Địa lý lớp 10
Bài 8 · Cơ bản

Thực hành: Sự phân bố các vành đai động đất, núi lửa

Xác định trên bản đồ các vành đai động đất, núi lửa chính; nhận xét đặc điểm phân bố; giải thích bằng thuyết kiến tạo mảng bằng cách chồng bản đồ các mảng lên bản đồ động đất, núi lửa; tính tỉ lệ % và số lần từ bảng thống kê minh hoạ.

Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 8

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Ba vành đai chính (hình 8): vành đai lửa Thái Bình Dương (vòng quanh bờ đại dương; hoạt động mạnh nhất), Địa Trung Hải – Hi-ma-lay-a (từ nam châu Âu qua Tây Á tới Nam Á), sống núi giữa đại dương và thung lũng tách giãn Đông Phi.
  • 2Nhận xét: động đất, núi lửa không rải đều mà tập trung thành các vành đai, nhiều nhất ở rìa Thái Bình Dương; vùng giữa các mảng (như trung tâm Ô-xtrây-li-a) rất ít.
  • 3Giải thích: các vành đai trùng ranh giới các mảng kiến tạo (hình 6.2). Nơi mảng xô vào nhau hoặc tách xa nhau, vỏ Trái Đất nứt vỡ, năng lượng được giải phóng (động đất) và macma có đường thoát lên bề mặt (núi lửa).
  • 4Kĩ năng chính: chồng hai bản đồ (động đất, núi lửa + các mảng) rồi hỏi "chấm nằm ở đâu so với ranh giới mảng?". Núi lửa có ở cả ranh giới xô vào nhau lẫn tách xa nhau.
  • 5Tính nhanh: tỉ lệ % = bộ phận : tổng × 100; số lần = số lớn : số nhỏ; ba vành đai chiếm bao nhiêu % thì ngoài vành đai chiếm phần còn lại của 100 %.

👀 Nhìn là hiểu

Bản đồ thế giới tự chạy 5 cảnh: các chấm động đất (tròn) và núi lửa (tam giác) hiện dần · vành đai lửa Thái Bình Dương sáng lên · Địa Trung Hải – Hi-ma-lay-a · sống núi đại dương và Đông Phi · chồng ranh giới các mảng kiến tạo lên bản đồ: dải chấm trùng ranh giới. Tự chơi: kéo thanh "Chồng ranh giới mảng" để hiện dần ranh giới (đỏ xô vào nhau, xanh tách xa, tím trượt ngang), chọn bốn khung nhìn (Thế giới, Á – Úc, Châu Mỹ, Âu – Phi), rồi kéo 10 địa danh (Phú Sĩ, An-đét, Hi-ma-lay-a, Ai-xơ-len…) lên bản đồ gần đúng dải chấm hoặc vào ô vành đai; thẻ bẫy là giữa lục địa Ô-xtrây-li-a (nằm giữa mảng) ⇒ ô "Ngoài vành đai".

Mỗi chấm là một nơi có động đất hoặc núi lửa.

Sơ đồ giản lược, không theo tỉ lệ. Chấm vẽ minh hoạ dọc ranh giới mảng; vị trí thật xem SGK hình 8.

hai mảng xô vào nhau tách xa nhau trượt ngang ● động đất · ▲ núi lửa

1 🗺️ Đọc bản đồ: xác định các vành đai

Cần nhớ

  • ✦Trên hình 8, chấm đỏ là vành đai động đất, hình tam giác cam là vành đai núi lửa.
  • ✦Vành đai lửa Thái Bình Dương: chạy vòng quanh bờ Thái Bình Dương — bờ tây châu Mỹ (dãy An-đét, Bắc Mỹ), quần đảo A-lê-út, Nhật Bản, Phi-líp-pin, In-đô-nê-xi-a, Niu Di-lân. Đây là nơi động đất, núi lửa tập trung nhiều nhất.
  • ✦Địa Trung Hải – Hi-ma-lay-a: từ nam châu Âu qua Tây Á tới Nam Á (dãy Hi-ma-lay-a); đi qua I-ta-li-a, Thổ Nhĩ Kì, I-ran, Nê-pan.
  • ✦Sống núi giữa đại dương, nhất là giữa Đại Tây Dương (Ai-xơ-len nằm ngay trên đó), và thung lũng tách giãn Đông Phi.

Ba vành đai và ranh giới mảng tương ứng

Vành đaiKiểu ranh giớiTiêu biểu
Thái Bình DươngXô vào nhau (mảng đại dương chìm), có đoạn trượt ngangNhật Bản, Phi-líp-pin, Chi-lê
Địa Trung Hải – Hi-ma-lay-aXô vào nhau (Phi, Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a với Âu – Á)I-ta-li-a, Thổ Nhĩ Kì, Nê-pan
Sống núi đại dương, Đông PhiTách xa nhauAi-xơ-len, Đông Phi

Dạng bài

Xác định vành đai trên bản đồ (yêu cầu 1)

  1. 1 Nhìn dải chấm đỏ, tam giác cam: dải nào nối liền thành một vòng hay một tuyến dài?
  2. 2 Gọi tên theo vị trí: vòng quanh đại dương nào, chạy từ đâu tới đâu, qua nước nào.
  3. 3 Xác định nơi tập trung nhiều nhất (dải đậm, dày chấm): rìa Thái Bình Dương.
  4. 4 Kiểm tra: mỗi vành đai nêu được một đại dương hoặc lục địa và hai địa danh nằm trên nó ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nói "vành đai Thái Bình Dương nằm giữa Thái Bình Dương" — nó chạy vòng quanh bờ, không phải giữa đại dương.

📍
Làm mẫu

Dựa vào hình 8, hãy xác định vành đai đi qua dãy Hi-ma-lay-a và nêu hai nước nằm trên nó.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🧩 Nhận xét và giải thích bằng thuyết kiến tạo mảng

Cần nhớ

  • ✦Nhận xét (yêu cầu 1): động đất, núi lửa tập trung thành các vành đai, không phân bố đều; nhiều nhất ở rìa Thái Bình Dương.
  • ✦Giải thích (yêu cầu 2): các vành đai trùng với ranh giới các mảng kiến tạo — ở đó các mảng xô vào nhau, tách xa nhau hoặc trượt qua nhau nên vỏ Trái Đất không ổn định.
  • ✦Ở ranh giới, vỏ nứt vỡ, năng lượng tích tụ giải phóng đột ngột (động đất) và macma trào lên qua các khe nứt (núi lửa). Vùng giữa mảng ổn định hơn nhiều.

Dạng bài

Chồng hai bản đồ để tìm mối liên hệ

  1. 1 Đặt bản đồ động đất, núi lửa (hình 8) cạnh bản đồ các mảng kiến tạo (hình 6.2).
  2. 2 Câu hỏi then chốt: các chấm nằm ở đâu so với ranh giới các mảng?
  3. 3 Ghi kiểu ranh giới (đỏ xô vào nhau, xanh tách xa) của từng vành đai.
  4. 4 Kiểm tra: kéo thanh chồng bản đồ trên sim, thấy dải chấm bám sát đường ranh giới ✓. Chấm nằm xa mọi đường là ngoại lệ hiếm.

⚠️ Bẫy hay gặp: Giải thích bằng khí hậu, núi cao hay sóng biển — động đất không do các yếu tố ấy mà do vị trí ở ranh giới mảng.

🔍
Làm mẫu

Vì sao Nhật Bản thường xuyên có động đất?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Nước nào có nhiều núi thì có nhiều động đất, núi lửa" — sai: điều quyết định là vị trí so với ranh giới mảng; nhiều vùng núi già nằm giữa mảng lại ổn định (như Ô-xtrây-li-a).
  • ✦"Núi lửa chỉ có ở ranh giới xô vào nhau" — sai: ranh giới tách xa nhau cũng có (Ai-xơ-len, Đông Phi) vì macma có đường thoát lên.
  • ✦"Bài thực hành chỉ cần kể tên các vành đai" — sai: phần quan trọng là nhận xét phân bố và giải thích bằng thuyết kiến tạo mảng.

3 🇻🇳 Việt Nam và dàn ý trả lời

Việt Nam (yêu cầu 3 — gợi ý tìm hiểu, ngoài SGK)

  • ✦Việt Nam nằm trên mảng Âu – Á, xa nơi các mảng gặp nhau nên động đất, núi lửa yếu và thưa hơn nhiều so với Nhật Bản, In-đô-nê-xi-a.
  • ✦Bạn tự tra thêm (sách báo, Địa lí 12): vùng nào của nước ta từng có động đất (thường nhắc Tây Bắc), núi lửa nào đã tắt (vùng đất đỏ badan Tây Nguyên, một số đảo ven bờ). Ghi rõ nguồn, đối chiếu thầy cô.

4 📝 Dàn ý trả lời bài thực hành

Dàn ý trả lời ba yêu cầu của SGK

Yêu cầuÝ chính
1 · Xác định, nhận xétNêu ba vành đai (tên, vị trí, nước tiêu biểu); nhận xét tập trung thành vành đai, nhiều nhất ở rìa Thái Bình Dương
2 · Mối quan hệVành đai trùng ranh giới các mảng; mảng xô vào / tách xa ⇒ vỏ nứt vỡ, động đất, macma thoát lên ⇒ núi lửa
3 · Việt NamNằm trong mảng Âu – Á, xa ranh giới mảng nên ít hơn; nêu nơi tìm hiểu được (có nguồn)

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🗺️

Xác định các vành đai

  1. 1
    Nhận biết

    Vành đai động đất, núi lửa hoạt động mạnh nhất thế giới chạy vòng quanh

  2. 2
    Nhận biết

    Vành đai Địa Trung Hải – Hi-ma-lay-a kéo dài từ

  3. 3
    Thông hiểu

    Dựa vào hình 8: Nhật Bản, Phi-líp-pin và Chi-lê đều nằm trên vành đai

  4. 4
    Thông hiểu

    Ai-xơ-len có nhiều núi lửa vì nằm trên vành đai nào?

  5. 5
    Vận dụng

    Nơi nào dưới đây nhiều khả năng ít động đất, núi lửa nhất?

🧩

Nhận xét và giải thích

  1. 1
    Thông hiểu

    Nhận xét đúng về sự phân bố động đất, núi lửa trên thế giới là

  2. 2
    Thông hiểu

    Nhật Bản thường xuyên có động đất chủ yếu vì

  3. 3
    Vận dụng

    Vì sao vành đai Thái Bình Dương chạy vòng quanh bờ chứ không nằm giữa đại dương?

  4. 4
    Nhận biết

    Cách làm hiệu quả để tìm mối liên hệ giữa động đất, núi lửa với các mảng kiến tạo là

🧮

Tính từ bảng thống kê minh hoạ

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng mẫu 500 núi lửa (số liệu minh hoạ): Vành đai Thái Bình Dương chiếm % số núi lửa của mẫu.
  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Ba vành đai (Thái Bình Dương, Địa Trung Hải – Hi-ma-lay-a, sống núi – Đông Phi) chiếm % số núi lửa.
  3. 3
    Vận dụng Dựa vào bảng: Số núi lửa ở Thái Bình Dương gấp bao nhiêu lần ở Địa Trung Hải – Hi-ma-lay-a? (làm tròn một chữ số thập phân) lần
  4. 4
    Thông hiểu Với bảng mẫu 500 núi lửa: Số núi lửa nằm ngoài vành đai chiếm %.
🇻🇳

Việt Nam và mảng Âu – Á

  1. 1
    Nhận biết

    Việt Nam nằm trên mảng kiến tạo nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Việt Nam ít động đất và núi lửa hơn Nhật Bản chủ yếu vì

  3. 3
    Vận dụng

    Một nước có rất nhiều núi nhưng ít động đất, núi lửa. Giải thích hợp lí nhất là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Nhận xét nào ĐÚNG về phân bố động đất, núi lửa trên thế giới?

  2. 2
    Vận dụng

    Ai-xơ-len có nhiều núi lửa hoạt động. Giải thích đúng nhất là

  3. 3
    Thông hiểu

    Vành đai Địa Trung Hải – Hi-ma-lay-a hình thành chủ yếu do

  4. 4
    Vận dụng

    Để chứng minh vành đai động đất, núi lửa trùng ranh giới các mảng, cách làm tốt nhất là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng thống kê mẫu 1 000 trận động đất mạnh theo vành đai (số liệu minh hoạ):

    a)Vành đai Thái Bình Dương chiếm hơn 80 % số trận của mẫu.

    b)Vành đai Địa Trung Hải – Hi-ma-lay-a có nhiều trận hơn vành đai Thái Bình Dương.

    c)Ba vành đai (Thái Bình Dương, Địa Trung Hải – Hi-ma-lay-a, sống núi – Đông Phi) chiếm trên 95 % số trận.

    d)Vùng ngoài vành đai có nhiều trận hơn sống núi giữa đại dương và Đông Phi.

  2. 2
    Vận dụng

    Xét các nhận định về phân bố và nguyên nhân của động đất, núi lửa.

    a)Vành đai lửa Thái Bình Dương chạy vòng quanh bờ Thái Bình Dương.

    b)Núi lửa chỉ có ở nơi hai mảng xô vào nhau.

    c)Động đất, núi lửa phân bố đều trên Trái Đất.

    d)Bản đồ động đất, núi lửa trùng khớp với bản đồ ranh giới các mảng kiến tạo.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng mẫu 1 000 trận động đất mạnh (số liệu minh hoạ): Vành đai Thái Bình Dương chiếm bao nhiêu % số trận? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Với bảng trên, số trận ở Thái Bình Dương gấp bao nhiêu lần ở Địa Trung Hải – Hi-ma-lay-a? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu Với bảng trên, sống núi – Đông Phi và vùng ngoài vành đai cộng lại chiếm bao nhiêu %? Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu Với bảng trên, vành đai Thái Bình Dương nhiều hơn vành đai Địa Trung Hải – Hi-ma-lay-a bao nhiêu trận? Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Với bảng trên, hai vành đai Thái Bình Dương và Địa Trung Hải – Hi-ma-lay-a cộng lại chiếm bao nhiêu %? Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Giả sử một mẫu lớn hơn có 2 500 trận động đất mạnh với cùng tỉ lệ như bảng trên. Vành đai Thái Bình Dương có bao nhiêu trận? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Phần I hay hỏi: tên và vị trí ba vành đai, kiểu ranh giới mảng tương ứng, nước tiêu biểu (Nhật Bản, I-ta-li-a, Ai-xơ-len), nhận xét phân bố, vì sao một nước hay có động đất.
  • •Phần II hay cho bản đồ hoặc bảng thống kê vành đai: ý dễ mất điểm là cho rằng vành đai Thái Bình Dương nằm giữa đại dương, núi lửa chỉ ở ranh giới xô vào nhau, động đất phân bố đều hoặc do khí hậu, núi cao.
  • •Phần III: tính tỉ lệ %, số lần, hiệu giữa các vành đai từ bảng. Nối với bài 6 (ranh giới mảng: xô vào, tách xa), bài 7 (nội lực tạo núi lửa, động đất) và Địa lí 11, 12 (thiên tai động đất, núi lửa; vị trí Việt Nam trên mảng Âu – Á).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Khí quyển, các yếu tố khí hậu