Thuỷ quyển, nước trên lục địa
Nêu khái niệm thuỷ quyển; phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến chế độ nước sông (nguồn cấp nước, địa hình, hồ đầm – thực vật, phụ lưu – chi lưu); phân biệt các loại hồ; trình bày nước băng tuyết, nước ngầm và giải pháp bảo vệ nước ngọt; đọc bảng lưu lượng để xác định mùa lũ.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 11
⚡ Nhớ nhanh
- 1Thuỷ quyển là toàn bộ lớp nước bao quanh Trái Đất: trong đại dương, trên lục địa, trong đất đá, trong khí quyển và trong cơ thể sinh vật. Biển và đại dương chiếm 97,5 % tổng lượng nước ⇒ nước ngọt chỉ khoảng 2,5 %, phần lớn nằm trong băng tuyết.
- 2Chế độ nước sông là sự thay đổi lưu lượng có tính chu kì trong năm, do nguồn cấp nước (nước ngầm điều tiết; nước mưa, băng tuyết tan biến động theo mùa) và bề mặt lưu vực (địa hình, hồ đầm, thực vật, phụ lưu – chi lưu). Đơn giản: mỗi năm một mùa lũ, một mùa cạn; phức tạp: nhiều mùa lũ cạn xen kẽ.
- 3Hồ (vùng trũng chứa nước, không thông biển) theo nguồn gốc: núi lửa (tròn, sâu), kiến tạo (dài, sâu: Bai-can), móng ngựa (nông, cong: Hồ Tây), băng hà (Ngũ Hồ), nhân tạo (thuỷ điện, thuỷ lợi, cảnh quan).
- 4Băng tuyết: nhiệt độ dưới 0 °C tuyết tích đọng, nén thành băng; sông băng dịch chuyển vài cm đến 30 m/ngày; hơn 90 % băng ở hai cực; băng tan tạo mùa lũ. Nước ngầm: do nước mặt thấm xuống, phụ thuộc nguồn cấp, địa hình, khả năng thấm của đất đá, bốc hơi, lớp phủ thực vật. Bảo vệ nước ngọt: tiết kiệm · giữ sạch · phân phối lại.
- 5Tính nhanh: lưu lượng Q (m³/s) = lượng nước qua mặt cắt sông trong 1 giây; trung bình năm = tổng 12 tháng : 12; tháng lớn hơn trung bình ⇒ mùa lũ; thể tích V (m³) = Q × số giây.
👀 Nhìn là hiểu
Phía trên là đường lưu lượng sông theo 12 tháng (đường nét đứt là trung bình năm, phần vượt mốc tô xanh là mùa lũ), phía dưới là lát cắt lưu vực từ đỉnh núi tới biển. Tự chạy 4 cảnh: mưa theo mùa → lũ mùa mưa; băng tuyết tan → lũ xuân – hạ; sườn dốc → lũ lên nhanh và cao; rừng, hồ, nước ngầm → lũ thấp, mùa cạn vẫn có nước. Tự chơi: kéo hai thanh "độ dốc" và "rừng, hồ giữ nước" (đường lưu lượng đổi ngay) và kéo thẻ nhân tố thả lên đúng chỗ của lát cắt.
Mưa theo mùa: mùa mưa sông đầy nước.
1 💧 Thuỷ quyển và nước ngọt
Cần nhớ
- ✦Thuỷ quyển là toàn bộ lớp nước bao quanh Trái Đất, phân bố trong đại dương, trên lục địa, trong lớp đất đá, trong khí quyển và cả trong cơ thể sinh vật.
- ✦Nước trong đại dương và băng tuyết giữ ổn định nhiệt độ bề mặt Trái Đất; lượng nước ngọt trong khí quyển và trên lục địa tuy nhỏ nhưng duy trì sự sống trên đất liền.
- ✦Biển và đại dương chiếm 97,5 % tổng lượng nước (SGK bài 12) ⇒ nước ngọt chỉ khoảng 2,5 %.
- ✦Vòng tuần hoàn của nước (kiến thức bổ sung): vòng nhỏ — bay hơi từ biển, ngưng tụ thành mây, mưa rơi ngay xuống biển; vòng lớn — mây được gió đưa vào lục địa, mưa tuyết rơi, nước chảy thành sông, thấm thành nước ngầm rồi trở về biển. Vòng lớn mang nước ngọt vào lục địa.
Nước ngọt nằm ở đâu? (ước tính, làm tròn)
| Nơi chứa | Phần trong nước ngọt | Trong 1 000 đơn vị nước Trái Đất |
|---|---|---|
| Băng tuyết | ≈ 69 % | ≈ 17,3 |
| Nước ngầm | ≈ 30 % | 7,5 |
| Sông, hồ, hơi nước và khác | ≈ 1 % | 0,25 |
| (Nước mặn: biển, đại dương) | — | 975 |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Trên Trái Đất nước rất nhiều nên nước ngọt không bao giờ thiếu" — sai: nước ngọt chỉ khoảng 2,5 %, phần lớn khoá trong băng tuyết; sông, hồ chỉ là phần rất nhỏ.
- ✦Vòng tuần hoàn nhỏ và lớn khác nhau ở chỗ vòng lớn đưa nước vào lục địa (tạo sông, hồ, nước ngầm), không chỉ khác quãng đường.
2 🌊 Nhân tố ảnh hưởng đến chế độ nước sông
Cần nhớ
- ✦Sông là dòng chảy thường xuyên, tương đối lớn trên bề mặt lục địa và đảo, được nuôi dưỡng bởi nước mưa, nước ngầm, nước băng tuyết tan.
- ✦Chế độ nước là sự thay đổi lưu lượng có tính chu kì trong năm. Lưu lượng (m³/s) là lượng nước chuyển qua mặt cắt ngang sông trong 1 giây. Thời gian lưu lượng vượt trung bình năm là mùa lũ, nhỏ hơn là mùa cạn.
- ✦Chế độ nước chịu ảnh hưởng chủ yếu của nguồn cung cấp nước và đặc điểm bề mặt lưu vực. Tuỳ số nguồn cấp mà chế độ nước phức tạp (trong năm nhiều mùa lũ cạn xen kẽ) hay đơn giản (một mùa lũ, một mùa cạn).
Nhân tố nào làm chế độ nước sông thay đổi thế nào?
| Nhân tố | Ảnh hưởng |
|---|---|
| Nước ngầm (nguồn cấp) | Ít biến động, điều tiết nước trong năm, giữ nước cho sông mùa khô |
| Nước mưa, băng tuyết tan (nguồn cấp) | Biến động rõ theo mùa: lũ theo mùa mưa; băng tuyết tan khi nhiệt độ tăng ⇒ mùa lũ |
| Địa hình | Độ dốc lớn làm tăng cường độ tập trung lũ; sườn đón gió có lượng nước cấp trên mặt dồi dào hơn sườn khuất gió |
| Hồ đầm, thực vật | Điều hoà dòng chảy: giữ lại một phần nước mưa, băng tuyết tan ⇒ giảm lũ; sau đó trả nước cho sông |
| Phụ lưu, chi lưu | Phụ lưu tập trung trên đoạn sông ngắn ⇒ dễ lũ chồng lũ; phân bố đều theo chiều dài ⇒ lũ kéo dài hơn nhưng không quá cao. Nhiều chi lưu ⇒ lũ thoát nhanh, chế độ nước bớt phức tạp |
Dạng bài
Đọc chế độ nước sông từ bảng lưu lượng
- 1 Cộng lưu lượng 12 tháng rồi chia 12 được trung bình năm (mốc chia mùa của chính con sông đó).
- 2 So từng tháng với mốc: lớn hơn ⇒ tháng mùa lũ; nhỏ hơn ⇒ mùa cạn. Ghi các tháng liền nhau.
- 3 Nối với nguồn cấp: lũ trùng mùa mưa ⇒ nguồn mưa; lũ vào lúc nhiệt độ tăng, mùa đông gần như cạn ⇒ băng tuyết; số mùa lũ trong năm ⇒ đơn giản hay phức tạp.
- 4 Kiểm tra: số tháng lũ + số tháng cạn = 12; mùa lũ thường liền nhau; tháng đỉnh nằm trong mùa lũ ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chọn một số cố định (như trên 2 000 m³/s) làm mốc cho mọi sông. Mốc luôn là lưu lượng trung bình năm của chính con sông đó.
Sông M (số liệu minh hoạ, m³/s): 300 · 250 · 300 · 500 · 1 200 · 2 500 · 3 600 · 3 800 · 2 800 · 1 400 · 800 · 400. Xác định mùa lũ.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Chiều dài hay màu nước quyết định chế độ nước" — sai: chế độ nước do nguồn cấp và bề mặt lưu vực quyết định.
- ✦"Rừng không ảnh hưởng chế độ nước sông" — sai: thực vật giữ nước, làm giảm lũ và trả nước dần cho sông; mất rừng đầu nguồn thì lũ lên nhanh, mùa cạn dễ thiếu nước.
- ✦"Nhiều chi lưu làm lũ cao hơn" — sai: nhiều chi lưu giúp nước lũ thoát nhanh, chế độ nước bớt phức tạp.
3 🏞️ Hồ
Cần nhớ
- ✦Hồ là vùng trũng chứa nước trên bề mặt Trái Đất, không thông trực tiếp với biển.
- ✦Phân loại theo nguồn gốc hình thành gồm năm loại (bảng dưới).
- ✦Em có biết: hồ thuỷ điện lớn nhất thế giới là đập Tam Hiệp trên sông Trường Giang (Trung Quốc): dài 660 km, rộng 1,12 km, thể tích 39,3 km³, tổng diện tích mặt nước 1 045 km².
Năm loại hồ theo nguồn gốc
| Loại hồ | Hình thành | Đặc điểm – ví dụ |
|---|---|---|
| Núi lửa | Miệng núi lửa đã tắt tích đầy nước | Thường tròn và khá sâu; hồ Qui-lo-toa (Ê-cu-a-đo) |
| Kiến tạo | Nơi lún sụt, nứt vỡ do các mảng kiến tạo di chuyển | Thường dài và sâu; hồ Bai-can (Liên bang Nga) |
| Móng ngựa | Khúc uốn sông bị tách khỏi dòng chính sau khi sông chuyển dòng | Thường nông, dạng cong; Hồ Tây (Hà Nội) |
| Băng hà | Sông băng cổ bào lõm mặt đất; băng tan thành lòng hồ | Hệ thống Ngũ Hồ (biên giới Hoa Kỳ và Ca-na-đa) |
| Nhân tạo | Con người tạo nên | Hồ thuỷ điện, thuỷ lợi, cảnh quan… |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Hồ Tây (Hà Nội) là hồ móng ngựa (nông, cong), không phải hồ nhân tạo cũng không phải hồ núi lửa.
- ✦Hồ sâu và dài nghĩ tới kiến tạo; hồ tròn và sâu nghĩ tới núi lửa; hồ nông, cong nghĩ tới móng ngựa.
- ✦Hồ không thông với biển: vịnh, đầm phá ven biển không phải hồ theo định nghĩa này.
4 🧊 Nước băng tuyết và nước ngầm
So sánh băng tuyết và nước ngầm
| Băng tuyết | Nước ngầm | |
|---|---|---|
| Hình thành | Nhiệt độ dưới 0 °C, mưa thành tuyết; tuyết tan ít hơn rơi thì tích đọng, bị nén thành băng; dày trên 30 m, băng tự dịch chuyển thành sông băng | Nước mặt (mưa, băng tuyết tan, sông, hồ) thấm xuống dưới bề mặt đất |
| Phân bố | Phổ biến ở hàn đới, ôn đới và núi cao; hơn 90 % băng ở cực Bắc và cực Nam | Ở dưới mặt đất; vùng ẩm ướt nằm nông, vùng khô hạn có thể sâu vài chục đến hàng trăm mét |
| Vai trò | Tan ra tạo mùa lũ cho các sông trong vùng; biến đổi địa hình nơi băng đi qua | Nguồn nước ngọt quan trọng; cấp nước cho sông, hồ đầm vào mùa khô; cố định lớp đất đá chống sụt lún |
| Vấn đề | Sông băng dịch chuyển vài cm đến 30 m/ngày | Khai thác không hợp lí ⇒ suy giảm lượng nước; chôn lấp, xử lí rác sai cách ⇒ ô nhiễm |
Cần nhớ
- ✦Mực nước ngầm và lượng nước ngầm phụ thuộc: nguồn cung cấp nước, địa hình (dốc hay bằng phẳng), khả năng thấm nước của đất đá, mức độ bốc hơi, lớp phủ thực vật.
- ✦Trong nước ngầm có khoáng chất với hàm lượng khác nhau tuỳ khu vực, phụ thuộc tính chất đất đá.
- ✦Em có biết: các khối băng lớn thường có màu xanh vì bị nén mất hết bọt khí; đảo Grơn-len (lớn nhất thế giới) có 81 % diện tích bị sông băng che phủ.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nước ngầm là nguồn vô tận" — sai: bổ sung chậm, khai thác quá mức làm suy giảm; chôn lấp, xử lí rác sai cách làm ô nhiễm nước ngầm.
- ✦"Băng tuyết ở đâu cũng phổ biến như nhau" — sai: hơn 90 % băng nằm ở hai cực; ở núi cao nhiệt đới băng rất ít.
- ✦Băng tan là nguồn cấp làm sông có mùa lũ, không phải làm sông cạn.
5 🌱 Bảo vệ nguồn nước ngọt
Cần nhớ
- ✦Các nguồn nước ngọt đang suy giảm do nhiều nguyên nhân; bảo vệ nguồn nước ngọt là yêu cầu cấp thiết của mọi quốc gia.
- ✦Giải pháp chủ yếu: sử dụng hiệu quả, tiết kiệm, tránh lãng phí; giữ sạch nguồn nước, tránh ô nhiễm; phân phối lại nguồn nước ngọt trên thế giới.
- ✦Từ năm 1993, Liên hợp quốc lấy ngày 22 tháng 3 hằng năm làm Ngày Nước Thế giới; mỗi năm có một chủ đề riêng.
Dạng bài
Lập sơ đồ các nhân tố ảnh hưởng đến chế độ nước sông
- 1 Đặt ô gốc Chế độ nước sông, vẽ hai nhánh lớn: nguồn cung cấp nước và đặc điểm bề mặt lưu vực.
- 2 Nhánh nguồn cấp: nước ngầm (điều tiết), nước mưa, băng tuyết tan (biến động theo mùa).
- 3 Nhánh bề mặt lưu vực: địa hình (độ dốc, sườn đón gió), hồ đầm và thực vật (điều hoà), phụ lưu – chi lưu (cách nước dồn về).
- 4 Kiểm tra: mỗi nhân tố ghi một ảnh hưởng cụ thể (lũ lên nhanh, giảm lũ, bớt phức tạp…) chứ không chỉ ghi tên ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ghi "rừng không liên quan" hoặc chỉ ghi "rừng là nhân tố" mà không nói nó làm lũ, cạn thay đổi thế nào.
Rừng đầu nguồn bị chặt phá thì chế độ nước sông thay đổi thế nào? Nêu theo sơ đồ.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Thuỷ quyển và nước ngọt
- 1Nhận biết
Thuỷ quyển là
- 2Nhận biết
Biển và đại dương chiếm khoảng bao nhiêu phần trăm tổng lượng nước của thuỷ quyển?
- 3Thông hiểu
Điểm khác căn bản giữa vòng tuần hoàn lớn và vòng tuần hoàn nhỏ của nước là
- 4Thông hiểu Coi tổng lượng nước của thuỷ quyển là 1 000 đơn vị. Nước ngọt khoảng 2,5 %, trong đó khoảng 69 % nằm trong băng tuyết (số liệu ước tính, làm tròn). Lượng nước ở băng tuyết khoảng đơn vị (làm tròn một chữ số thập phân).
Chế độ nước sông
- 1Nhận biết
Sự thay đổi lưu lượng nước sông có tính chu kì trong năm gọi là
- 2Thông hiểu
Sông được nuôi dưỡng chủ yếu bằng băng tuyết tan thường có mùa lũ vào lúc
- 3Thông hiểu
Độ dốc địa hình lớn làm cho chế độ nước sông thay đổi thế nào?
- 4Vận dụng
Rừng đầu nguồn bị chặt phá khiến lũ ở nhiều nơi lên nhanh hơn, chủ yếu vì
- 5Thông hiểu Dựa vào bảng lưu lượng nước trung bình tháng (m³/s): Lưu lượng trung bình năm của sông M là m³/s (làm tròn một chữ số thập phân).
- 6Thông hiểu
Với bảng lưu lượng: Mùa lũ của sông M gồm các tháng
- 7Vận dụng
Sông B (bảng dưới) chảy ở vùng ôn đới lạnh, mùa đông nước đóng băng: Lưu lượng sông B tăng vọt vào tháng 5 – 7, nhiều khả năng sông B nhận nước chủ yếu từ
Hồ
- 1Nhận biết
Hồ Bai-can (Liên bang Nga) thuộc loại hồ
- 2Thông hiểu
Hồ Tây (Hà Nội) có dạng cong, khá nông vì được hình thành do
- 3Vận dụng Dựa vào thông tin hồ Tam Hiệp: Chiều dài hồ gấp khoảng lần chiều rộng (làm tròn đến hàng đơn vị).
Băng tuyết và nước ngầm
- 1Nhận biết
Hơn 90 % lượng băng trên Trái Đất nằm ở
- 2Thông hiểu
Vì sao ở vùng ẩm ướt nước ngầm thường nằm nông, còn ở vùng khô hạn có thể nằm sâu hàng chục đến hàng trăm mét?
- 3Vận dụng Sông băng dịch chuyển nhanh nhất khoảng 30 m mỗi ngày. Trong 30 ngày, nó đi được tối đa km.
Bảo vệ nước ngọt, tính lưu lượng
- 1Thông hiểu
Việc làm nào sau đây KHÔNG góp phần bảo vệ nguồn nước ngọt?
- 2Vận dụng Một con sông có lưu lượng 2 000 m³/s. Mỗi phút lượng nước chuyển qua mặt cắt ngang sông là nghìn m³.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Chế độ nước sông chịu ảnh hưởng chủ yếu của
- 2Vận dụng
Ở những sông có nhiều chi lưu, nước lũ thoát nhanh hơn nên chế độ nước sông
- 3Vận dụng
Nếu các phụ lưu của một sông tập trung trên một đoạn sông ngắn thì
- 4Vận dụng
Các khối đá do sông băng cổ mang theo đã bào lõm mặt đất; khi sông băng không còn, hố lõm thành lòng hồ như hệ thống Ngũ Hồ. Đây là hồ
Phần II · Đúng / sai
- 1Vận dụng
Cho bảng lưu lượng nước trung bình tháng (m³/s) của hai sông M (nhận nước chủ yếu từ mưa) và B (chảy ở vùng ôn đới lạnh):
a)Lưu lượng trung bình năm của sông M khoảng 1 487,5 m³/s.
b)Mùa lũ của sông M kéo dài 5 tháng.
c)Sông B có mùa lũ vào tháng 5 – 8, phù hợp với sông nhận nhiều nước từ băng tuyết tan.
d)Lưu lượng trung bình năm của sông B lớn hơn sông M.
- 2Thông hiểu
Cho thông tin về hồ thuỷ điện Tam Hiệp (sông Trường Giang, Trung Quốc):
a)Hồ Tam Hiệp là hồ nhân tạo, phục vụ thuỷ điện.
b)Độ sâu trung bình của hồ khoảng 37,6 m.
c)Hồ Tam Hiệp là hồ kiến tạo hình thành do các mảng di chuyển.
d)Chiều dài hồ gấp khoảng 59 lần chiều rộng.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng lưu lượng: Lưu lượng trung bình năm của sông B là bao nhiêu m³/s? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, lưu lượng tháng lớn nhất của sông M gấp bao nhiêu lần tháng nhỏ nhất? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Vận dụng Tổng lưu lượng 4 tháng mùa lũ (6 – 9) của sông M chiếm bao nhiêu % tổng lưu lượng năm? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Vận dụng Hồ Tam Hiệp có thể tích 39,3 km³ và diện tích mặt nước 1 045 km²: Độ sâu trung bình bằng bao nhiêu mét? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu Coi tổng lượng nước thuỷ quyển là 1 000 đơn vị, nước ngọt chiếm 2,5 % và khoảng 30 % nước ngọt là nước ngầm. Lượng nước ngầm bằng bao nhiêu đơn vị? Đáp số:
- 6Vận dụng Một sông có lưu lượng 500 m³/s. Trong 1 giờ lượng nước chuyển qua mặt cắt ngang là bao nhiêu triệu m³? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: khái niệm thuỷ quyển, tỉ lệ nước ngọt, vòng tuần hoàn lớn – nhỏ, nhân tố ảnh hưởng chế độ nước sông (nguồn cấp, địa hình, thực vật – hồ đầm, phụ lưu – chi lưu), phân loại hồ theo nguồn gốc, đặc điểm băng tuyết và nước ngầm.
- •Phần II hay cho bảng lưu lượng 12 tháng của hai sông: ý dễ mất điểm là chọn mốc cố định thay vì trung bình năm, cho rằng nhiều chi lưu làm lũ cao hơn, cho rằng rừng không ảnh hưởng chế độ nước, nhầm hồ Tây là hồ nhân tạo.
- •Phần III: tính lưu lượng trung bình năm, số tháng lũ, tỉ trọng mùa lũ, gấp mấy lần, độ sâu hồ (thể tích : diện tích), thể tích nước từ lưu lượng. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Nối với bài 12 (nước biển, đại dương), bài 13 (thực hành chế độ nước sông Hồng) và Địa lí 12 (sông ngòi Việt Nam).
Nước biển và đại dương