Thạch quyển, thuyết kiến tạo mảng
Phân biệt thạch quyển với vỏ Trái Đất; nêu nội dung thuyết kiến tạo mảng, kể tên các mảng trên hình 6.2; giải thích hệ quả khi hai mảng xô vào nhau (lục địa – lục địa, đại dương – lục địa) và khi tách xa nhau; tính nhanh quãng đường mảng dịch chuyển.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 6
⚡ Nhớ nhanh
- 1Thạch quyển = vỏ Trái Đất và phần cứng mỏng phía trên của manti, dày khoảng 100 km. Bên dưới là lớp quánh dẻo của manti nên các mảng trượt được trên đó.
- 2Thuyết kiến tạo mảng: thạch quyển bị gãy vỡ thành các mảng kiến tạo cứng (hình 6.2: 7 mảng lớn — Thái Bình Dương, Âu – Á, Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a, Phi, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Nam Cực — và nhiều mảng nhỏ như Na-xca, Phi-líp-pin). Mảng không đứng yên, di chuyển trên lớp quánh dẻo của manti.
- 3Xô vào nhau: lục địa – lục địa ⇒ dồn ép, uốn nếp, núi cao đồ sộ (Hi-ma-lay-a); đại dương – lục địa ⇒ mảng đại dương bị hút chìm, tạo vực biển sâu (Pê-ru – Chi-lê) và dãy núi cao (An-đét).
- 4Tách xa nhau: vết nứt lớn, macma trào lên thành dãy núi dọc vết nứt (sống núi ngầm giữa Đại Tây Dương), kèm động đất, núi lửa. Chỗ tiếp xúc giữa các mảng không ổn định.
- 5Tính nhanh: quãng đường = tốc độ × thời gian; 100 000 cm = 1 km (3 cm/năm × 1 triệu năm = 30 km); phần manti cứng thuộc thạch quyển = dày thạch quyển − dày vỏ.
👀 Nhìn là hiểu
Lát cắt tự chạy 4 cảnh: mảng trượt trên manti có dòng đối lưu · hai mảng đại dương tách xa (sống núi, núi lửa, động đất) · mảng đại dương xô lục địa (vực biển, dãy núi, núi lửa) · hai mảng lục địa xô nhau (Hi-ma-lay-a). Tự chơi: kéo thanh "Hai mảng dịch chuyển" làm lát cắt đổi ngay (chọn kiểu ranh giới bằng ba ô), rồi kéo 9 thẻ (sống núi, vực Pê-ru – Chi-lê, An-đét, Hi-ma-lay-a…) vào đúng kiểu ranh giới; thẻ bẫy là thung lũng sông do nước khoét.
Thạch quyển vỡ thành các mảng cứng.
1 🪨 Thạch quyển
Cần nhớ
- ✦Thạch quyển gồm vỏ Trái Đất và phần cứng mỏng phía trên của manti, dày khoảng 100 km, cấu tạo bởi các loại đá khác nhau (hình 6.1: tầng trầm tích, tầng granit, tầng badan ở vỏ lục địa; vỏ đại dương mỏng hơn).
- ✦Ranh giới dưới của thạch quyển tiếp xúc với lớp quánh dẻo của manti ⇒ các mảng kiến tạo di chuyển, trượt trên đó.
- ✦Thạch quyển không liền một khối: nó bị gãy vỡ thành các mảng — đó là nền của thuyết kiến tạo mảng.
Vỏ Trái Đất và thạch quyển
| Vỏ Trái Đất | Thạch quyển | |
|---|---|---|
| Gồm | Lớp ngoài cùng (vỏ lục địa, vỏ đại dương) | Vỏ Trái Đất và phần cứng mỏng phía trên manti |
| Độ dày | Mỏng hơn | Khoảng 100 km |
| Bên dưới | Manti | Lớp quánh dẻo của manti, nơi các mảng trượt |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Thạch quyển chính là vỏ Trái Đất" — sai: thạch quyển còn gồm phần trên cùng của manti nên dày hơn vỏ rất nhiều (khoảng 100 km).
- ✦"Thạch quyển gồm toàn bộ lớp manti" — sai: chỉ gồm phần cứng, mỏng phía trên của manti; lớp quánh dẻo bên dưới không thuộc thạch quyển.
2 🌍 Thuyết kiến tạo mảng
Cần nhớ
- ✦Thuyết kiến tạo mảng nói về sự chuyển động của các mảng kiến tạo (mảng thạch quyển). Theo thuyết này, các nếp uốn, đứt gãy, cùng động đất, núi lửa là do hoạt động chuyển dịch của một số mảng.
- ✦Mỗi mảng thường gồm cả phần lục địa và đáy đại dương, nhưng có mảng chỉ có đáy đại dương (mảng Thái Bình Dương). Trong khi di chuyển, các mảng có thể xô vào nhau hoặc tách xa nhau.
- ✦Ý tưởng ban đầu xuất hiện khi người ta thấy bờ đông Nam Mỹ và bờ tây châu Phi khớp nhau: các lục địa xưa là một khối, về sau tách rời và trôi tới vị trí hiện nay (SGK, "Em có biết").
Các mảng kiến tạo ghi tên trên hình 6.2 (SGK)
| Nhóm | Tên mảng |
|---|---|
| Mảng lớn (7) | Thái Bình Dương, Âu – Á, Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a, Phi, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Nam Cực |
| Mảng nhỏ (5) | Na-xca, Phi-líp-pin, 1 – Cô-cốt, 2 – Ca-ri-bê, 3 – A-rập |
Dạng bài
Đọc ranh giới mảng trên hình 6.2
- 1 Đọc chú giải: đường đỏ = hai mảng xô vào nhau; đường xanh = hai mảng tách xa nhau; mũi tên = hướng di chuyển.
- 2 Gọi tên hai mảng ở hai bên đường, rồi xét mỗi mảng là lục địa hay đại dương.
- 3 Đối chiếu bảng ba kiểu ranh giới ở các mục sau để biết hệ quả (vực, núi, sống núi…).
- 4 Kiểm tra: đường xanh giữa Đại Tây Dương ⇒ tách xa ⇒ sống núi ngầm ✓; đường đỏ giữa Na-xca và Nam Mỹ ⇒ xô vào ⇒ vực biển + dãy An-đét ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng chỗ nào hai mảng xô vào nhau cũng có vực biển sâu — vực chỉ có khi một mảng đại dương bị hút chìm.
Trên hình 6.2, ranh giới giữa mảng Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a và mảng Âu – Á là đường màu đỏ. Hệ quả địa hình là gì?
Hướng dẫn giải
3 💥 Hai mảng xô vào nhau
Cần nhớ
- ✦Lục địa – lục địa (Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a với Âu – Á): hai mảng bị dồn ép, uốn nếp; vỏ lục địa bị nén ép mạnh và có sự hút chìm của vỏ lục địa dưới vỏ lục địa ⇒ dãy núi lục địa cao đồ sộ (Hi-ma-lay-a).
- ✦Đại dương – lục địa (Na-xca với Nam Mỹ): mảng đại dương chịu sức ép nên bị hút chìm dưới vỏ lục địa ⇒ vực biển sâu (vực Pê-ru – Chi-lê) và dãy núi cao lục địa (dãy An-đét).
- ✦Vùng tiếp xúc giữa các mảng là nơi không ổn định, thường có hoạt động kiến tạo kèm động đất và núi lửa.
Hai mảng xô vào nhau (SGK hình 6.3)
| Kiểu | Hệ quả | Ví dụ |
|---|---|---|
| Lục địa – lục địa | Dồn ép, uốn nếp, núi cao đồ sộ | Hi-ma-lay-a |
| Đại dương – lục địa | Mảng đại dương chìm: vực biển sâu + núi cao ven lục địa | Vực Pê-ru – Chi-lê, dãy An-đét |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Dãy Hi-ma-lay-a do núi lửa phun trào tạo nên" — sai: nó là kết quả va chạm của hai mảng lục địa (nén ép, uốn nếp).
- ✦"Mảng lục địa chìm xuống dưới mảng đại dương" — sai ở ranh giới đại dương – lục địa: chính mảng đại dương bị hút chìm dưới mảng lục địa.
4 ↔️ Hai mảng tách xa nhau
Cần nhớ
- ✦Khi hai mảng tách xa nhau sẽ tạo ra vết nứt lớn; macma trào lên thành các dãy núi nằm dọc vết nứt, kèm động đất hoặc núi lửa.
- ✦Ví dụ: sống núi ngầm giữa Đại Tây Dương (hai mảng đại dương tách xa nhau, hình 6.4); cũng có thể xảy ra giữa hai mảng lục địa.
- ✦Trên hình 6.2 ranh giới này vẽ bằng đường xanh: chạy giữa Đại Tây Dương, ngăn mảng Phi với mảng Nam Mỹ.
Ba cách mảng gặp nhau (gộp SGK + tham khảo)
| Ranh giới | Hai mảng | Hệ quả |
|---|---|---|
| Tách xa nhau | Rời xa nhau | Vết nứt, macma trào, sống núi ngầm |
| Xô vào nhau | Dồn ép, một mảng chìm | Núi cao, vực biển sâu, động đất, núi lửa |
| Trượt ngang (ngoài SGK) | Trượt qua nhau | Đứt gãy, động đất mạnh |
Dạng bài
Tính quãng đường mảng dịch chuyển
- 1 Lấy tốc độ (cm/năm) nhân số năm ⇒ quãng đường tính bằng cm.
- 2 Đổi sang km: chia cho 100 000 (1 km = 1 000 m = 100 000 cm).
- 3 Muốn tính thời gian để đi hết một quãng đường: đổi quãng đường ra cm rồi chia cho tốc độ.
- 4 Kiểm tra: vài cm mỗi năm ⇒ một triệu năm mới đi vài chục km; nếu ra hàng nghìn km trong vài nghìn năm là đã tính nhầm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi cm sang km (chia 100 000) hoặc đổi nhầm 1 km = 1 000 cm.
Số liệu minh hoạ: mảng Phi và mảng Nam Mỹ rời nhau 2,5 cm mỗi năm. Sau 10 triệu năm Đại Tây Dương rộng thêm bao nhiêu km?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Thạch quyển
- 1Nhận biết
Thạch quyển bao gồm
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào đúng khi so sánh thạch quyển với vỏ Trái Đất?
- 3Thông hiểu Số liệu minh hoạ: thạch quyển dày 100 km, vỏ lục địa dày 35 km. Phần manti cứng thuộc thạch quyển dày km.
- 4Vận dụng
Vì sao các mảng kiến tạo trượt (di chuyển) được?
Các mảng kiến tạo
- 1Nhận biết
Theo SGK, mảng kiến tạo nào chỉ có phần đáy đại dương?
- 2Thông hiểu Trên hình 6.2 có 7 mảng lớn và 5 mảng nhỏ (Na-xca, Phi-líp-pin, Cô-cốt, Ca-ri-bê, A-rập). Tổng số mảng được ghi tên hoặc số là mảng.
- 3Thông hiểu
Cặp mảng nào xô vào nhau làm nên dãy Hi-ma-lay-a?
- 4Vận dụng Số liệu minh hoạ: một mảng dịch chuyển 3 cm mỗi năm. Sau 1 triệu năm mảng đó đi được km.
Xô vào nhau
- 1Nhận biết
Vực biển sâu Pê-ru – Chi-lê và dãy An-đét hình thành do mảng Na-xca xô vào mảng
- 2Thông hiểu
Khi mảng đại dương xô vào mảng lục địa, mảng đại dương thường
- 3Thông hiểu
Dựa vào hình 6.3: hai mảng lục địa xô vào nhau thì hệ quả chủ yếu là
- 4Vận dụng Số liệu minh hoạ: mảng Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a tiến về phía mảng Âu – Á 5 cm mỗi năm. Sau 2 triệu năm nó đi được km.
Tách xa nhau
- 1Nhận biết
Khi hai mảng kiến tạo tách xa nhau sẽ tạo ra
- 2Thông hiểu
Sống núi ngầm giữa Đại Tây Dương hình thành do
- 3Vận dụng Số liệu minh hoạ: Đại Tây Dương rộng ra 2,5 cm mỗi năm. Để rộng thêm 5 000 km cần triệu năm.
- 4Vận dụng
Ai-xơ-len có nhiều núi lửa chủ yếu vì
Đọc hình 6.2 và tính nhanh
- 1Thông hiểu
Trên hình 6.2, đường màu xanh (hai mảng tách xa nhau) chạy
- 2Thông hiểu Số liệu minh hoạ: thạch quyển dày 100 km, bán kính Trái Đất 6 371 km. Độ dày thạch quyển bằng bao nhiêu % bán kính? (làm tròn một chữ số thập phân) %
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phát biểu nào đúng về thuyết kiến tạo mảng?
- 2Vận dụng
Điểm khác chủ yếu về nguồn gốc giữa dãy An-đét và dãy Hi-ma-lay-a là
- 3Vận dụng
Dọc một vết nứt giữa đại dương có hàng loạt núi lửa ngầm và động đất, đáy đại dương rộng ra dần. Đây là ranh giới
- 4Thông hiểu
Vì sao vùng tiếp xúc giữa các mảng kiến tạo thường có động đất, núi lửa?
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng tốc độ dịch chuyển của ba cặp mảng (số liệu minh hoạ). Ấn Độ – Âu – Á là cặp mảng Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a và Âu – Á:
a)Hai cặp mảng xô vào nhau trong bảng đều dịch chuyển nhanh hơn cặp tách xa nhau.
b)Với tốc độ trong bảng, sau 10 triệu năm mảng Na-xca tiến thêm 7 000 km về phía mảng Nam Mỹ.
c)Ranh giới giữa mảng Phi và mảng Nam Mỹ làm Đại Tây Dương rộng thêm và có sống núi ngầm.
d)Hai mảng Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a và Âu – Á xô vào nhau tạo ra vực biển sâu.
- 2Vận dụng
Xét các nhận định về thạch quyển và các mảng kiến tạo.
a)Có mảng kiến tạo chỉ gồm phần đáy đại dương, như mảng Thái Bình Dương.
b)Thạch quyển chỉ gồm vỏ Trái Đất, không có phần nào của manti.
c)Vùng tiếp xúc giữa các mảng kiến tạo thường ổn định, ít hoạt động kiến tạo.
d)Các mảng kiến tạo di chuyển trên lớp quánh dẻo của manti, không đứng yên.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Số liệu minh hoạ: mảng Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a dịch chuyển 4 cm mỗi năm về phía mảng Âu – Á. Sau 5 triệu năm nó đi được bao nhiêu km? Đáp số:
- 2Thông hiểu Số liệu minh hoạ: mảng Na-xca dịch chuyển 7 cm mỗi năm. Sau 10 triệu năm nó đi được bao nhiêu km? Đáp số:
- 3Thông hiểu Số liệu minh hoạ: thạch quyển dày 100 km, vỏ đại dương dày 7 km. Phần manti cứng thuộc thạch quyển ở đại dương dày bao nhiêu km? Đáp số:
- 4Vận dụng Số liệu minh hoạ: Đại Tây Dương rộng 6 000 km, hai mảng rời nhau đều 2 cm mỗi năm. Cần bao nhiêu triệu năm để đại dương rộng được như vậy? Đáp số:
- 5Vận dụng Dựa vào bảng tốc độ: Mảng Na-xca dịch chuyển nhanh gấp bao nhiêu lần cặp Phi – Nam Mỹ? Đáp số:
- 6Vận dụng Số liệu minh hoạ: một mảng dịch chuyển 3 cm mỗi năm. Cần bao nhiêu nghìn năm để đi được 1 km? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Phần I hay hỏi: thạch quyển gồm những gì, nội dung thuyết kiến tạo mảng, kiểu ranh giới nào tạo sống núi, vực biển, dãy núi (Hi-ma-lay-a, An-đét).
- •Phần II hay cho hình 6.2 hoặc bảng tốc độ mảng: ý dễ mất điểm là nhầm màu đường (đỏ xô vào, xanh tách xa), cho rằng thạch quyển là vỏ Trái Đất, nhầm mảng nào bị hút chìm (mảng đại dương).
- •Phần III: tính quãng đường = tốc độ × thời gian (nhớ đổi cm ra km), tỉ số, phần trăm. Nối với bài 7 (nội lực: uốn nếp, đứt gãy do vận động kiến tạo), bài 8 (các vành đai động đất, núi lửa trùng ranh giới mảng) và Địa lí 11, 12 (địa hình, thiên tai).
Nội lực và ngoại lực