặc vẽ cột ghép khi đề đòi cơ cấu.

🥧
Làm mẫu

Đề: "Vẽ biểu đồ thể hiện quy mô và cơ cấu sản lượng lương thực của thế giới năm 2000 và năm 2019." Chọn biểu đồ và đặt tên.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🧮 Xử lí số liệu: cơ cấu và tốc độ tăng trưởng

Cơ cấu sản lượng lương thực (%)

Loại câyNăm 2000Năm 2019
Lúa gạo29,124,6
Lúa mì28,424,9
Ngô28,837,3
Cây khác13,713,2
Tổng số100100

Tốc độ tăng trưởng (năm 2000 = 100 %)

Loại câyNăm 2019 (%)Tăng thêm (triệu tấn)
Lúa gạo126,2156,8
Lúa mì130,9180,8
Ngô194,0556,5
Cây khác143,5123,1
Tổng số149,41 017,2

Dạng bài

Tính cơ cấu và tốc độ tăng trưởng

  1. 1 Cộng tổng của từng năm (kiểm tra khớp dòng "Tổng số" của bảng).
  2. 2 Cơ cấu = phần : tổng cùng năm × 100; các phần cộng đủ 100 %.
  3. 3 Tốc độ tăng trưởng = giá trị năm 2019 : giá trị năm 2000 × 100 (năm gốc = 100 %).
  4. 4 Kiểm tra: tổng cơ cấu = 100 %; tốc độ tăng trưởng trên 100 % khi sản lượng tăng; "tăng thêm" = tốc độ − 100 ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy sản lượng 2019 chia cho tổng năm 2000 (hoặc ngược lại). Cơ cấu luôn chia cho tổng cùng năm; tốc độ tăng trưởng chia cho cùng loại cây năm gốc.

🌽
Làm mẫu

Dựa vào bảng 27, tính tỉ trọng của ngô năm 2019 và tốc độ tăng trưởng của ngô (năm 2000 = 100 %). Làm tròn một chữ số thập phân.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Tốc độ tăng trưởng 194,0 % nghĩa là tăng 194,0 %" — sai: năm gốc là 100 %, nên tăng thêm 94,0 %.
  • ✦"Cây có sản lượng lớn nhất thì tăng nhanh nhất" — sai: năm 2000 lúa gạo lớn nhất (598,7) nhưng tăng chậm nhất (126,2 %). Quy mô và tốc độ là hai chuyện khác nhau.
  • ✦"Tỉ trọng của lúa mì giảm nên sản lượng giảm" — sai: 28,4 % → 24,9 % nhưng sản lượng vẫn tăng 585,0 → 765,8; ngô tăng nhanh hơn nên phần của lúa mì thu nhỏ.

3 🥧 Vẽ hai biểu đồ tròn

Góc ở tâm (độ) = tỉ trọng × 3,6

Loại câyNăm 2000Năm 2019
Lúa gạo104,7°88,4°
Lúa mì102,3°89,6°
Ngô103,5°134,4°
Cây khác49,5°47,5°

Dạng bài

Vẽ biểu đồ tròn thể hiện quy mô và cơ cấu

  1. 1 Tính bán kính: chọn R₁ cho năm 2000 (ví dụ 2 cm), R₂ = R₁ × √(3 075,9 : 2 058,7) ≈ R₁ × 1,22 ≈ 2,4 cm.
  2. 2 Tính góc ở tâm từng phần = % × 3,6° (cả hình 360° ứng với 100 %).
  3. 3 Vẽ từ tia 12 giờ, theo chiều kim đồng hồ, theo thứ tự cố định (lúa gạo, lúa mì, ngô, cây khác); tô mỗi cây một màu giống nhau ở cả hai hình.
  4. 4 Ghi % ở mỗi phần, chú giải, năm dưới mỗi hình, tên biểu đồ. Kiểm tra: các góc cộng 360° (có thể lệch 0,1° do làm tròn) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho bán kính hình 2019 gấp 1,49 lần (bằng tỉ số tổng). Diện tích mới tỉ lệ với tổng nên bán kính tỉ lệ với căn bậc hai của tổng.

📐
Làm mẫu

Tính góc ở tâm của phần ngô năm 2019 và bán kính hình tròn năm 2019 nếu hình năm 2000 có bán kính 2 cm.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 👥 Bình quân lương thực theo đầu người

Sản lượng và dân số (dân số là số tham khảo, làm tròn)

Chỉ tiêuNăm 2000Năm 2019
Sản lượng (triệu tấn)2 058,73 075,9
Dân số (tỉ người)6,17,7
Bình quân (kg/người)337,5399,5

Cần nhớ

  • ✦Bình quân lương thực = tổng sản lượng : dân số. Triệu tấn : tỉ người = kg/người (1 triệu tấn = 10⁹ kg).
  • ✦Tổng sản lượng tăng 149,4 %, dân số tăng 126,2 % ⇒ sản lượng tăng nhanh hơn dân số nên bình quân đầu người tăng (118,4 %, thêm khoảng 62 kg).
  • ✦Lúa gạo chỉ tăng 126,2 % — xấp xỉ nhịp tăng dân số (theo số dân tham khảo) — vì chủ yếu làm lương thực cho người; ngô tăng vọt nên kéo tổng lên.

Dạng bài

So sánh tốc độ tăng của hai đại lượng

  1. 1 Tính tốc độ tăng trưởng từng đại lượng với cùng năm gốc (2000 = 100 %).
  2. 2 So sánh: đại lượng nào có số lớn hơn thì tăng nhanh hơn.
  3. 3 Suy ra bình quân: tử (sản lượng) tăng nhanh hơn mẫu (dân số) thì bình quân tăng.
  4. 4 Kiểm tra: đơn vị kg/người và bình quân 2019 lớn hơn 2000 khớp kết luận ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị (triệu tấn : tỉ người = kg/người) hoặc dùng dân số làm tròn khác nhau giữa hai năm. Dân số ở bài này là số tham khảo, không có trong bảng SGK.

🍚
Làm mẫu

Sản lượng lương thực 2 058,7 → 3 075,9 triệu tấn, dân số 6,1 → 7,7 tỉ người. Bình quân năm 2019 là bao nhiêu và có tăng hơn năm 2000 không?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 ✍️ Nhận xét và giải thích

Nhận xét mẫu: khái quát trước, số liệu sau

  • ✦Quy mô: tổng sản lượng lương thực thế giới tăng từ 2 058,7 lên 3 075,9 triệu tấn (tăng 49,4 %, gấp 1,49 lần); cả bốn nhóm cây đều tăng.
  • ✦Tốc độ: ngô tăng nhanh nhất (592,0 → 1 148,5, gấp 1,94 lần, thêm 556,5 triệu tấn); lúa mì 130,9 %, cây khác 143,5 %, lúa gạo chậm nhất (126,2 %).
  • ✦Cơ cấu: ngô tăng từ 28,8 % lên 37,3 % (cao nhất năm 2019); lúa gạo (29,1 → 24,6 %) và lúa mì (28,4 → 24,9 %) giảm tỉ trọng; lúa mì vượt lúa gạo (765,8 > 755,5 triệu tấn).

Dạng bài

Viết nhận xét từ biểu đồ

  1. 1 Khái quát xu hướng chung (tăng hay giảm, bao nhiêu lần hoặc bao nhiêu %).
  2. 2 So sánh giữa các đối tượng: ai nhanh nhất, chậm nhất, ai lớn nhất; nêu thứ tự.
  3. 3 Mỗi ý có số liệu dẫn chứng kèm đơn vị; nói cả quy mô lẫn cơ cấu khi đề hỏi cả hai.
  4. 4 Kiểm tra: không chép lại cả bảng, không suy diễn ngoài số liệu, giải thích bằng nhân tố nếu đề yêu cầu ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ viết "sản lượng tăng" hoặc chép lại số liệu từng ô. Nhận xét phải có nhận định (khái quát, so sánh) rồi mới dẫn số liệu.

📝
Làm mẫu

Nhận xét ngắn sự thay đổi quy mô và cơ cấu sản lượng lương thực thế giới năm 2019 so với năm 2000.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Vì sao ngô tăng nhanh nhất? (nhân tố, kiến thức bổ sung)

  • ✦Thị trường: nhu cầu làm thức ăn chăn nuôi tăng nhanh theo ngành chăn nuôi; ngô còn là nguyên liệu công nghiệp và nhiên liệu sinh học.
  • ✦Tự nhiên – kĩ thuật: ngô thích nghi rộng (nhiều vùng khí hậu); giống mới, thâm canh làm năng suất tăng mạnh, trong khi diện tích đất canh tác khó mở rộng.
  • ✦Lúa gạo, lúa mì chủ yếu làm lương thực cho người nên tăng gần theo nhịp tăng dân số (lúa gạo 126,2 % ≈ dân số 126,2 %).

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

📊

Chọn biểu đồ

  1. 1
    Nhận biết

    Để thể hiện quy mô và cơ cấu sản lượng lương thực của thế giới năm 2000 và năm 2019, dạng biểu đồ thích hợp nhất là

  2. 2
    Thông hiểu

    Vì sao không dùng biểu đồ miền để thể hiện cơ cấu sản lượng lương thực ở bảng 27?

  3. 3
    Thông hiểu

    Tên biểu đồ nào dưới đây đầy đủ và đúng nhất?

  4. 4
    Thông hiểu

    Muốn thể hiện tốc độ tăng trưởng sản lượng bốn nhóm cây (năm 2000 = 100 %) khi chỉ có hai năm 2000 và 2019, nên chọn

🧮

Xử lí số liệu

  1. 1
    Nhận biết

    Dựa vào bảng (triệu tấn): Năm 2000, cây lương thực có sản lượng lớn nhất trong ba cây chính là

  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Tỉ trọng lúa gạo trong sản lượng lương thực năm 2000 là % (làm tròn một chữ số thập phân).
  3. 3
    Thông hiểu Tốc độ tăng trưởng sản lượng ngô năm 2019 so với năm 2000 (năm 2000 = 100 %) là %.
  4. 4
    Thông hiểu Sản lượng ngô năm 2019 tăng thêm triệu tấn so với năm 2000.
  5. 5
    Vận dụng Ba cây lúa gạo, lúa mì, ngô chiếm % tổng sản lượng lương thực năm 2019 (làm tròn một chữ số thập phân).
🥧

Vẽ biểu đồ tròn

  1. 1
    Nhận biết

    Khi vẽ biểu đồ tròn, các phần được vẽ lần lượt

  2. 2
    Thông hiểu Góc ở tâm của phần ngô trong biểu đồ tròn năm 2019 là độ (tính từ số liệu gốc, làm tròn một chữ số thập phân).
  3. 3
    Thông hiểu

    Hình tròn năm 2019 vẽ lớn hơn hình tròn năm 2000 vì

  4. 4
    Vận dụng Hình tròn năm 2000 có bán kính 2 cm. Hình tròn năm 2019 có bán kính khoảng cm (làm tròn một chữ số thập phân).
👥

Bình quân lương thực

  1. 1
    Thông hiểu

    Lấy sản lượng lương thực (triệu tấn) chia cho dân số (tỉ người) thì kết quả có đơn vị là

  2. 2
    Vận dụng Dựa vào bảng (dân số là số tham khảo): Bình quân lương thực theo đầu người năm 2019 là kg/người (làm tròn một chữ số thập phân).
  3. 3
    Vận dụng

    Dựa vào bảng: Bình quân lương thực theo đầu người tăng vì

✍️

Đọc bảng, nhận xét

  1. 1
    Nhận biết

    Dựa vào bảng: Năm 2019, cây có sản lượng lớn nhất là

  2. 2
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng: Nhận xét nào đúng?

  3. 3
    Vận dụng

    Tốc độ tăng sản lượng lúa gạo (126,2 %) xấp xỉ tốc độ tăng dân số (126,2 %). Điều đó gợi ý lúa gạo

  4. 4
    Thông hiểu

    Năm 2000 lúa gạo có sản lượng lớn nhất nhưng tốc độ tăng trưởng đến năm 2019 chậm nhất. Kết luận đúng là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng: Năm 2019, tỉ trọng của ngô trong sản lượng lương thực xấp xỉ

  2. 2
    Thông hiểu

    Nhận xét nào đúng về sản lượng lương thực thế giới giai đoạn 2000 – 2019?

  3. 3
    Vận dụng

    Nguyên nhân chủ yếu khiến sản lượng ngô thế giới tăng nhanh nhất (kiến thức bổ sung) là

  4. 4
    Vận dụng

    Ý nào sau đây thể hiện cách nhận xét biểu đồ tốt nhất?

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng sản lượng lương thực của thế giới (đơn vị: triệu tấn):

    a)Sản lượng của cả bốn nhóm cây đều tăng trong giai đoạn 2000 – 2019.

    b)Lúa gạo tăng nhanh nhất vì có sản lượng lớn nhất năm 2000.

    c)Năm 2019 ngô có tỉ trọng lớn nhất, khoảng 37,3 % tổng sản lượng.

    d)Tỉ trọng của lúa mì giảm (28,4 % xuống 24,9 %) nên sản lượng lúa mì giảm.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho bảng sản lượng lương thực và dân số của thế giới (dân số là số tham khảo):

    a)Bình quân lương thực theo đầu người năm 2019 cao hơn năm 2000.

    b)Dân số tăng nhanh hơn sản lượng lương thực.

    c)Bình quân lương thực theo đầu người năm 2000 khoảng 337,5 kg/người.

    d)Sản lượng tăng chủ yếu nhờ mở rộng mạnh diện tích đất canh tác.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng (đơn vị: triệu tấn): Tỉ trọng của ngô trong sản lượng lương thực năm 2019 là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, tốc độ tăng trưởng sản lượng lúa mì năm 2019 so với năm 2000 (năm 2000 = 100 %) là bao nhiêu %? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Với bảng ở câu đầu, tổng sản lượng lương thực năm 2019 tăng thêm bao nhiêu % so với năm 2000? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Dựa vào bảng (dân số là số tham khảo): Bình quân lương thực theo đầu người năm 2000 là bao nhiêu kg/người? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Hình tròn năm 2000 và năm 2019 có tổng lần lượt là 2 058,7 và 3 075,9 triệu tấn. Bán kính hình năm 2019 gấp bao nhiêu lần hình năm 2000? (làm tròn hai chữ số thập phân) Đáp số:
  6. 6
    Thông hiểu Góc ở tâm của phần lúa gạo trong biểu đồ tròn năm 2000 là bao nhiêu độ? (làm tròn đến hàng đơn vị; lúa gạo 598,7 triệu tấn, tổng 2 058,7 triệu tấn) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: chọn dạng biểu đồ theo từ khoá (quy mô và cơ cấu ⇒ tròn; so sánh ⇒ cột; chuyển dịch cơ cấu ⇒ miền), đọc tỉ trọng, tốc độ tăng trưởng và nhận xét đúng từ bảng 27.
  • •Phần II hay cho bảng số liệu hai năm kèm bốn nhận định: ý dễ mất điểm là nhầm "quy mô lớn" với "tăng nhanh", nhầm tỉ trọng giảm với sản lượng giảm, coi 194,0 % là tăng thêm 194,0 %.
  • •Phần III: tính tỉ trọng, tốc độ tăng trưởng, gấp mấy lần, bình quân đầu người, góc ở tâm, bán kính; đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp, không cần vẽ tay nhưng phải biết cách vẽ.
  • •Nối với: bài 24 (địa lí ngành nông nghiệp, cây lương thực) và bài 26 (tổ chức lãnh thổ nông nghiệp, nông nghiệp hiện đại); lên Địa lí 12 là kĩ năng biểu đồ ở các bài thực hành.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Vai trò, đặc điểm, cơ cấu ngành công nghiệp, các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố công nghiệp