Nội lực và ngoại lực
Phân biệt nội lực và ngoại lực về nơi sinh ra và nguồn năng lượng; trình bày tác động của nội lực (vận động thẳng đứng, nằm ngang) và bốn quá trình ngoại lực (phong hoá, bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ); giải thích địa hình là kết quả tác động đồng thời của hai lực; tính độ cao thay đổi thực = nâng − bóc mòn.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 7
⚡ Nhớ nhanh
- 1Nội lực: sinh ra trong lòng Trái Đất, từ năng lượng bên trong (phân huỷ chất phóng xạ, phản ứng hoá học toả nhiệt, chuyển động tự quay của Trái Đất, sắp xếp vật chất theo tỉ trọng). Tác động qua vận động kiến tạo: thẳng đứng (nâng lên – hạ xuống ⇒ biển tiến, biển thoái) và nằm ngang (nén ép, tách giãn ⇒ uốn nếp, đứt gãy).
- 2Xu hướng của nội lực: tạo sự gồ ghề, cao thấp, mấp mô của địa hình; dạng địa hình lớn như lục địa, dãy núi cao; đá mềm bị uốn nếp, đá cứng bị đứt gãy (địa luỹ, địa hào, hẻm vực, thung lũng).
- 3Ngoại lực: diễn ra trên bề mặt Trái Đất (gió, mưa, nước chảy, sóng biển, băng, sinh vật, con người), nguồn năng lượng chủ yếu là bức xạ Mặt Trời. Bốn quá trình theo trình tự: phong hoá (vật lí, hoá học, sinh học) → bóc mòn (xâm thực, mài mòn, thổi mòn) → vận chuyển → bồi tụ. Chỉ bóc mòn và bồi tụ tạo thành địa hình.
- 4Xu hướng của ngoại lực: phá huỷ, hạ thấp độ cao, san bằng địa hình. Hai lực xảy ra đồng thời nhưng luôn mâu thuẫn, đối kháng; địa hình hôm nay là kết quả của cả hai.
- 5Tính nhanh: độ cao thay đổi thực = tốc độ nâng − tốc độ bóc mòn; 1 000 mm = 1 m; (2 − 1,5) mm/năm × 10 triệu năm = 5 000 m.
👀 Nhìn là hiểu
Lát cắt núi – sông – đồng bằng – biển tự chạy 4 cảnh: nội lực nâng núi, uốn nếp, đứt gãy · phong hoá làm đá vỡ vụn trên sườn · mưa và sông bóc mòn, vận chuyển · phù sa lắng thành đồng bằng. Tự chơi: kéo hai thanh "Nội lực" và "Ngoại lực" làm núi cao lên hoặc thấp xuống, đồng bằng dày lên ngay; rồi kéo 9 thẻ (nếp uốn, địa luỹ – địa hào, đá nứt vỡ, đá bị nước hoà tan biến đổi, khoét thung lũng, phù sa, châu thổ, bãi bồi) lên đúng chỗ trên lát cắt. Thẻ bẫy là "sự phân huỷ chất phóng xạ" (chỉ là nguồn năng lượng của nội lực).
Nội lực sinh ra trong lòng Trái Đất.
Sơ đồ giản lược, không theo tỉ lệ.
1 🌋 Tác động của nội lực
Cần nhớ
- ✦Nội lực là lực sinh ra trong lòng Trái Đất, liên quan tới nguồn năng lượng bên trong Trái Đất.
- ✦Nguyên nhân: phân huỷ các chất phóng xạ, phản ứng hoá học toả nhiệt, chuyển động tự quay của Trái Đất, sắp xếp vật chất theo tỉ trọng.
- ✦Nội lực tác động tới địa hình qua các vận động kiến tạo: theo phương thẳng đứng và theo phương nằm ngang.
- ✦Xu hướng chung: tạo ra sự gồ ghề, cao thấp, mấp mô của địa hình; dạng địa hình do nội lực thường có kích thước lớn (châu lục, dãy núi cao…).
Hai loại vận động kiến tạo (SGK hình 7.1)
| Vận động | Biểu hiện | Hệ quả |
|---|---|---|
| Thẳng đứng | Nâng lên, hạ xuống trong khu vực rộng lớn | Lục địa nâng lên hoặc hạ xuống ⇒ biển tiến, biển thoái |
| Nằm ngang | Vỏ Trái Đất bị nén ép ở chỗ này, tách giãn ở chỗ khác | Đá mềm dẻo uốn nếp; đá cứng đứt gãy (địa luỹ, địa hào) |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Uốn nếp và đứt gãy là một" — sai: uốn nếp là đá bị uốn cong nhưng không phá vỡ liên tục; đứt gãy xảy ra ở vùng đá cứng, đá bị gãy, vỡ rồi bị di chuyển ngược hướng nhau.
- ✦"Hang động đá vôi do nội lực tạo ra" — sai: đó là kết quả hoà tan đá vôi do nước, thuộc ngoại lực.
2 🌧️ Tác động của ngoại lực
Cần nhớ
- ✦Ngoại lực là lực diễn ra trên bề mặt Trái Đất như tác động của gió, mưa, nước chảy, sóng biển, băng, sinh vật và con người. Nguyên nhân chủ yếu: nguồn năng lượng bức xạ Mặt Trời.
- ✦Tác động qua bốn quá trình: phong hoá, bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ. Xu hướng chung là phá huỷ, hạ thấp độ cao và san bằng địa hình.
- ✦Các quá trình liên quan mật thiết: phong hoá chuẩn bị vật liệu cho bóc mòn; bóc mòn làm phơi ra lớp đá mới cho phong hoá. Tuy nhiên chỉ bóc mòn và bồi tụ mới tạo thành địa hình.
Bốn quá trình ngoại lực (SGK trang 25 – 26)
| Quá trình | Là gì | Kết quả / dạng |
|---|---|---|
| Phong hoá | Phá huỷ, làm thay đổi đá và khoáng vật (nhiệt độ, nước, sinh vật): vật lí · hoá học · sinh học | Lớp vỏ phong hoá |
| Bóc mòn | Dời chuyển sản phẩm phong hoá khỏi vị trí ban đầu: xâm thực (nước chảy), mài mòn (sóng biển, băng hà), thổi mòn (gió) | Thung lũng, hẻm vực…; hang động đá vôi do nước hoà tan (hình 7.2 đặt ở mục này) |
| Vận chuyển | Di chuyển vật liệu từ nơi này đến nơi khác (hoà tan, lơ lửng – phù sa, lăn theo đáy) | Mang vật liệu xuống thấp |
| Bồi tụ | Tích tụ vật liệu | Đồng bằng, bãi bồi |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Phong hoá và bóc mòn là một quá trình" — sai: phong hoá phá huỷ đá tại chỗ; bóc mòn dời sản phẩm đó đi. Đá nứt trên sườn núi là phong hoá, mưa cuốn mảnh vụn xuống chân núi là bóc mòn.
- ✦"Ngoại lực là lực từ ngoài vũ trụ tác động vào Trái Đất" — sai: ngoại lực sinh ra trên bề mặt Trái Đất; Mặt Trời chỉ là nguồn năng lượng.
3 🔎 Hai trường hợp trong SGK
Nước hoà tan đá vôi qua thời gian dài ⇒ ngoại lực. SGK đặt hình này ở mục bóc mòn: các dạng địa hình trong hang là kết quả của sự hoà tan đá vôi do nước.
Phù sa sông được vận chuyển xuống hạ lưu rồi bồi tụ ⇒ đồng bằng châu thổ: hình thành chủ yếu do ngoại lực (bồi tụ).
Dạng bài
Nhận ra nội lực hay ngoại lực của một dạng địa hình
- 1 Hỏi: dạng địa hình này do nâng, uốn, gãy của vỏ Trái Đất hay do nước, gió, sóng, băng, sinh vật tác động lên bề mặt?
- 2 Nâng, uốn, gãy ⇒ nội lực; nước, gió, sóng, băng, sinh vật ⇒ ngoại lực.
- 3 Nếu là ngoại lực: đá vỡ, biến đổi tại chỗ ⇒ phong hoá; vật liệu bị dời đi ⇒ bóc mòn; được mang đi xa ⇒ vận chuyển; lắng lại ⇒ bồi tụ.
- 4 Kiểm tra: đồng bằng châu thổ ⇒ vật liệu lắng lại ⇒ bồi tụ (ngoại lực) ✓; địa hào ⇒ đá gãy sụt xuống ⇒ nội lực ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy hình dạng lớn, đồ sộ (như hang động rộng) là cho rằng do nội lực — kích thước không quyết định; phải xét nguyên nhân tạo ra nó.
4 ⚖️ Nội lực và ngoại lực cùng làm nên địa hình
So sánh nội lực và ngoại lực
| Nội lực | Ngoại lực | |
|---|---|---|
| Nơi sinh ra | Trong lòng Trái Đất | Trên bề mặt Trái Đất |
| Nguồn năng lượng | Phân huỷ chất phóng xạ, phản ứng hoá học toả nhiệt… | Bức xạ Mặt Trời |
| Biểu hiện | Vận động nâng – hạ, uốn nếp, đứt gãy | Phong hoá, bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ |
| Xu hướng | Làm bề mặt gồ ghề | Phá huỷ, san bằng |
| Ví dụ | Dãy núi, nếp uốn, địa luỹ | Hang động, thung lũng, đồng bằng |
Cần nhớ
- ✦Nội lực và ngoại lực có mối quan hệ chặt chẽ, xảy ra đồng thời nhưng luôn mâu thuẫn, đối kháng để tạo ra các dạng địa hình khác nhau.
- ✦Đồng bằng châu thổ như sông Hồng, sông Cửu Long hình thành chủ yếu do ngoại lực — cụ thể là quá trình bồi tụ phù sa của sông.
- ✦Nơi nào lực nào mạnh hơn thì địa hình nghiêng theo lực ấy: nâng nhanh hơn bóc mòn ⇒ núi cao dần; ngược lại ⇒ núi thấp dần.
Dạng bài
Tính độ cao thay đổi thực của một dãy núi
- 1 Lấy tốc độ nâng (nội lực) trừ tốc độ bóc mòn (ngoại lực), cùng đơn vị mm/năm.
- 2 Nhân với số năm để ra độ cao thay đổi (mm). Dương ⇒ cao thêm, âm ⇒ thấp đi.
- 3 Đổi mm sang m: chia cho 1 000.
- 4 Kiểm tra: kết quả dương ⇒ nội lực thắng; bằng 0 ⇒ cân bằng; âm ⇒ ngoại lực thắng; vài mm/năm mà ra hàng nghìn m thì phải đủ hàng triệu năm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ lấy tốc độ nâng mà quên trừ bóc mòn; hoặc quên đổi mm sang m (chia 1 000).
Số liệu minh hoạ: một dãy núi được nâng 2 mm mỗi năm, đồng thời bị bóc mòn 1,5 mm mỗi năm. Sau 10 triệu năm núi cao thêm bao nhiêu m?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Nội lực
- 1Nhận biết
Nội lực là lực sinh ra
- 2Nhận biết
Nguyên nhân nào sau đây KHÔNG sinh ra nội lực?
- 3Thông hiểu
Hiện tượng biển tiến, biển thoái là kết quả của
- 4Thông hiểu
Dựa vào hình 7.1: ở vùng đá cứng, vận động theo phương nằm ngang thường làm đá
- 5Vận dụng Số liệu minh hoạ: nội lực nâng một dãy núi 2 mm mỗi năm, ngoại lực bóc mòn 1,5 mm mỗi năm. Sau 10 triệu năm núi cao thêm m.
Ngoại lực
- 1Nhận biết
Nguồn năng lượng chủ yếu sinh ra ngoại lực là
- 2Nhận biết
Trình tự các quá trình ngoại lực theo SGK là
- 3Thông hiểu
Dựa vào hình 7.2: các dạng địa hình trong hang động Phong Nha – Quảng Trị là kết quả của
- 4Thông hiểu
Quá trình nào sau đây là phong hoá sinh học?
- 5Vận dụng
Hai quá trình ngoại lực trực tiếp tạo thành địa hình là
Nội lực và ngoại lực
- 1Thông hiểu
Xu hướng chung của ngoại lực là
- 2Vận dụng
Vì sao một dãy núi đang được nội lực nâng vẫn có thể thấp dần?
- 3Vận dụng
Đồng bằng châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long hình thành chủ yếu do
Tính nhanh và đọc bảng
- 1Thông hiểu Số liệu minh hoạ: lớp vỏ phong hoá dày thêm 3 cm sau mỗi 1 000 năm. Sau 1 triệu năm nó dày thêm m.
- 2Thông hiểu Số liệu minh hoạ: đồng bằng châu thổ lấn ra biển 80 m mỗi năm. Sau 25 năm nó lấn ra km.
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng tốc độ nâng và bóc mòn của ba dãy núi (đơn vị: mm/năm, số liệu minh hoạ): Mỗi năm dãy A cao thêm mm.
- 4Thông hiểu
Dựa vào bảng: Dãy núi nào đang thấp dần?
- 5Vận dụng
Dựa vào bảng: Nhận xét đúng về dãy C là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Địa luỹ và địa hào hình thành chủ yếu do
- 2Vận dụng
Hang động đá vôi ở Phong Nha được hình thành chủ yếu do
- 3Thông hiểu
Điểm khác nhau cơ bản giữa nội lực và ngoại lực về nguồn gốc là
- 4Vận dụng
Phát biểu nào đúng về mối quan hệ giữa phong hoá và bóc mòn?
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng tốc độ nâng và bóc mòn của ba dãy núi (đơn vị: mm/năm, số liệu minh hoạ):
a)Mỗi năm dãy A cao thêm 5 mm.
b)Dãy C có tốc độ nâng bằng tốc độ bóc mòn nên không chịu tác động của ngoại lực.
c)Dãy B thấp dần vì ngoại lực chiếm ưu thế.
d)Dãy A không bị bóc mòn vì nội lực rất mạnh.
- 2Vận dụng
Xét các nhận định về nội lực, ngoại lực và địa hình.
a)Hang động đá vôi là kết quả của quá trình ngoại lực (hoà tan đá vôi do nước).
b)Địa luỹ, địa hào hình thành chủ yếu do quá trình bồi tụ của sông.
c)Phong hoá và bóc mòn đều trực tiếp tạo thành địa hình.
d)Nội lực và ngoại lực xảy ra đồng thời nhưng luôn mâu thuẫn, đối kháng nhau.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Số liệu minh hoạ: một dãy núi được nâng 3,5 mm mỗi năm và bị bóc mòn 2 mm mỗi năm. Sau 4 triệu năm núi cao thêm bao nhiêu m? Đáp số:
- 2Thông hiểu Số liệu minh hoạ: lớp vỏ phong hoá dày thêm 2 cm sau mỗi 1 000 năm. Sau 500 000 năm nó dày thêm bao nhiêu m? Đáp số:
- 3Thông hiểu Số liệu minh hoạ: đồng bằng châu thổ lấn ra biển 60 m mỗi năm. Sau 50 năm nó lấn ra bao nhiêu km? Đáp số:
- 4Vận dụng Dựa vào bảng (đơn vị: mm/năm, số liệu minh hoạ): Mỗi năm độ cao dãy A tăng nhiều hơn độ cao dãy B bao nhiêu mm? Đáp số:
- 5Vận dụng Dựa vào bảng: Tốc độ bóc mòn của dãy A bằng bao nhiêu % tốc độ nâng? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng Dựa vào bảng: Dãy B giữ tốc độ như bảng. Cần bao nhiêu nghìn năm để dãy B thấp đi 300 m? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Phần I hay hỏi: nguồn gốc nội lực – ngoại lực, dạng địa hình của từng lực (nếp uốn, địa luỹ, địa hào / hang động, thung lũng, đồng bằng), phân biệt phong hoá, bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ.
- •Phần II hay cho bảng tốc độ nâng – bóc mòn hoặc hình 7.1 – 7.3: ý dễ mất điểm là cho rằng hai lực xảy ra xen kẽ, coi hang động là do nội lực, cho phong hoá cũng tạo địa hình, cho ngoại lực "từ ngoài vũ trụ".
- •Phần III: độ cao thực = nâng − bóc mòn, đổi mm ra m, tốc độ bồi tụ, tỉ lệ %. Nối với bài 6 (vận động nằm ngang do các mảng xô vào nhau, tách xa nhau), bài 8 (vành đai động đất, núi lửa) và Địa lí 12 (địa hình đồi núi, đồng bằng, xâm thực – bồi tụ ở Việt Nam).
Thực hành: Sự phân bố các vành đai động đất, núi lửa