Địa lý lớp 10
Bài 4 · Cơ bản

Sự hình thành Trái Đất, vỏ Trái Đất và vật liệu cấu tạo vỏ Trái Đất

Trình bày nguồn gốc hình thành Trái Đất; mô tả ba lớp bên trong; phân biệt vỏ lục địa với vỏ đại dương; phân biệt khoáng vật với đá và nêu ba nhóm đá theo nguồn gốc; tính nhanh độ dày vỏ so với bán kính Trái Đất.

Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 4

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Nguồn gốc: lịch sử Trái Đất bắt đầu từ khoảng 4,5 tỉ năm trước. Theo một giả thuyết, khí và bụi quanh Mặt Trời chuyển động theo quỹ đạo elip, dần ngưng tụ thành các hành tinh; Trái Đất nóng lên, vật chất sắp xếp thành các lớp.
  • 2Ba lớp đồng tâm (theo sóng địa chấn): ngoài cùng là vỏ, rồi manti, trong cùng là nhân. Vỏ là lớp cứng, mỏng nhất: dày từ 5 km (đại dương) đến 70 km (lục địa).
  • 3Hai kiểu vỏ: vỏ lục địa dày hơn, có ba tầng (trầm tích, granit, badan), chủ yếu là granit; vỏ đại dương mỏng hơn, chủ yếu là badan, không có tầng granit. Ranh giới dưới của vỏ là mặt Mô-hô.
  • 4Vật liệu: vỏ cấu tạo bằng khoáng vật và đá (đá = tập hợp một hay nhiều khoáng vật). Ba nhóm đá theo nguồn gốc: macma (nguội lạnh của silicat nóng chảy), trầm tích (lắng tụ, nén chặt vật liệu vụn), biến chất (đá có sẵn bị biến đổi sâu sắc do nhiệt, áp suất).
  • 5Tính nhanh: tỉ lệ độ dày = độ dày : bán kính (6 370 km) × 100 (%); gấp mấy lần = số lớn : số bé; bán kính nhân = 6 370 − độ sâu đáy manti; mô hình = độ dày thật : tỉ lệ thu nhỏ.

👀 Nhìn là hiểu

Trình diễn tự chạy 4 cảnh: khí bụi ngưng tụ thành Trái Đất, lát cắt ba lớp vẽ đúng tỉ lệ (vỏ chỉ là một vạch mỏng), hai kiểu vỏ trong lát cắt kiểu Hình 4, ba nhóm đá nối với nhau. Nút "Khoan xuống tâm": kéo mũi khoan theo độ sâu, thấy mình đang ở lớp nào. Nút "Kéo thẻ vào lát cắt": kéo 8 thẻ đặc điểm thả vào vỏ lục địa, vỏ đại dương, manti, nhân; thẻ "vỏ là lớp dày nhất" là thẻ bẫy.

☀️Minh hoạ một giả thuyết, không đúng tỉ lệ.

Khí và bụi quay quanh Mặt Trời, dần ngưng tụ…

1 🌍 Nguồn gốc và ba lớp bên trong

Cần nhớ

  • ✦Có nhiều giả thuyết về nguồn gốc Trái Đất, gắn với sự hình thành hệ Mặt Trời. Một giả thuyết: Mặt Trời đi qua đám mây bụi và khí; do lực hấp dẫn, khí và bụi chuyển động quanh Mặt Trời theo quỹ đạo elip, dần ngưng tụ thành các hành tinh, trong đó có Trái Đất.
  • ✦Khi Trái Đất đã có khối lượng lớn, nó nóng lên, vật chất bên trong nóng chảy và sắp xếp thành các lớp.
  • ✦Theo tài liệu nghiên cứu sóng địa chấn, Trái Đất có ba lớp đồng tâm: ngoài cùng là vỏ, tiếp đến là manti, trong cùng là nhân.

Ba lớp bên trong Trái Đất

LớpĐáy lớp ở độ sâuGhi nhớ
Vỏ5 – 70 km (SGK)Mỏng nhất, cứng; nơi diễn ra sự sống
Manti≈ 2 900 km *Dưới mặt Mô-hô, chiếm phần lớn thể tích
Nhân ngoài≈ 5 100 km *Ở trạng thái lỏng
Nhân trong≈ 6 370 km *Ở trạng thái rắn (áp suất rất lớn)

Chú thích

  • ✦Dấu * là số liệu ngoài SGK (lấy từ tài liệu ôn tập, làm tròn) để bạn hình dung tỉ lệ; đề kiểm tra thường chỉ hỏi thứ tự ba lớp và độ dày vỏ 5 – 70 km.
  • ✦⚠️ Bẫy hay gặp: "Vỏ là lớp dày nhất" — sai, vỏ mỏng nhất (như vỏ quả táo). "Nhân hoàn toàn lỏng" — sai, nhân ngoài lỏng nhưng nhân trong rắn.

2 🧱 Vỏ Trái Đất: hai kiểu vỏ

Cần nhớ

  • ✦Vỏ Trái Đất là lớp vật chất cứng ngoài cùng, dày dao động từ 5 km (ở đại dương) đến 70 km (ở lục địa).
  • ✦Căn cứ vào thành phần cấu tạo và độ dày, vỏ chia thành vỏ lục địa và vỏ đại dương.
  • ✦Các tầng đá (Hình 4 SGK): tầng trầm tích ở trên cùng, không liên tục, dày không đều (vật liệu vụn bị nén chặt); tầng granit gồm đá nhẹ; tầng badan gồm đá nặng hơn.
  • ✦Mặt Mô-hô là ranh giới giữa vỏ và manti (nhà địa chất Crô-a-ti-a Mô-hô-rô-vich xác định lần đầu năm 1909).

So sánh hai kiểu vỏ

Vỏ lục địaVỏ đại dương
Độ dàyDày hơn (tới khoảng 70 km)Mỏng hơn (khoảng 5 km)
Tầng đáTrầm tích, granit, badanTrầm tích mỏng, badan; không có tầng granit
Chủ yếu làGranit (đá nhẹ)Badan (đá nặng hơn)
Ở đâuDưới các lục địaDưới đáy đại dương

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Vỏ lục địa và vỏ đại dương giống nhau" — sai: khác độ dày và khác tầng đá (đại dương không có tầng granit).
  • ✦Thứ tự tầng của vỏ lục địa từ trên xuống: trầm tích → granit → badan. Đừng đảo granit và badan: đá nhẹ nằm trên, đá nặng nằm dưới.
  • ✦Vỏ chỉ chiếm khoảng 1 % thể tích và 0,5 % khối lượng Trái Đất, nhưng là lớp quan trọng nhất với sự sống và hoạt động của con người; thành phần chủ yếu là si-lic và nhôm nên còn gọi là quyển sial.

3 🪨 Khoáng vật và ba nhóm đá

Cần nhớ

  • ✦Khoáng vật là những nguyên tố tự nhiên hoặc hợp chất hoá học trong thiên nhiên, xuất hiện do kết quả của các quá trình địa chất.
  • ✦Đá là tập hợp của một hay nhiều khoáng vật và là bộ phận chủ yếu cấu tạo nên vỏ Trái Đất.
  • ✦Theo nguồn gốc, đá chia ba nhóm: macma, trầm tích, biến chất.

Ba nhóm đá theo nguồn gốc

Nhóm đáHình thànhVí dụ
MacmaDo quá trình ngưng kết (nguội lạnh) của các silicat nóng chảyGranit, badan
Trầm tíchỞ các vùng trũng, do lắng tụ và nén chặt các vật liệu vụn nhỏĐá vôi, sa thạch
Biến chấtTừ đá macma hoặc đá trầm tích bị biến đổi sâu sắc do tác động của nhiệt, áp suấtĐá gơnai, đá hoa, đá phiến

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Khoáng vật và đá là một" — sai: đá là tập hợp của một hay nhiều khoáng vật. Ví dụ đá granit gồm các khoáng vật như thạch anh, fenspat, mica.
  • ✦Đá vôi là đá trầm tích; chỉ khi bị nhiệt, áp suất làm biến đổi sâu sắc mới thành đá hoa (biến chất).
  • ✦Cách nhớ: nguội → macma; lắng + nén → trầm tích; nóng + ép → biến chất.

4 📏 Tính nhanh: vỏ mỏng đến mức nào

Dạng bài

So sánh độ dày với bán kính Trái Đất

  1. 1 Đổi mọi số về cùng đơn vị (km) rồi mới chia: bán kính Trái Đất khoảng 6 370 km.
  2. 2 Tỉ lệ (%) = độ dày : bán kính × 100; "gấp bao nhiêu lần" = số lớn : số bé.
  3. 3 Thu nhỏ theo mô hình: độ dài trên mô hình = độ dài thật : tỉ lệ (1 cm ↔ 1 000 km nghĩa là 1 000 km thật chỉ còn 1 cm).
  4. 4 Kiểm tra: vỏ mỏng nhất nên tỉ lệ phải rất nhỏ (cỡ vài phần trăm trở xuống); kết quả lớn hơn manti là sai.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị (lấy 70 km chia cho 6 370 m) hoặc lấy tỉ lệ ngược 6 370 : 70.

🍎
Làm mẫu

Coi Trái Đất như quả táo bán kính 6,37 cm (1 cm ↔ 1 000 km). Vỏ lục địa dày nhất 70 km thì trên quả táo dày bao nhiêu milimét? Chiếm bao nhiêu % bán kính?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🌍

Nguồn gốc và ba lớp

  1. 1
    Nhận biết

    Theo SGK, lịch sử Trái Đất bắt đầu từ cách đây khoảng

  2. 2
    Nhận biết

    Theo tài liệu nghiên cứu sóng địa chấn, Trái Đất có ba lớp đồng tâm xếp từ ngoài vào trong là

  3. 3
    Thông hiểu

    Theo giả thuyết nêu trong SGK, các hành tinh (có Trái Đất) hình thành do

🧅

Các lớp bên trong

  1. 1
    Nhận biết

    Trong ba lớp bên trong của Trái Đất, lớp mỏng nhất là

  2. 2
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng: Nhân ngoài nằm trong khoảng độ sâu nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Nhân trong ở trạng thái rắn dù nhiệt độ ở đó rất cao, chủ yếu do nhân tố nào?

  4. 4
    Vận dụng

    Vỏ Trái Đất chỉ chiếm khoảng 1 % thể tích nhưng được coi là lớp quan trọng nhất đối với con người, vì

🧱

Hai kiểu vỏ

  1. 1
    Nhận biết

    Căn cứ vào thành phần cấu tạo và độ dày, vỏ Trái Đất được chia thành hai kiểu chính là

  2. 2
    Thông hiểu

    Điểm khác nhau cơ bản giữa vỏ đại dương và vỏ lục địa là

  3. 3
    Thông hiểu

    Theo Hình 4 (SGK), các tầng đá của vỏ lục địa xếp từ trên xuống dưới là

  4. 4
    Vận dụng

    Vì sao dưới đáy đại dương, mặt Mô-hô nằm nông hơn nhiều so với dưới các lục địa?

🪨

Khoáng vật và ba nhóm đá

  1. 1
    Nhận biết

    Đá vôi thuộc nhóm đá

  2. 2
    Nhận biết

    Đá macma được tạo thành do

  3. 3
    Thông hiểu

    Đá gơnai, đá hoa, đá phiến thuộc nhóm đá biến chất vì chúng

  4. 4
    Thông hiểu

    Phát biểu nào sau đây đúng về khoáng vật và đá?

  5. 5
    Vận dụng

    Một mẫu đá gồm nhiều lớp mỏng xếp chồng, bên trong có hoá thạch vỏ sò. Nhiều khả năng đó là

📏

Tính nhanh (số liệu minh hoạ)

  1. 1
    Thông hiểu Theo SGK, vỏ lục địa dày nhất khoảng 70 km, vỏ đại dương khoảng 5 km. Vỏ lục địa dày nhất gấp lần vỏ đại dương.
  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Biết bán kính Trái Đất khoảng 6 370 km. Phần nhân (nhân ngoài và nhân trong) có bán kính km.
  3. 3
    Vận dụng Coi Trái Đất là quả táo bán kính 6,37 cm (1 cm ứng với 1 000 km). Vỏ lục địa dày 70 km thì trên quả táo dày mm.
  4. 4
    Vận dụng Vỏ chiếm khoảng 1 % thể tích và 0,5 % khối lượng Trái Đất. Mật độ của vỏ bằng lần mật độ trung bình của cả Trái Đất.

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Nhận định nào sau đây đúng về vỏ Trái Đất?

  2. 2
    Vận dụng

    Một mảng vỏ dày khoảng 5 km, cấu tạo chủ yếu bằng badan, không có tầng granit, nằm dưới đáy biển. Đó là

  3. 3
    Thông hiểu

    Cặp "đá – nhóm đá" nào sau đây đúng?

  4. 4
    Vận dụng

    Mô hình Trái Đất có 1 cm ứng với 100 km. Vỏ đại dương dày 5 km thì trên mô hình dày khoảng

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng độ sâu đáy các lớp bên trong Trái Đất (bán kính Trái Đất khoảng 6 370 km):

    a)Vỏ là lớp mỏng nhất trong bốn lớp ở bảng.

    b)Bề dày của manti lớn hơn bán kính của nhân.

    c)Nhân ngoài dày khoảng 2 200 km.

    d)Nhân trong dày hơn 2 000 km.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho các thông tin về vỏ Trái Đất và vật liệu cấu tạo vỏ:

    a)Vỏ lục địa cấu tạo chủ yếu bằng granit, vỏ đại dương chủ yếu bằng badan.

    b)Vỏ đại dương có đủ ba tầng đá như vỏ lục địa.

    c)Đá biến chất có thể được tạo thành từ đá macma hoặc đá trầm tích.

    d)Đá vôi và sa thạch được tạo thành do silicat nóng chảy nguội lạnh.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Vỏ lục địa dày nhất 70 km, bán kính Trái Đất 6 370 km. Độ dày đó chiếm bao nhiêu % bán kính? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Nhân ngoài dày bao nhiêu km? Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, bán kính nhân trong là bao nhiêu km? Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Đáy manti ở độ sâu 2 900 km, chiếm bao nhiêu % bán kính Trái Đất (6 370 km)? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Mô hình có 1 cm ứng với 100 km. Vỏ lục địa dày nhất (70 km) dày hơn vỏ đại dương (5 km) bao nhiêu cm trên mô hình? Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Vỏ chiếm 0,5 % khối lượng Trái Đất. Manti và nhân cộng lại chiếm bao nhiêu % khối lượng? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: thứ tự ba lớp, độ dày vỏ (5 – 70 km), đặc điểm hai kiểu vỏ (granit – badan), thứ tự tầng đá của vỏ lục địa, nguồn gốc ba nhóm đá và ví dụ (đá vôi, sa thạch, granit, badan, đá hoa, gơnai).
  • •Phần II hay cho bảng độ dày các lớp hoặc mô tả mặt cắt: ý dễ mất điểm là coi vỏ là lớp dày nhất, cho vỏ đại dương có tầng granit, xếp đá vôi vào nhóm biến chất, nhầm khoáng vật với đá.
  • •Phần III: tính tỉ lệ độ dày so với bán kính, độ dày một lớp từ hai mốc độ sâu, thu nhỏ theo mô hình. Bài này nối với Bài 6 (Thạch quyển, thuyết kiến tạo mảng) và Bài 7 (Nội lực, ngoại lực); lên Địa lí 12, đá vôi và địa hình các-xtơ gặp lại ở bài thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Hệ quả địa lí các chuyển động của Trái Đất