Sử dụng bản đồ trong học tập và đời sống, một số ứng dụng của GPS và bản đồ số trong đời sống
Nêu cách sử dụng bản đồ trong học tập và đời sống; tính được khoảng cách thật từ tỉ lệ bản đồ; trình bày khái niệm, nguyên lí hoạt động và ứng dụng của GPS và bản đồ số.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 3
⚡ Nhớ nhanh
- 1Dùng bản đồ hiệu quả: xác định nội dung, yêu cầu; chọn bản đồ phù hợp; hiểu tỉ lệ, kí hiệu, phương pháp biểu hiện; đọc kĩ bảng chú giải; xác định mối quan hệ giữa các đối tượng; muốn giải thích hiện tượng thì đọc nhiều bản đồ liên quan để so sánh.
- 2Tỉ lệ bản đồ cho biết mức thu nhỏ: 1 : 100 000 nghĩa là 1 cm trên bản đồ = 100 000 cm = 1 km ngoài thực tế. Mẫu số càng lớn thì bản đồ thu nhỏ càng nhiều, càng kém chi tiết (tỉ lệ nhỏ).
- 3GPS (Global Positioning System, hệ thống định vị toàn cầu) xác định vị trí bất kì đối tượng nào trên Trái Đất qua vệ tinh: vệ tinh bay theo quỹ đạo và phát tín hiệu, trạm thu nhận để tính vị trí (và tốc độ, hướng, khoảng cách tới điểm đến). Cần thiết bị thu tín hiệu và phần mềm hỗ trợ, không mất phí sử dụng.
- 4Bản đồ số là tập hợp có tổ chức, lưu trữ dữ liệu bản đồ trên thiết bị đọc được (máy tính, điện thoại), thuận lợi sử dụng, lưu trữ, chỉnh sửa. GPS định vị, bản đồ số truyền tải, giám sát ⇒ cùng dùng để dẫn đường, quản lí phương tiện.
- 5Tính nhanh: khoảng cách thật = số đo trên bản đồ × mẫu số tỉ lệ, rồi đổi đơn vị (100 000 cm = 1 km); ngược lại, số đo trên bản đồ = khoảng cách thật : mẫu số.
👀 Nhìn là hiểu
Khung đầu: bản đồ có hai điểm A, B cách nhau 5 cm; kéo núm tỉ lệ từ 1 : 10 000 đến 1 : 1 000 000 thì khoảng cách thật đổi (0,5 km … 50 km) và chi tiết bản đồ ẩn dần (nhà → phố → đường chính → chỉ còn thành phố). Tự chạy 4 cảnh: tỉ lệ → vệ tinh bay quanh Trái Đất → định vị (đường tròn khoảng cách giao nhau, 1 → 4 vệ tinh) → bản đồ số (vị trí, lộ trình, phóng to, chồng lớp). Bấm "Tự chơi": kéo 10 thẻ vào ba ô Tỉ lệ bản đồ · GPS · Bản đồ số; thẻ "Máy thu GPS phát tín hiệu lên vệ tinh" là thẻ bẫy (sai), thả vào ô "Sai kiến thức, loại ra".
5 cm đo trên bản đồ, tỉ lệ 1 : 100 000, là 5 km thật.
1 🗺️ Sử dụng bản đồ trong học tập và đời sống
Cần nhớ
- ✦Bản đồ là công cụ học tập hữu ích của môn Địa lí và được dùng nhiều trong đời sống (tìm đường, quy hoạch, dự báo thời tiết, quản lí đất đai, ứng phó thiên tai…).
- ✦SGK nêu sáu điểm lưu ý: (1) xác định rõ nội dung, yêu cầu đọc bản đồ; (2) chọn bản đồ phù hợp nội dung cần tìm hiểu; (3) hiểu các yếu tố cơ bản: tỉ lệ, kí hiệu, phương pháp biểu hiện; (4) tìm hiểu kĩ bảng chú giải; (5) xác định mối quan hệ giữa các đối tượng địa lí; (6) đọc các bản đồ có nội dung liên quan để phân tích, so sánh, rút ra nhận định.
- ✦Ví dụ SGK: tìm hiểu một con sông trên bản đồ địa hình phải thấy mối liên quan giữa hướng chảy, độ dốc, đặc điểm lòng sông với địa hình ở khu vực đó.
Đọc một bản đồ theo bốn bước (gợi ý rút gọn)
| Bước | Xem gì | Để biết |
|---|---|---|
| 1 | Tên bản đồ | Nội dung của bản đồ |
| 2 | Tỉ lệ | Mức thu nhỏ, mức chi tiết |
| 3 | Bảng chú giải | Ý nghĩa kí hiệu, màu sắc, phương pháp biểu hiện |
| 4 | Lưới kinh, vĩ tuyến | Vị trí, phương hướng |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Đọc bản đồ mà bỏ qua bảng chú giải: cùng một màu hay kí hiệu có thể có nghĩa khác nhau ở hai bản đồ.
- ✦Chỉ dùng một bản đồ để giải thích hiện tượng: muốn giải thích nên đọc thêm bản đồ liên quan (địa hình, khí hậu, dân cư…) rồi so sánh.
2 📏 Tỉ lệ bản đồ và khoảng cách thật
Cần nhớ
- ✦Tỉ lệ bản đồ là phân số cho biết mức thu nhỏ so với thực tế: tỉ lệ 1 : N nghĩa là 1 đơn vị trên bản đồ ứng với N đơn vị ngoài thực tế.
- ✦Khoảng cách thật = số đo trên bản đồ × mẫu số. Đo bằng cm thì kết quả ra cm; đổi sang km bằng cách chia cho 100 000.
- ✦Mẫu số càng lớn ⇒ tỉ lệ càng nhỏ ⇒ thể hiện vùng rộng nhưng ít chi tiết; mẫu số nhỏ ⇒ tỉ lệ lớn ⇒ vùng hẹp nhưng chi tiết.
Cùng khoảng cách trên bản đồ, khoảng cách thật khác nhau
| Tỉ lệ | 1 cm ứng với | 5 cm ứng với |
|---|---|---|
| 1 : 10 000 | 100 m | 500 m |
| 1 : 50 000 | 500 m | 2,5 km |
| 1 : 100 000 | 1 km | 5 km |
| 1 : 500 000 | 5 km | 25 km |
| 1 : 1 000 000 | 10 km | 50 km |
Dạng bài
Tính khoảng cách thật từ tỉ lệ bản đồ
- 1 Đo khoảng cách giữa hai điểm trên bản đồ (cm).
- 2 Nhân với mẫu số tỉ lệ ⇒ khoảng cách thật (cm).
- 3 Đổi đơn vị: 100 000 cm = 1 km (bỏ 5 chữ số 0).
- 4 Kiểm tra: thử đổi ngược (km × 100 000 : mẫu số) phải ra đúng số đo; tỉ lệ nhỏ hơn thì cùng số đo cho khoảng cách thật lớn hơn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đổi đơn vị sai một bậc (ra 100 km hay 1 km): 100 000 cm mới bằng 1 km, nhớ bỏ đúng 5 chữ số 0.
Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 250 000, hai điểm cách nhau 4 cm. Khoảng cách thật là bao nhiêu km?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Bản đồ 1 : 1 000 000 chi tiết hơn bản đồ 1 : 10 000" — sai: mẫu số càng lớn thì càng thu nhỏ, càng kém chi tiết; 1 : 10 000 là tỉ lệ lớn, chi tiết hơn nhiều.
- ✦Bản đồ thế giới (tỉ lệ nhỏ) bị biến dạng theo phép chiếu nên đo bằng thước chỉ cho kết quả gần đúng; trên bản đồ tỉ lệ lớn (vùng hẹp) kết quả sát thực tế hơn.
3 🛰️ GPS: hệ thống định vị toàn cầu
Cần nhớ
- ✦GPS (Global Positioning System — hệ thống định vị toàn cầu) là hệ thống xác định vị trí của bất kì đối tượng nào trên bề mặt Trái Đất thông qua hệ thống vệ tinh.
- ✦Nguyên lí (hình 3.1 SGK): (1) các vệ tinh nhân tạo bay quanh Trái Đất theo quỹ đạo chính xác và phát tín hiệu xuống Trái Đất; (2) các trạm thu GPS nhận tín hiệu để tính chính xác vị trí của đối tượng, rồi có thể tính thêm tốc độ, hướng di chuyển, khoảng cách tới điểm đến.
- ✦GPS do Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ thiết kế, ban đầu phục vụ quân sự, từ năm 1980 cho phép dùng trong dân sự; hoạt động mọi thời tiết, mọi nơi, không mất phí, chỉ cần thiết bị thu tín hiệu và phần mềm hỗ trợ. Hệ thống tương tự: GALILEO, GLONASS, BEIDOU.
Ba thành phần của một lần định vị
| Thành phần | Làm gì |
|---|---|
| Vệ tinh | Bay quanh Trái Đất, phát tín hiệu |
| Máy thu (điện thoại, thiết bị gắn xe, tàu, máy bay) | Nhận tín hiệu, tự tính vị trí của mình |
| Phần mềm, bản đồ số | Hiển thị vị trí, lộ trình, tính khoảng cách còn lại |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Máy thu GPS phát tín hiệu lên vệ tinh để hỏi vị trí" — sai: máy thu chỉ nhận tín hiệu rồi tự tính; vì thế vẫn định vị được ở nơi không có mạng điện thoại.
- ✦"Một vệ tinh là đủ" — sai: máy thu cần tín hiệu từ ít nhất 4 vệ tinh (kiến thức bổ sung): mỗi vệ tinh cho một khoảng cách, nhiều vệ tinh mới chốt được vị trí và bù sai số đồng hồ.
- ✦Giữa nhà cao tầng, trong hẻm núi, trong hầm… tín hiệu bị che khuất nên định vị kém chính xác.
4 📱 Bản đồ số và ứng dụng
Cần nhớ
- ✦Bản đồ số là một tập hợp có tổ chức, lưu trữ các dữ liệu bản đồ trên thiết bị có khả năng đọc như máy tính, điện thoại thông minh và được thể hiện dưới dạng hình ảnh bản đồ; thuận lợi trong sử dụng, lưu trữ và chỉnh sửa nên ngày càng được ứng dụng rộng rãi.
- ✦Ứng dụng nổi bật nhất của GPS là định vị; bản đồ số là công cụ truyền tải, giám sát tính năng đó.
- ✦GPS và bản đồ số dùng để dẫn đường (điểm cần đến, quãng đường, cung đường); quản lí, giám sát, lưu trữ lộ trình (xe buýt, xe khách, taxi, cơn bão…); tính ki-lô-mét và cước phí; chống trộm cho phương tiện; tìm người, thiết bị đã mất; đánh dấu địa điểm khi chụp ảnh.
- ✦Được ứng dụng rộng rãi trong giao thông vận tải, đo đạc khảo sát và thi công công trình, quân sự, khí tượng, giám sát Trái Đất.
Bản đồ giấy và bản đồ số
| Bản đồ giấy | Bản đồ số | |
|---|---|---|
| Cập nhật | In lại, chậm | Nhanh, liên tục |
| Mức chi tiết | Cố định theo tỉ lệ đã in | Phóng to, thu nhỏ tuỳ ý |
| Tra cứu | Tìm bằng mắt | Tìm kiếm địa điểm, lộ trình tự động |
| Thêm thông tin | Khó thêm lớp mới | Chồng nhiều lớp: giao thông, dân cư, thời tiết |
| Điều kiện dùng | Không cần điện, mạng | Cần thiết bị, thường cần mạng và định vị |
Dạng bài
Chọn công cụ cho một tình huống
- 1 Xác định cần biết điều gì: "mình đang ở đâu" (định vị), "đường đi thế nào" (bản đồ), "xe đang ở đâu" (giám sát).
- 2 Cần vị trí ⇒ GPS; cần hình ảnh đường, lộ trình, tra cứu ⇒ bản đồ số; hai việc cùng lúc ⇒ dùng cả hai.
- 3 Xét điều kiện: có điện, có mạng không? Mất sóng, mất điện thì cần phương án dự phòng (bản đồ giấy, la bàn).
- 4 Kiểm tra: công cụ đã chọn có làm được đúng việc đề hỏi (định vị khác với dẫn đường) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng bản đồ số thay thế hoàn toàn bản đồ giấy: bản đồ số phụ thuộc thiết bị, điện, thường cần mạng; vùng mất sóng vẫn cần bản đồ giấy dự phòng.
Ứng dụng gọi xe công nghệ cho biết xe đang tới đâu và tính tiền theo km. Nó dùng những công cụ nào?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Sử dụng bản đồ
- 1Nhận biết
Khi sử dụng bản đồ, việc đầu tiên cần làm theo SGK là
- 2Nhận biết
Bảng chú giải của bản đồ giúp người đọc
- 3Thông hiểu
Muốn giải thích một hiện tượng địa lí (vd. vì sao một vùng mưa nhiều), cách đọc bản đồ hợp lí là
- 4Thông hiểu
Khi tìm hiểu một con sông trên bản đồ địa hình, cần thấy rõ mối liên quan giữa
Tỉ lệ bản đồ
- 1Thông hiểu Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 250 000, hai điểm cách nhau 4 cm. Khoảng cách thật là km.
- 2Thông hiểu Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 100 000, hai điểm cách nhau 7,5 cm. Khoảng cách thật là km.
- 3Thông hiểu Hai điểm cách nhau 45 km ngoài thực tế. Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 500 000, khoảng cách giữa hai điểm là cm.
- 4Thông hiểu
Bản đồ nào sau đây chi tiết nhất?
- 5Vận dụng Trên một bản đồ, hai điểm cách nhau 2 cm, ngoài thực tế cách nhau 10 km. Bản đồ có tỉ lệ 1 : .
Đọc bảng số đo trên bản đồ (số liệu minh hoạ)
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng số đo trên bản đồ tỉ lệ 1 : 500 000 (số liệu minh hoạ): Khoảng cách thật từ A đến B là km.
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng (bản đồ tỉ lệ 1 : 500 000): Khoảng cách thật từ B đến C là km.
- 3Vận dụng Dựa vào bảng (bản đồ tỉ lệ 1 : 500 000): Đi từ A qua B rồi tới C dài hơn đi thẳng từ A tới C là km.
GPS
- 1Nhận biết
GPS là viết tắt của
- 2Nhận biết
Trong nguyên lí hoạt động của GPS, các vệ tinh nhân tạo có nhiệm vụ
- 3Thông hiểu
Điện thoại ở chế độ máy bay vẫn có thể xác định vị trí bằng GPS vì
- 4Vận dụng Vệ tinh cách máy thu 21 000 km (số liệu minh hoạ), tín hiệu truyền với tốc độ 300 000 km/s. Tín hiệu đến máy thu sau giây.
Bản đồ số và ứng dụng
- 1Thông hiểu
Bản đồ số là
- 2Thông hiểu
Ứng dụng gọi xe công nghệ hoạt động được là nhờ kết hợp
- 3Vận dụng
Đội cứu hộ đi vào vùng núi mất sóng điện thoại vẫn mang theo bản đồ giấy dự phòng vì
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 100 000, khoảng cách giữa hai điểm đo được 5 cm. Khoảng cách thực tế là
- 2Thông hiểu
Hệ thống nào sau đây có chức năng tương tự GPS?
- 3Thông hiểu
Ưu điểm nổi bật của bản đồ số so với bản đồ giấy là
- 4Vận dụng
Hai bản đồ cùng thể hiện một khu vực, một bản tỉ lệ 1 : 50 000, một bản tỉ lệ 1 : 500 000. Nhận định đúng là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng số đo trên bản đồ tỉ lệ 1 : 500 000 (số liệu minh hoạ):
a)Khoảng cách thật từ A đến B là 22,5 km.
b)Khoảng cách thật từ B đến C ngắn hơn từ A đến B.
c)Khoảng cách thật từ A đến C là 46 km.
d)Nếu vẽ lại bản đồ tỉ lệ 1 : 1 000 000 thì đoạn A – B đo được 9 cm.
- 2Vận dụng
Cho các nhận định về GPS và bản đồ số:
a)Máy thu GPS chỉ nhận tín hiệu từ các vệ tinh rồi tự tính vị trí của mình.
b)Chỉ cần tín hiệu từ một vệ tinh là xác định chính xác vị trí.
c)Từ năm 1980, Chính phủ Hoa Kỳ cho phép sử dụng GPS trong dân sự.
d)Bản đồ số đã thay thế hoàn toàn bản đồ giấy trong mọi hoàn cảnh.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 50 000, hai điểm cách nhau 9 cm. Khoảng cách thật là bao nhiêu km? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Thông hiểu Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 250 000, khoảng cách giữa hai điểm đo được 6 cm. Khoảng cách thật là bao nhiêu km? Đáp số:
- 3Thông hiểu Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 2 000 000, hai thành phố cách nhau 4,5 cm. Khoảng cách thật là bao nhiêu km? Đáp số:
- 4Vận dụng Hai điểm cách nhau 36 km ngoài thực tế. Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 400 000, khoảng cách giữa hai điểm đó là bao nhiêu cm? Đáp số:
- 5Vận dụng Một đoạn đường dài 10 km. Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 100 000 đoạn đó dài hơn trên bản đồ tỉ lệ 1 : 500 000 bao nhiêu cm? Đáp số:
- 6Vận dụng Một hãng taxi tính cước (số liệu minh hoạ): mở cửa 10 nghìn đồng, mỗi ki-lô-mét tiếp theo 12 nghìn đồng. Ứng dụng GPS ghi nhận chuyến đi dài 8 km. Cước phí là bao nhiêu nghìn đồng? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: bản đồ nào chi tiết hơn (so tỉ lệ), đổi tỉ lệ ra khoảng cách thật, GPS là gì, nguyên lí hoạt động, hệ thống tương tự (GALILEO, GLONASS, BEIDOU), ưu điểm của bản đồ số, ứng dụng của GPS và bản đồ số (dẫn đường, gọi xe, giám sát).
- •Phần II hay cho bảng số đo trên bản đồ hoặc nhận định về GPS: ý dễ mất điểm là coi mẫu số lớn là chi tiết hơn, cho rằng máy thu GPS phát tín hiệu lên vệ tinh, hoặc bản đồ số thay thế hoàn toàn bản đồ giấy.
- •Phần III: khoảng cách thật = số đo × mẫu số, đổi cm ra km (bỏ 5 chữ số 0), tính ngược ra số đo trên bản đồ, so sánh hai tỉ lệ. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp: đọc kĩ đơn vị đề yêu cầu (cm hay km).
- •Nối với: bài 2 (phương pháp biểu hiện, đọc chú giải), bài 34 – 35 (giao thông vận tải, bưu chính viễn thông: GPS trong định vị phương tiện), Địa lí 12 (đọc Atlat, bản đồ).
Sự hình thành Trái Đất, vỏ Trái Đất và vật liệu cấu tạo vỏ Trái Đất