Địa lý lớp 10
Bài 28 · Cơ bản

Vai trò, đặc điểm, cơ cấu ngành công nghiệp, các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố công nghiệp

Trình bày vai trò chủ đạo, đặc điểm và cơ cấu (khai thác – chế biến) của công nghiệp; phân tích nhân tố bên trong (vị trí, tự nhiên, kinh tế – xã hội) và bên ngoài; đọc bảng giá trị sản xuất và tính tỉ trọng, năng suất như đề Phần III.

Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 28

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Vai trò chủ đạo: cung cấp tư liệu sản xuất cho toàn bộ nền kinh tế, hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu, tạo việc làm, khai thác hiệu quả tài nguyên, làm biến đổi không gian kinh tế, là hạt nhân phát triển vùng.
  • 2Đặc điểm: gắn với máy móc, công nghệ; tập trung hoá, chuyên môn hoá, hợp tác hoá rất cao; tiêu thụ nhiều nguyên liệu nên chất thải nhiều; phân bố linh động theo không gian; công nghiệp hiện đại gắn với tự động hoá, công nghệ cao.
  • 3Cơ cấu: dựa vào tính chất tác động tới đối tượng lao động chia hai nhóm — công nghiệp khai thác (lấy tài nguyên từ tự nhiên) và công nghiệp chế biến (biến vật chất tự nhiên và nhân tạo thành sản phẩm).
  • 4Nhân tố: bên trong gồm vị trí địa lí, tự nhiên – tài nguyên (ảnh hưởng trực tiếp tới cơ cấu, phân bố) và kinh tế – xã hội (quyết định: dân cư – lao động, khoa học – công nghệ, vốn, thị trường, chính sách); bên ngoài gồm vốn đầu tư, nhân lực chất lượng cao, công nghệ, thị trường ngoài lãnh thổ.
  • 5Tính nhanh: tỉ trọng = phần : tổng × 100 %; năng suất lao động = giá trị sản xuất : số lao động; gấp bao nhiêu lần = sau : trước; mức giảm (%) = (cũ − mới) : cũ × 100.

👀 Nhìn là hiểu

Dải sản xuất công nghiệp tự chạy 4 cảnh: quặng chạy từ mỏ (khai thác) sang nhà máy (chế biến) rồi tới thị trường; sau đó bốn ô nhân tố (vị trí địa lí, tự nhiên – tài nguyên, kinh tế – xã hội, nguồn lực bên ngoài) lần lượt sáng lên kèm ví dụ. Bấm "Tự chơi": kéo 9 thẻ tình huống (gần cảng, mỏ than, lao động tay nghề cao, vốn nước ngoài…) thả vào đúng ô nhân tố; một thẻ bẫy là đặc điểm của nông nghiệp, thả vào ô "Không phải nhân tố công nghiệp".

KHAI THÁCCHẾ BIẾNTIÊU DÙNG⛏️🏭🛒Mỏ, tài nguyênNhà máyThị trườngVị trí địa líTự nhiên – tài nguyênKinh tế – xã hội ★Nguồn lực bên ngoài

Khai thác: lấy tài nguyên từ tự nhiên…

1 🏭 Vai trò của công nghiệp

Cần nhớ

  • ✦Công nghiệp giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân, có tác động toàn diện tới sản xuất và đời sống xã hội.
  • ✦Cung cấp tư liệu sản xuất (máy móc, thiết bị, nguyên liệu) cho mọi ngành ⇒ thúc đẩy tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
  • ✦Cung cấp hàng tiêu dùng phong phú, đa dạng (nâng cao chất lượng cuộc sống), là nguồn hàng xuất khẩu quan trọng; tạo việc làm, tăng thu nhập cho một bộ phận lớn dân cư.
  • ✦Khai thác hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, làm biến đổi không gian kinh tế và là hạt nhân phát triển vùng (hình thành khu, trung tâm công nghiệp, đô thị).

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Công nghiệp chỉ làm ra hàng tiêu dùng — sai: trước hết nó làm ra tư liệu sản xuất cho cả nông nghiệp và dịch vụ.
  • ✦Công nghiệp thu hẹp việc làm vì dùng máy móc — chưa đủ: máy móc làm tăng năng suất, còn toàn ngành vẫn tạo việc làm cho nhiều lao động (và thúc đẩy dịch vụ đi kèm).

2 ⚙️ Đặc điểm của sản xuất công nghiệp

Cần nhớ

  • ✦Công nghiệp là tập hợp các hoạt động sản xuất thông qua các quá trình công nghệ để tạo ra sản phẩm ⇒ gắn với máy móc và áp dụng công nghệ.
  • ✦Mức độ tập trung hoá, chuyên môn hoá và hợp tác hoá rất cao: một sản phẩm có thể do nhiều xí nghiệp, nhiều nước cùng làm.
  • ✦Đòi hỏi tiêu thụ nguyên liệu đầu vào lớn ⇒ lượng chất thải ra môi trường nhiều.
  • ✦Có tính linh động cao về phân bố theo không gian; nền công nghiệp hiện đại gắn với tự động hoá, công nghệ cao, đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển.

Công nghiệp khác nông nghiệp ở đâu

Công nghiệpNông nghiệp
Tư liệu sản xuất chủ yếuMáy móc, thiết bị, công nghệĐất trồng
Đối tượng lao độngKhoáng sản, nguyên liệu, bán thành phẩmCây trồng, vật nuôi (cơ thể sống)
Phụ thuộc tự nhiênÍt hơnNhiều
Không gian sản xuấtTập trung, chiếm diện tích nhỏTrải rộng trên diện tích lớn
Tính mùa vụHầu như không cóRõ rệt

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Ít phụ thuộc tự nhiên nên công nghiệp ít ảnh hưởng môi trường" — sai: tiêu thụ nhiều nguyên liệu, năng lượng ⇒ chất thải nhiều, là nguồn gây ô nhiễm lớn nếu không xử lí.
  • ✦"Công nghiệp ở đâu cũng phải gần mỏ" — sai: chỉ công nghiệp khai thác gắn chặt với nơi có mỏ; nhiều ngành chế biến (điện tử, dệt may) phân bố theo lao động, thị trường, hạ tầng.

3 🧱 Cơ cấu ngành: khai thác và chế biến

Công nghiệp khai thác

Khai thác tài nguyên thiên nhiên (khoáng sản, nước, sinh vật…) để tạo ra nguyên liệu, nhiên liệu cho công nghiệp chế biến. Ví dụ: khai thác than, dầu khí, quặng.

Công nghiệp chế biến

Chế biến vật chất tự nhiên và nhân tạo thành sản phẩm phục vụ nhu cầu sản xuất và tiêu dùng. Ví dụ: điện lực, thực phẩm, hàng tiêu dùng, điện tử – tin học.

Ở Việt Nam (Em có biết)

  • ✦Sản xuất công nghiệp thường chia bốn nhóm ngành: (1) khai khoáng; (2) chế biến, chế tạo; (3) sản xuất và phân phối điện, khí đốt, nước nóng, hơi nước và điều hoà không khí; (4) cung cấp nước, hoạt động quản lí và xử lí rác thải, nước thải.

Dạng bài

Xếp một ngành vào khai thác hay chế biến

  1. 1 Hỏi: ngành này lấy trực tiếp tài nguyên từ tự nhiên, hay biến đổi nguyên liệu đã có thành sản phẩm?
  2. 2 Tên ngành có chữ "khai thác" (than, dầu khí, quặng…) ⇒ công nghiệp khai thác; còn lại (điện lực, thực phẩm, hàng tiêu dùng, điện tử – tin học…) ⇒ công nghiệp chế biến.
  3. 3 Đọc bảng giá trị: tỉ trọng chế biến tăng dần là xu hướng của nền công nghiệp hiện đại.
  4. 4 Kiểm tra: mỗi ngành chỉ vào một nhóm; nhà máy điện dùng than chế biến năng lượng chứ không "khai thác" điện.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 144 chia cho 36 (so hai phần với nhau) rồi gọi là "tỉ trọng" — tỉ trọng phải chia cho tổng.

🧮
Làm mẫu

Giá trị sản xuất công nghiệp nước A năm 2020 gồm khai thác 36 tỉ USD, chế biến 144 tỉ USD. Tính tỉ trọng công nghiệp chế biến.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Khai thác và chế biến "giống nhau vì đều tạo ra sản phẩm" — sai: khai thác lấy từ tự nhiên, chế biến biến đổi nguyên liệu.
  • ✦Nước chỉ xuất quặng thô thu giá trị gia tăng thấp; chế biến thành sản phẩm giá trị thu về lớn hơn nhiều.

4 🧭 Nhân tố ảnh hưởng tới phát triển và phân bố

Các nhân tố (SGK)

NhómNhân tốẢnh hưởng chính
Bên trongVị trí địa líPhân bố cơ sở sản xuất; thuận lợi tiếp cận vốn, công nghệ, thị trường
Bên trongTự nhiên, tài nguyênKhoáng sản, quỹ đất, nước: ảnh hưởng trực tiếp tới cơ cấu, phân bố
Bên trongKinh tế – xã hộiQuyết định: dân cư – lao động, khoa học – công nghệ, vốn, thị trường, chính sách
Bên ngoàiNguồn lực ngoại laiVốn đầu tư, nhân lực chất lượng cao, công nghệ, thị trường ngoài lãnh thổ; nhất là giai đoạn đầu

Kinh tế – xã hội gồm những gì

  • ✦Dân cư, nguồn lao động: bảo đảm nhân lực và thị trường tiêu thụ.
  • ✦Khoa học – công nghệ: giúp công nghiệp phát triển nhanh và bền vững, hình thành ngành mới, thay đổi phân bố.
  • ✦Vốn và thị trường: tạo điều kiện thay đổi cả cơ cấu lẫn phân bố.
  • ✦Chính sách: ảnh hưởng hướng phát triển, tốc độ phát triển, các hình thức tổ chức lãnh thổ của công nghiệp.

Dạng bài

Phân tích nhân tố cho một tình huống

  1. 1 Gạch chân dữ kiện trong tình huống (gần cảng? có mỏ? lao động đông, tay nghề cao? vốn nước ngoài? chính sách ưu đãi?).
  2. 2 Xếp dữ kiện vào nhóm: vị trí · tự nhiên – tài nguyên · kinh tế – xã hội · bên ngoài.
  3. 3 Nêu cách tác động: giảm chi phí vận chuyển, có nguyên liệu tại chỗ, đảm bảo nhân lực, thêm vốn và công nghệ…
  4. 4 Kiểm tra: ngành khai thác thường bị tự nhiên chi phối mạnh; ngành chế biến công nghệ cao chịu chi phối mạnh của lao động, công nghệ, thị trường, chính sách.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng tài nguyên thiên nhiên quyết định mọi ngành — tài nguyên chỉ là cơ sở (nhất là với khai thác); điều quyết định là nhân tố kinh tế – xã hội.

📱
Làm mẫu

Vì sao nhà máy lắp ráp điện thoại thường đặt ở khu công nghiệp gần cảng, gần đô thị lớn mà không cần gần mỏ?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Nước giàu khoáng sản thì công nghiệp mạnh" — sai: Hàn Quốc nghèo khoáng sản nhưng điện tử, đóng tàu, ô tô phát triển nhờ lao động trình độ cao, công nghệ, vốn, thị trường.
  • ✦Nhầm "vị trí địa lí" với "tự nhiên": gần cảng, gần đô thị là vị trí; có mỏ, có nước là tự nhiên – tài nguyên.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🏭

Vai trò

  1. 1
    Nhận biết

    Trong nền kinh tế quốc dân, công nghiệp giữ vai trò

  2. 2
    Thông hiểu

    Vì sao nói công nghiệp có tác động toàn diện tới các ngành kinh tế khác?

  3. 3
    Vận dụng

    Biểu hiện công nghiệp "làm biến đổi không gian kinh tế" và là hạt nhân phát triển vùng là

⚙️

Đặc điểm

  1. 1
    Nhận biết

    Đặc điểm nào đúng với sản xuất công nghiệp?

  2. 2
    Thông hiểu

    Một chiếc ô tô do nhiều nhà máy ở nhiều nước cùng sản xuất các bộ phận rồi lắp ráp. Đây là biểu hiện của

  3. 3
    Thông hiểu

    Đặc điểm nào khiến sản xuất công nghiệp tạo ra lượng chất thải lớn?

  4. 4
    Vận dụng

    Để giảm tác động của công nghiệp tới môi trường, hướng phù hợp nhất với đặc điểm của ngành là

🧱

Cơ cấu ngành

  1. 1
    Nhận biết

    Dựa vào tính chất tác động tới đối tượng lao động, công nghiệp chia thành hai nhóm là

  2. 2
    Thông hiểu

    Ngành nào sau đây thuộc nhóm công nghiệp khai thác?

  3. 3
    Thông hiểu

    Ngành nào sau đây thuộc nhóm công nghiệp chế biến?

🧭

Nhân tố

  1. 1
    Nhận biết

    Nhóm nhân tố mang tính quyết định tới sự phát triển và phân bố công nghiệp là

  2. 2
    Thông hiểu

    Nhân tố ảnh hưởng trực tiếp tới việc xác định cơ cấu và phân bố công nghiệp khai thác là

  3. 3
    Thông hiểu

    Hàn Quốc nghèo khoáng sản nhưng có công nghiệp điện tử, ô tô hàng đầu thế giới, chủ yếu nhờ

  4. 4
    Vận dụng

    Nhà máy lắp ráp điện thoại thường đặt ở khu công nghiệp gần cảng và đô thị lớn chủ yếu vì

  5. 5
    Vận dụng

    Chính sách ưu đãi thuế, đất đai ở các khu công nghiệp tác động tới công nghiệp chủ yếu theo hướng

🧮

Đọc bảng, tính toán

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ): Tỉ trọng công nghiệp chế biến năm 2020 là %.
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, tổng giá trị sản xuất công nghiệp năm 2020 gấp bao nhiêu lần năm 2010? (một chữ số thập phân) Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, giá trị công nghiệp chế biến năm 2020 gấp bao nhiêu lần năm 2010? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ): Giá trị xuất khẩu sản phẩm chế biến gấp bao nhiêu lần xuất quặng thô? (một chữ số thập phân) Đáp số:

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Nhận định nào sau đây đúng về nhân tố ảnh hưởng tới công nghiệp?

  2. 2
    Vận dụng

    Một nước chỉ khai thác rồi xuất khẩu quặng thô trong nhiều năm. Để nâng giá trị thu về, hướng phù hợp là

  3. 3
    Vận dụng

    Vì sao nói công nghiệp có tính linh động cao về phân bố hơn nông nghiệp?

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng giá trị sản xuất công nghiệp của nước A (số liệu minh hoạ):

    a)Tỉ trọng công nghiệp chế biến năm 2020 cao hơn năm 2010.

    b)Giá trị công nghiệp khai thác năm 2020 gấp đôi năm 2010.

    c)Giai đoạn 2010 – 2020, công nghiệp chế biến tăng nhanh hơn công nghiệp khai thác.

    d)Năm 2020, công nghiệp khai thác chiếm hơn 30 % tổng giá trị.

  2. 2
    Vận dụng

    Một nhà máy đầu tư máy móc tự động. Số liệu trước và sau (minh hoạ):

    a)Năng suất lao động của nhà máy sau khi đầu tư cao hơn trước.

    b)Số lao động của nhà máy giảm hơn 40 %.

    c)Kết quả này phù hợp với đặc điểm sản xuất công nghiệp gắn với máy móc và công nghệ.

    d)Vì dùng máy móc nên công nghiệp không còn vai trò tạo việc làm cho xã hội.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ): Tỉ trọng công nghiệp khai thác năm 2010 là bao nhiêu %? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, tỉ trọng công nghiệp chế biến năm 2020 tăng thêm bao nhiêu điểm phần trăm so với năm 2010? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, giá trị công nghiệp khai thác năm 2020 tăng bao nhiêu % so với năm 2010? Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu Dựa vào bảng nhà máy (số liệu minh hoạ): Năng suất lao động sau đầu tư là bao nhiêu tỉ đồng/người? Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Với bảng nhà máy ở câu trên, năng suất lao động sau đầu tư gấp bao nhiêu lần trước đầu tư? Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Với bảng nhà máy ở câu trên, số lao động giảm bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: vai trò chủ đạo (tư liệu sản xuất), năm đặc điểm, chia khai thác – chế biến, xếp ngành vào nhóm, nhân tố quyết định (kinh tế – xã hội), ví dụ Hàn Quốc nghèo khoáng sản. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
  • •Phần II hay cho bảng giá trị sản xuất hoặc cơ cấu: ý dễ mất điểm là nhầm tỉ trọng với "gấp bao nhiêu lần", coi tài nguyên là nhân tố quyết định, cho rằng công nghiệp ít gây ô nhiễm vì ít phụ thuộc tự nhiên.
  • •Phần III: tỉ trọng, điểm phần trăm, % tăng, gấp bao nhiêu lần, năng suất lao động. Nối tiếp: bài 29 (các ngành cụ thể), bài 30 (tổ chức lãnh thổ công nghiệp); sang Địa lí 12 là công nghiệp Việt Nam.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Địa lí một số ngành công nghiệp