Các nguồn lực phát triển kinh tế
Nêu khái niệm nguồn lực phát triển kinh tế; phân loại theo nguồn gốc (vị trí địa lí, tự nhiên, kinh tế – xã hội) và theo phạm vi lãnh thổ (bên trong, từ bên ngoài); phân tích vai trò từng nhóm và giải thích vì sao có nước nghèo tài nguyên vẫn phát triển cao.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 21
⚡ Nhớ nhanh
- 1Nguồn lực = sức mạnh tổng hợp tích luỹ từ vị trí địa lí, lịch sử – văn hoá, tài nguyên thiên nhiên, lao động, tài sản hiện có và tiềm năng, gồm cả nguồn lực từ bên ngoài có thể huy động để phát triển kinh tế của lãnh thổ.
- 2Theo nguồn gốc: vị trí địa lí (tự nhiên, kinh tế, chính trị) · tự nhiên (đất, nước, khí hậu, sinh vật, khoáng sản, biển) · kinh tế – xã hội (vốn, chính sách phát triển, lịch sử – văn hoá, lao động, thị trường).
- 3Theo phạm vi lãnh thổ: nguồn lực bên trong (cả ba nhóm trên) và nguồn lực từ bên ngoài (vốn đầu tư, nhân lực, thị trường, khoa học – công nghệ nước ngoài).
- 4Vai trò: nguồn lực bên trong quyết định; kinh tế – xã hội trực tiếp, quyết định (lao động quan trọng nhất); tự nhiên là đầu vào; vị trí tạo thuận lợi hay khó khăn; ngoại lực tăng thêm sức mạnh, kết hợp hợp lí với nội lực thì phát triển nhanh và bền vững.
- 5Tính nhanh: tỉ trọng vốn nước ngoài = vốn nước ngoài : tổng vốn × 100 (%); năng suất lao động = GDP : số lao động; lao động qua đào tạo = tỉ lệ × tổng lao động (số liệu minh hoạ).
👀 Nhìn là hiểu
Nhà máy "nền kinh tế" nhận dần bốn dòng nguồn lực (vị trí, tự nhiên, kinh tế – xã hội, từ bên ngoài), cột "sức sản xuất" (hình ẩn dụ) dâng theo vai trò từng nhóm. Nút "Tự chơi": kéo 9 thẻ (mỏ than, lao động, vốn nước ngoài, GDP…) vào đúng nhóm; thả đúng thì dòng nguồn lực của nhóm đó chảy vào nhà máy và hiện vai trò. Có một thẻ bẫy không phải nguồn lực.
Vị trí địa lí: cửa ngõ để trao đổi, hợp tác với bên ngoài.
1 🧭 Khái niệm và hai cách phân loại
Cần nhớ
- ✦Nguồn lực bao gồm cái đã có (tài sản hiện có) và cái có tiềm năng (tài sản hình thành trong tương lai), kể cả nguồn lực huy động từ bên ngoài lãnh thổ.
- ✦Hai tiêu chí phân loại độc lập: theo nguồn gốc (ba nhóm) và theo phạm vi lãnh thổ (hai nhóm). Cùng một nguồn lực có thể xếp theo cả hai: vốn của công ty nước ngoài là kinh tế – xã hội theo nguồn gốc, nhưng là bên ngoài theo phạm vi.
- ✦Thế giới có hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ với trình độ phát triển rất khác nhau; một phần nguyên nhân là nguồn lực mỗi nơi mỗi khác và cách khai thác chúng.
Sơ đồ phân loại nguồn lực (SGK, mục 2)
| Phạm vi | Nhóm | Gồm |
|---|---|---|
| Bên trong lãnh thổ | Vị trí địa lí | Vị trí tự nhiên, kinh tế, chính trị |
| Bên trong lãnh thổ | Tự nhiên | Đất, nước, khí hậu, sinh vật, khoáng sản, biển |
| Bên trong lãnh thổ | Kinh tế – xã hội | Vốn, chính sách phát triển, lịch sử – văn hoá, nguồn lao động, thị trường |
| Từ bên ngoài lãnh thổ | — | Vốn đầu tư, nguồn nhân lực, thị trường, khoa học – công nghệ nước ngoài |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Vị trí địa lí chỉ là nguồn lực tự nhiên" — sai: vị trí gồm cả kinh tế, chính trị (nằm trên tuyến hàng hải quốc tế, gần thị trường lớn).
- ✦"Chính sách không phải nguồn lực" — sai: đường lối, chính sách phát triển là nguồn lực kinh tế – xã hội, có thể khơi thông hay kìm hãm mọi nguồn lực khác.
- ✦GDP không phải nguồn lực: đó là kết quả của sản xuất (thước đo ở bài 22), không phải thứ được đưa vào sản xuất.
2 🎯 Vai trò ba nhóm nguồn lực bên trong
Vai trò từng nhóm (SGK, mục 3)
| Nhóm | Vai trò |
|---|---|
| Vị trí địa lí | Tạo thuận lợi hay khó khăn khi trao đổi, hợp tác giữa các lãnh thổ, nhất là trong xu thế hội nhập |
| Tự nhiên | Là yếu tố đầu vào để sản xuất hàng hoá, dịch vụ; giàu và đa dạng thì có lợi thế quan trọng |
| Kinh tế – xã hội | Trực tiếp và quyết định; lao động quan trọng nhất; vốn, chính sách, khoa học – công nghệ tạo môi trường sản xuất hiện đại, tăng năng suất |
Cần nhớ
- ✦Lao động đông, chất lượng cao là nền tảng vững chắc để chuyển sang kinh tế tri thức và định hướng phát triển bền vững.
- ✦Vốn đầu tư, chính sách, khoa học – công nghệ giúp sản xuất hiện đại, linh hoạt, tăng năng suất lao động.
- ✦Nhật Bản (SGK, "Em có biết"): quần đảo giữa biển khơi, nghèo tài nguyên, nhiều thiên tai, bị chiến tranh tàn phá, nhưng quyết tâm cao và chiến lược phát triển đúng đắn đã đưa nước này thành cường quốc kinh tế.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Giàu tài nguyên thì chắc chắn phát triển" — sai: tài nguyên chỉ là cơ sở tự nhiên; còn phải có lao động, vốn, công nghệ, chính sách để khai thác chúng. Có nước nghèo tài nguyên (Nhật Bản, Xin-ga-po) vẫn rất phát triển.
- ✦"Nguồn lực tự nhiên quyết định" — sai: SGK xếp vai trò quyết định cho nguồn lực kinh tế – xã hội; tự nhiên là đầu vào.
3 🌐 Nội lực và ngoại lực
Vị trí, tự nhiên, kinh tế – xã hội của chính lãnh thổ. Có vai trò quyết định; là cơ sở để tiếp nhận và phát huy nguồn lực bên ngoài.
Tận dụng, thu hút vốn đầu tư, nhân lực, tri thức, sản phẩm khoa học – công nghệ, thị trường nước ngoài. Tăng thêm sức mạnh, nhất là trong kinh tế tri thức, hợp tác hoá và quốc tế hoá.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Ngoại lực quan trọng hơn nội lực" — sai: ngoại lực chỉ phát huy khi trong nước có lao động, chính sách, hạ tầng đủ sức hấp thụ; vốn chảy vào nơi có môi trường tốt.
- ✦"Chỉ cần nội lực, không cần ngoại lực" — sai: kết hợp hợp lí nội lực với ngoại lực thì phát triển nhanh và bền vững hơn.
4 🔎 Đánh giá nguồn lực của một lãnh thổ
Dạng bài
Đánh giá nguồn lực khi cho bảng số liệu
- 1 Xếp từng chỉ tiêu vào nhóm: dầu, khoáng sản → tự nhiên; lao động qua đào tạo, GDP/người → liên quan kinh tế – xã hội.
- 2 So sánh các nước theo từng nhóm: nước nào mạnh về tự nhiên, nước nào mạnh về lao động, vốn, công nghệ.
- 3 Đối chiếu với kết quả (GDP/người): nhóm nào đi cùng kết quả cao?
- 4 Kiểm tra: không kết luận "nhiều tài nguyên ⇒ giàu" chỉ vì một chỉ tiêu; nói rõ nhóm nguồn lực quyết định và nhân tố bổ sung (vốn, công nghệ, chính sách).
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nhìn cột tài nguyên rồi kết luận nước A phát triển nhất; hoặc nhìn nước B và kết luận "tài nguyên không có vai trò" — tự nhiên vẫn là đầu vào cần thiết, chỉ là không quyết định.
Bảng (số liệu minh hoạ): nước A có 5,0 tỉ tấn dầu, 25 % lao động qua đào tạo, GDP/người 4 nghìn USD; nước B có 0,1 tỉ tấn dầu, 80 %, 50 nghìn USD; nước C có 2,0 tỉ tấn dầu, 40 %, 12 nghìn USD. Nhận xét vai trò của các nguồn lực.
Hướng dẫn giải
Ba nước minh hoạ (số liệu minh hoạ)
| Nước | Dầu (tỉ tấn) | LĐ đào tạo (%) | GDP/người (nghìn USD) |
|---|---|---|---|
| A | 5,0 | 25 | 4 |
| B | 0,1 | 80 | 50 |
| C | 2,0 | 40 | 12 |
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Khái niệm và phân loại
- 1Nhận biết
Nguồn lực phát triển kinh tế của một lãnh thổ là
- 2Nhận biết
Theo nguồn gốc, nguồn lực phát triển kinh tế được chia thành
- 3Thông hiểu
Nguồn lực nào sau đây thuộc nhóm kinh tế – xã hội?
- 4Nhận biết
Vốn đầu tư của một công ty nước ngoài vào nước ta thuộc nhóm nguồn lực
Vai trò từng nhóm
- 1Nhận biết
Trong các nguồn lực kinh tế – xã hội, nguồn lực có vai trò quan trọng nhất là
- 2Thông hiểu
Vai trò của vị trí địa lí đối với phát triển kinh tế là
- 3Thông hiểu
Nguồn lực tự nhiên đóng vai trò
- 4Vận dụng
Nhật Bản nghèo tài nguyên, chịu nhiều thiên tai nhưng vẫn thành cường quốc kinh tế chủ yếu nhờ
Nội lực và ngoại lực
- 1Thông hiểu
Mối quan hệ giữa nguồn lực bên trong và nguồn lực từ bên ngoài là
- 2Thông hiểu
Xu hướng hợp tác hoá, quốc tế hoá ngày càng mở rộng làm cho nguồn lực từ bên ngoài
- 3Vận dụng
Một tỉnh ven biển có cảng nước sâu nhưng thiếu lao động lành nghề. Giải pháp phù hợp nhất để khai thác lợi thế vị trí là
- 4Thông hiểu
Quốc gia có nhiều khoáng sản nhưng kinh tế chậm phát triển cho thấy
Đọc bảng số liệu, tính nhanh
- 1Thông hiểu
Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ; dầu: tỉ tấn, lao động đào tạo: %, GDP/người: nghìn USD): Nước có GDP/người cao nhất là
- 2Vận dụng
Dựa vào bảng: Nhận xét nào đúng?
- 3Thông hiểu Một nước có tổng vốn đầu tư 120 tỉ USD, trong đó vốn của nước ngoài 30 tỉ USD (số liệu minh hoạ). Vốn nước ngoài chiếm % tổng vốn đầu tư.
- 4Vận dụng Một nước có GDP 600 tỉ USD và 30 triệu lao động (số liệu minh hoạ). Năng suất lao động bình quân là USD/lao động.
- 5Thông hiểu Dựa vào bảng: GDP/người của nước B gấp lần nước A.
- 6Vận dụng Nước B trong bảng: có dân số 20 triệu người. GDP của nước B là tỉ USD.
- 7Thông hiểu Nước A trong bảng: có 40 triệu lao động. Số lao động qua đào tạo của nước A là triệu người.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Theo phạm vi lãnh thổ, nguồn lực phát triển kinh tế được chia thành
- 2Thông hiểu
Nguồn lực nào dưới đây KHÔNG thuộc nhóm nguồn lực từ bên ngoài lãnh thổ?
- 3Vận dụng
Nước M nhiều khoáng sản nhưng lao động ít qua đào tạo, chính sách bất ổn; nước N ít khoáng sản nhưng lao động chất lượng cao, chính sách ổn định, thu hút nhiều vốn. Dự đoán hợp lí nhất là
- 4Vận dụng
Biểu hiện rõ nhất vai trò thuận lợi của vị trí địa lí trong xu thế hội nhập là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng về ba nước (số liệu minh hoạ; dầu: tỉ tấn, lao động đào tạo: %, GDP/người: nghìn USD):
a)Nước A có trữ lượng dầu lớn nhất trong ba nước.
b)Nước A có GDP/người cao nhất vì có nhiều dầu nhất.
c)Nước B ít tài nguyên nhưng GDP/người cao nhất, cho thấy nguồn lực kinh tế – xã hội (lao động chất lượng cao…) có vai trò quyết định.
d)Nước C có tỉ lệ lao động qua đào tạo cao nhất.
- 2Vận dụng
Xét mối quan hệ giữa nội lực và ngoại lực trong phát triển kinh tế của một quốc gia.
a)Nội lực là cơ sở và giữ vai trò quyết định.
b)Chỉ cần thu hút thật nhiều vốn nước ngoài là kinh tế phát triển bền vững.
c)Thiếu lao động lành nghề và môi trường chính sách thuận lợi thì khó hấp thụ vốn, công nghệ từ bên ngoài.
d)Vị trí địa lí chỉ gồm vị trí tự nhiên của lãnh thổ.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Một nước có tổng vốn đầu tư 250 tỉ USD, trong đó vốn của nước ngoài 60 tỉ USD (số liệu minh hoạ). Vốn nước ngoài chiếm bao nhiêu % tổng vốn? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 2Thông hiểu Một nước có GDP 900 tỉ USD và 60 triệu lao động (số liệu minh hoạ). Năng suất lao động bình quân là bao nhiêu nghìn USD/lao động? Đáp số:
- 3Thông hiểu Một nước có 50 triệu lao động, trong đó 36 % đã qua đào tạo (số liệu minh hoạ). Có bao nhiêu triệu lao động đã qua đào tạo? Đáp số:
- 4Vận dụng Dựa vào bảng: GDP/người của nước B gấp bao nhiêu lần nước C? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Vận dụng Vốn đầu tư toàn xã hội của một nước tăng từ 200 tỉ USD lên 290 tỉ USD (số liệu minh hoạ). Vốn đầu tư tăng bao nhiêu %? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 6Vận dụng Nước C trong bảng: có dân số 100 triệu người. GDP của nước C là bao nhiêu tỉ USD? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: khái niệm nguồn lực; xếp một nguồn lực vào đúng nhóm (nguồn gốc hoặc phạm vi); vai trò từng nhóm; vì sao nước nghèo tài nguyên vẫn phát triển (Nhật Bản, Xin-ga-po).
- •Phần II hay cho một đoạn thông tin hoặc bảng so sánh các nước: ý dễ mất điểm là coi tài nguyên là nhân tố quyết định, cho ngoại lực quan trọng hơn nội lực, hoặc cho vị trí chỉ là tự nhiên.
- •Phần III: tỉ trọng vốn nước ngoài, năng suất lao động, số lao động qua đào tạo, GDP/người. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Nối với bài 22: đo kết quả phát triển bằng cơ cấu kinh tế, GDP, GNI; lên Địa lí 12: đánh giá nguồn lực của Việt Nam và từng vùng.
Cơ cấu kinh tế, tổng sản phẩm trong nước và tổng thu nhập quốc gia