Địa lý lớp 10
Bài 10 · Cơ bản

Thực hành: Đọc bản đồ các đới và các kiểu khí hậu trên Trái Đất, phân tích biểu đồ một số kiểu khí hậu

Đọc bản đồ để xác định phạm vi, tên bảy đới khí hậu và các kiểu khí hậu trong đới; phân biệt đới với kiểu; phân tích biểu đồ nhiệt độ – lượng mưa (tháng nóng lạnh nhất, biên độ, tổng mưa, chế độ mưa) rồi kết luận kiểu khí hậu.

Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 10

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Bảy đới khí hậu mỗi bán cầu (hình 10.1), từ Xích đạo về cực: VII xích đạo → VI cận xích đạo → V nhiệt đới → IV cận nhiệt → III ôn đới → II cận cực → I cực, đối xứng qua Xích đạo. Việt Nam (Hà Nội) thuộc đới nhiệt đới, kiểu nhiệt đới gió mùa.
  • 2Đới chia theo vĩ độ; kiểu là phân hoá trong một đới do gần hay xa biển, địa hình, gió: ôn đới có lục địa, gió mùa, hải dương; cận nhiệt có lục địa, hải dương, địa trung hải; nhiệt đới có lục địa, gió mùa.
  • 3Đọc biểu đồ (hình 10.2): đường = nhiệt độ (trục trái, °C), cột = lượng mưa (trục phải, mm). Nhiệt độ: tháng cao nhất, thấp nhất, biên độ. Mưa: tổng năm, tháng mưa nhiều – ít, mùa mưa, mùa khô.
  • 4Ba trạm SGK: Hà Nội nóng, mưa 1 694 mm dồn tháng 5 – 10 (nhiệt đới gió mùa) · U-pha mùa đông rất lạnh, biên độ ≈ 33 °C, mưa ít 584 mm (ôn đới lục địa) · Va-len-ti-a mát, biên độ ≈ 9 °C, mưa 1 416 mm quanh năm (ôn đới hải dương).
  • 5Tính nhanh: biên độ = tháng nóng nhất − tháng lạnh nhất; TB năm = tổng 12 tháng : 12; tháng mưa = tháng trên 100 mm; tỉ lệ mùa mưa = mưa các tháng mùa : tổng năm × 100 %.

👀 Nhìn là hiểu

Bản đồ giản lược (châu Âu, châu Phi, châu Á) tự chạy 3 cảnh: bảy đới hiện dần từ Xích đạo ra cực · Va-len-ti-a và U-pha cùng đới ôn đới mà biểu đồ nhiệt độ khác hẳn (gần – xa biển) · đọc biểu đồ Hà Nội từng bước (đường nhiệt, cột mưa, biên độ, tổng mưa). Bấm "Tự chơi": kéo 9 thẻ mô tả khí hậu lên đúng trạm trên bản đồ (Hà Nội, U-pha, Va-len-ti-a, rừng xích đạo); thả đúng thì biểu đồ trạm đó hiện ra kèm số đã tính. Thẻ bẫy: "Đới ôn đới" là đới, không phải kiểu. Số từng tháng đọc từ hình 10.2 SGK.

VIIVIIVIVIVVIVIIIIIHoàng Sa (Việt Nam)Trường Sa (Việt Nam)Sơ đồ giản lược, không theo tỉ lệ; ranh giới đới gần đúng.
I cựcII cận cựcIII ôn đớiIV cận nhiệtV nhiệt đớiVI cận xích đạoVII xích đạo
−20−1001020300100200300400°Cmm136912thángBiểu đồ nhiệt độ – lượng mưa hiện ở cảnh 2 và 3.

Đường = nhiệt độ (trục trái, °C), cột = lượng mưa (trục phải, mm; cột đậm: tháng trên 100 mm). Số từng tháng đọc từ hình 10.2 SGK, làm tròn.

Từ Xích đạo ra cực: bảy đới, đối xứng hai bên.

1 🗺️ Đọc bản đồ các đới khí hậu

Cần nhớ (SGK, hình 10.1)

  • ✦Mỗi bán cầu có 7 đới khí hậu, đánh số La Mã: I cực · II cận cực · III ôn đới · IV cận nhiệt · V nhiệt đới · VI cận xích đạo · VII xích đạo. Hai bán cầu đối xứng qua Xích đạo; ranh giới các đới là các nét đứt đỏ, uốn lượn chứ không thẳng.
  • ✦Trong mỗi đới có thể có nhiều kiểu khí hậu (màu khác nhau trên bản đồ), thêm một ký hiệu riêng cho khí hậu núi cao.
  • ✦Hà Nội (đánh dấu trên hình) thuộc đới nhiệt đới (V), kiểu nhiệt đới gió mùa; Va-len-ti-a (Ai-len) và U-pha (Liên bang Nga) cùng thuộc đới ôn đới (III).

Các đới và kiểu khí hậu trên hình 10.1

ĐớiSốCác kiểu khí hậu
CựcI—
Cận cựcII—
Ôn đớiIIILục địa · gió mùa · hải dương
Cận nhiệtIVLục địa · hải dương · địa trung hải
Nhiệt đớiVLục địa · gió mùa
Cận xích đạoVI—
Xích đạoVII—

Dạng bài

Đọc bản đồ các đới và kiểu khí hậu

  1. 1 Xác định vị trí cần tìm (nước, thành phố) bằng vĩ tuyến, kinh tuyến trên bản đồ.
  2. 2 Xem màu ô đó, đối chiếu chú giải để biết đới (số La Mã) và kiểu khí hậu.
  3. 3 Mô tả phạm vi đới: từ khoảng vĩ độ nào đến vĩ độ nào, nhìn ranh giới nét đứt đỏ ở hai bên.
  4. 4 Kiểm tra: đới nào cũng xuất hiện ở cả hai bán cầu, đối xứng qua Xích đạo; vị trí gần biển hay sâu trong lục địa khớp với tên kiểu (hải dương – lục địa) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Gọi tên kiểu khí hậu mà quên nói đới chứa nó; hoặc cho rằng đới ranh giới là các vĩ tuyến thẳng (thực tế ranh giới uốn lượn vì lục địa – đại dương).

📍
Làm mẫu

Xác định đới và kiểu khí hậu của Hà Nội trên hình 10.1.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Nằm trong vùng nhiệt đới thì không có mùa đông lạnh" — sai với kiểu nhiệt đới gió mùa: Hà Nội có tháng lạnh nhất khoảng 17 °C.
  • ✦Đối xứng qua Xích đạo là số đới, không có nghĩa nhiệt độ hai bán cầu giống hệt nhau (bán cầu Nam nhiều đại dương hơn).

2 🧩 Phân biệt đới và kiểu khí hậu

Đới khí hậu

Chia theo vĩ độ (lượng bức xạ Mặt Trời nhận được). Có 7 đới mỗi bán cầu. Cùng đới thì cùng chế độ nhiệt nói chung.

Kiểu khí hậu

Phân hoá bên trong một đới do gần hay xa biển, địa hình, gió. Ví dụ ôn đới: hải dương (sát biển) và lục địa (sâu trong đất liền).

Ba trạm của SGK (hình 10.1, 10.2)

TrạmĐớiKiểu khí hậu
Hà Nội (Việt Nam)Nhiệt đớiNhiệt đới gió mùa
U-pha (Liên bang Nga)Ôn đớiÔn đới lục địa
Va-len-ti-a (Ai-len)Ôn đớiÔn đới hải dương

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Cùng đới thì cùng kiểu khí hậu" — sai: Va-len-ti-a và U-pha cùng đới ôn đới, nhưng biên độ nhiệt năm khoảng 9 °C so với 33 °C vì một nơi sát Đại Tây Dương, một nơi sâu trong lục địa.
  • ✦"Ôn đới" là đới, "ôn đới hải dương" mới là kiểu; đừng gọi "kiểu ôn đới".

3 📊 Phân tích biểu đồ nhiệt độ – lượng mưa

Ba trạm trên hình 10.2 (số từng tháng đọc từ hình, làm tròn; tổng mưa theo SGK)

TrạmNhiệt độ (°C)Mưa nămChế độ mưa
Hà NộiCao nhất ≈ 30 (tháng 7), thấp nhất ≈ 17 (tháng 1); biên độ ≈ 131 694 mmRất không đều: dồn tháng 5 – 10 (6 tháng trên 100 mm), cực đại tháng 7
U-pha≈ 19 (tháng 7) và ≈ −14 (tháng 1); biên độ ≈ 33584 mmÍt, khá đều, hơi nhiều vào mùa hạ; không tháng nào trên 100 mm
Va-len-ti-a≈ 16 (tháng 8) và ≈ 7 (tháng 2); biên độ ≈ 91 416 mmNhiều, quanh năm (8 tháng trên 100 mm), nhiều nhất cuối năm

Dạng bài

Phân tích biểu đồ nhiệt độ – lượng mưa (4 bước)

  1. 1 Nhiệt độ (đường, trục trái °C): đọc tháng cao nhất, tháng thấp nhất, tính biên độ = cao nhất − thấp nhất; có tháng dưới 0 °C không?
  2. 2 Lượng mưa (cột, trục phải mm): đọc tổng mưa năm (SGK ghi số trên hình), tháng mưa nhiều nhất – ít nhất, cột nào trên 100 mm.
  3. 3 Chế độ mưa: dồn vào mấy tháng (mùa mưa – mùa khô) hay rải đều quanh năm; chênh lệch tháng nhiều – ít lớn hay nhỏ.
  4. 4 Kết luận kiểu khí hậu, giải thích bằng nhân tố; kiểm tra: biên độ lớn + mưa ít ⇒ sâu lục địa; biên độ nhỏ + mưa đều ⇒ gần biển; nóng + mưa dồn mùa hạ ⇒ gió mùa ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy nhiệt độ tháng 12 trừ tháng 1 làm biên độ, hoặc nhầm trục (đọc mm của cột theo thang °C của đường). Biên độ dùng tháng cao nhất trừ tháng thấp nhất.

🔎
Làm mẫu

Biểu đồ một trạm: nhiệt độ cao nhất ≈ 19 °C (tháng 7), thấp nhất ≈ −14 °C (tháng 1), tổng mưa 584 mm, mưa tháng nào cũng dưới 100 mm. Trạm thuộc kiểu nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Biên độ nhiệt năm khác nhiệt độ trung bình năm; đừng lấy trung bình 12 tháng thay biên độ.
  • ✦Tháng nóng nhất không phải lúc nào cũng là tháng 7 ở mọi nơi: Va-len-ti-a nóng nhất tháng 8 (bên cạnh Đại Tây Dương nóng chậm), Hà Nội tháng 7. Đọc từ hình, đừng đoán.
  • ✦Tổng mưa nhiều không có nghĩa mưa đều: Hà Nội (1 694 mm) mưa dồn mùa hạ, Va-len-ti-a (1 416 mm) mưa quanh năm.

4 📝 Viết nhận xét một biểu đồ khí hậu

Dạng bài

Dàn ý nhận xét (khái quát → chi tiết → giải thích)

  1. 1 Mở đầu: nêu tên trạm, kiểu khí hậu (nếu biết), vài số khái quát: nhiệt độ trung bình, tổng mưa.
  2. 2 Nhiệt độ: tháng nóng nhất (bao nhiêu °C), tháng lạnh nhất, biên độ; nhận xét lớn hay nhỏ.
  3. 3 Mưa: tổng năm, tháng mưa nhiều nhất, mùa mưa – mùa khô (dùng quy ước tháng trên 100 mm), có dồn mùa không.
  4. 4 Giải thích bằng nhân tố (vĩ độ, gần – xa biển, gió mùa, dòng biển); kiểm tra: mọi nhận xét đều có số liệu đi kèm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ viết "mưa nhiều, nóng" mà không dẫn số liệu; hoặc liệt kê 12 số rời rạc mà không rút ra chế độ (mùa mưa, biên độ).

✍️
Làm mẫu

Viết nhận xét ngắn về khí hậu Hà Nội theo hình 10.2 (số đọc từ hình).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Chọn biểu đồ cho bảng nhiệt độ – lượng mưa

  • ✦Hai đại lượng khác đơn vị (°C và mm) trên cùng 12 tháng ⇒ biểu đồ kết hợp: cột = lượng mưa, đường = nhiệt độ, hai trục tung hai bên.
  • ✦Vẽ riêng chỉ nhiệt độ qua các tháng thì dùng đường; so sánh lượng mưa nhiều trạm thì dùng cột.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🗺️

Bản đồ các đới

  1. 1
    Nhận biết

    Theo hình 10.1, mỗi bán cầu có bao nhiêu đới khí hậu?

  2. 2
    Nhận biết

    Thứ tự các đới khí hậu từ Xích đạo về cực ở mỗi bán cầu là

  3. 3
    Thông hiểu

    Trên hình 10.1, Hà Nội (Việt Nam) thuộc đới khí hậu nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Kiểu khí hậu nào dưới đây thuộc đới ôn đới?

  5. 5
    Vận dụng

    Vùng ven Địa Trung Hải có mùa hạ nóng khô, mùa đông ấm và mưa. Theo hình 10.1 đây là kiểu cận nhiệt địa trung hải của đới

🧩

Đới và kiểu

  1. 1
    Thông hiểu

    Đới khí hậu khác kiểu khí hậu ở chỗ

  2. 2
    Thông hiểu

    Va-len-ti-a và U-pha cùng nằm trong đới ôn đới nhưng khác kiểu khí hậu chủ yếu do

📊

Đọc biểu đồ nhiệt – mưa

  1. 1
    Nhận biết

    Trong biểu đồ khí hậu ở hình 10.2, lượng mưa từng tháng được thể hiện bằng

  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng nhiệt độ (°C, đọc từ hình 10.2): Biên độ nhiệt năm của Hà Nội là °C.
  3. 3
    Thông hiểu Dựa vào bảng nhiệt độ (°C): Biên độ nhiệt năm của U-pha là °C.
  4. 4
    Thông hiểu Dựa vào bảng lượng mưa (mm, đọc từ hình 10.2): Tổng lượng mưa tháng 5 – 10 ở Hà Nội là mm.
  5. 5
    Thông hiểu

    Một trạm có nhiệt độ thấp nhất khoảng −14 °C, cao nhất khoảng 19 °C, tổng mưa 584 mm và không tháng nào mưa trên 100 mm. Trạm có kiểu khí hậu

  6. 6
    Vận dụng

    Va-len-ti-a có biên độ nhiệt năm nhỏ (khoảng 9 °C) và mưa quanh năm chủ yếu do

  7. 7
    Vận dụng

    U-pha mưa ít (584 mm) so với Va-len-ti-a (1 416 mm) chủ yếu vì

  8. 8
    Thông hiểu Dựa vào bảng lượng mưa (mm): Theo quy ước tháng mưa là tháng trên 100 mm, Va-len-ti-a có tháng mưa.
📝

Phương pháp, chọn biểu đồ

  1. 1
    Nhận biết

    Biên độ nhiệt năm của một địa điểm được tính bằng

  2. 2
    Nhận biết

    Biểu đồ thích hợp nhất để thể hiện nhiệt độ và lượng mưa các tháng của một trạm trên cùng một hình là

  3. 3
    Thông hiểu

    Trình tự hợp lí khi phân tích biểu đồ nhiệt độ – lượng mưa của một trạm là

  4. 4
    Vận dụng

    Một trạm có nhiệt độ các tháng đều trên 25 °C, biên độ dưới 3 °C, lượng mưa trên 2 000 mm và mưa quanh năm (số liệu minh hoạ). Trạm thuộc đới khí hậu

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Sự phân hoá thành các kiểu khí hậu ở trong một đới khí hậu chủ yếu do

  2. 2
    Thông hiểu

    So với kiểu ôn đới lục địa, kiểu ôn đới hải dương thường có

  3. 3
    Vận dụng

    Một trạm có tháng lạnh nhất −14 °C, tháng nóng nhất 19 °C, tổng mưa 584 mm. Nhận xét đúng là

  4. 4
    Vận dụng

    Khí hậu nhiệt đới gió mùa của Hà Nội được nhận ra trên biểu đồ nhờ

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng nhiệt độ tháng nóng nhất, tháng lạnh nhất (°C) và tổng lượng mưa năm (mm) của ba trạm (SGK Địa lí 10, hình 10.2, số tháng đọc từ hình):

    a)Biên độ nhiệt năm của U-pha lớn nhất trong ba trạm.

    b)Va-len-ti-a có tổng lượng mưa lớn hơn Hà Nội.

    c)Hà Nội và Va-len-ti-a đều có tổng lượng mưa trên 1 000 mm.

    d)Tháng lạnh nhất của U-pha có nhiệt độ trên 0 °C.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho bảng lượng mưa trung bình tháng (mm) của Hà Nội và Va-len-ti-a (đọc từ hình 10.2, tổng năm 1 694 mm và 1 416 mm):

    a)Lượng mưa Hà Nội tập trung chủ yếu vào các tháng 5 – 10.

    b)Lượng mưa Va-len-ti-a tập trung chủ yếu vào mùa hạ (tháng 6 – 8).

    c)Tháng mưa ít nhất của Va-len-ti-a là tháng 5.

    d)Hai trạm có cùng một tháng mưa nhiều nhất.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng nhiệt độ (°C): Biên độ nhiệt năm của Hà Nội lớn hơn Va-len-ti-a bao nhiêu °C? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Với bảng nhiệt độ ở câu trên, nhiệt độ trung bình năm của U-pha là bao nhiêu °C? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Dựa vào bảng lượng mưa (mm): Lượng mưa tháng 5 – 10 của Hà Nội chiếm bao nhiêu % tổng lượng mưa năm 1 694 mm? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu Với bảng lượng mưa ở câu trên, tổng lượng mưa ba tháng 10, 11, 12 của Va-len-ti-a là bao nhiêu mm? Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Với bảng nhiệt độ ở câu đầu, nhiệt độ trung bình năm của Hà Nội là bao nhiêu °C? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  6. 6
    Thông hiểu Tổng lượng mưa năm của Hà Nội (1 694 mm) gấp bao nhiêu lần U-pha (584 mm)? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: số và tên đới khí hậu, đới khác kiểu, kiểu khí hậu thuộc đới nào (ôn đới hải dương – lục địa, cận nhiệt địa trung hải, nhiệt đới gió mùa), nhận biết kiểu khí hậu từ số liệu nhiệt – mưa, chọn biểu đồ kết hợp.
  • •Phần II hay cho bảng số liệu hoặc biểu đồ nhiệt – mưa của 2 – 3 trạm: ý dễ mất điểm là coi cùng đới là cùng kiểu, tính biên độ không dùng tháng cao nhất – thấp nhất, kết luận mưa đều khi mưa dồn mùa.
  • •Phần III: tính biên độ, nhiệt độ trung bình năm, tổng mưa, tỉ lệ mưa mùa, số tháng mưa, số lần. Bài này nối với bài 9 (nhân tố nhiệt, gió, mưa), bài 18 (quy luật địa đới, phi địa đới) và Địa lí 12 bài 2 (khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa Việt Nam). Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Thuỷ quyển, nước trên lục địa