Địa lý lớp 10
Bài 2 · Cơ bản

Một số phương pháp biểu hiện các đối tượng địa lí trên bản đồ

Phân biệt năm phương pháp biểu hiện: kí hiệu, đường chuyển động, chấm điểm, khoanh vùng, bản đồ – biểu đồ (đối tượng, hình thức, khả năng thể hiện); chọn đúng phương pháp cho một đối tượng; đọc số liệu từ chú giải của bản đồ.

Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 2

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Câu hỏi đầu tiên: đối tượng phân bố kiểu nào? Theo điểm ⇒ kí hiệu; di chuyển ⇒ đường chuyển động (mũi tên); rải rác, lẻ tẻ ⇒ chấm điểm; thành vùng ⇒ khoanh vùng; số liệu theo từng đơn vị lãnh thổ ⇒ bản đồ – biểu đồ.
  • 2Kí hiệu (mỏ, nhà máy): vị trí, số lượng, cấu trúc, chất lượng qua hình dạng, màu sắc, kích thước. Mũi tên (gió, bão, di dân): hướng, cùng màu sắc, độ rộng của mũi tên.
  • 3Chấm điểm (dân cư): mỗi chấm ứng với một số lượng nhất định, chỗ chấm dày là nơi tập trung. Khoanh vùng (vùng cây trồng, rừng, dân tộc): đường nét liền, nét đứt, màu sắc, kí hiệu hoặc chữ.
  • 4Bản đồ – biểu đồ: đặt biểu đồ cột, tròn… vào từng tỉnh, từng nước ⇒ cho giá trị tổng cộng của đơn vị đó, nhưng không cho biết vị trí cụ thể bên trong đơn vị.
  • 5Tính nhanh: số thật = số đo trên bản đồ × giá trị 1 đơn vị chú giải (vd. 1 mm cột = 50 000 ha; 1 chấm = 500 000 người); năng suất = sản lượng : diện tích.

👀 Nhìn là hiểu

Bản đồ Việt Nam giản lược tự chạy 5 cảnh, mỗi cảnh hiện một lớp: kí hiệu (nhà máy điện to nhỏ theo công suất, mỏ than) → mũi tên gió, bão → chấm dân cư → vùng cà phê Tây Nguyên → cột diện tích, sản lượng lúa theo tỉnh. Bấm "Tự chơi": kéo 10 thẻ đối tượng vào ô phương pháp, thả đúng thì lớp tương ứng hiện lên bản đồ; thẻ "đường đẳng nhiệt" là thẻ bẫy, thả vào ô "Không thuộc năm phương pháp".

Hà NộiTP. HCMvùng cà phêThanh HoáNghệ AnKiên GiangĐồng ThápLong AnCà MaubãoQĐ. Hoàng SaQĐ. Trường Sa▲ Kí hiệuSơ đồ giản lược, không theo tỉ lệ; số liệu minh hoạ.

Kí hiệu: đặt đúng điểm có nhà máy, mỏ.

1 📍 Phương pháp kí hiệu và đường chuyển động

Cần nhớ

  • ✦Kí hiệu thể hiện đối tượng phân bố theo những điểm cụ thể (đỉnh núi, mỏ khoáng sản…) hoặc tập trung trên diện tích nhỏ không vẽ theo tỉ lệ được (nhà máy, điểm dân cư, trường học…). Kí hiệu đặt chính xác vào vị trí của đối tượng.
  • ✦Kí hiệu có nhiều dạng (hình học, chữ, tượng hình). Qua hình dạng, màu sắc, kích thước kí hiệu cho biết chất lượng, số lượng, cấu trúc, sự phát triển của đối tượng: nhà máy điện công suất trên 1 000 MW vẽ khác nhà máy dưới 1 000 MW (hình 2.1 SGK).
  • ✦Đường chuyển động thể hiện sự di chuyển của đối tượng, hiện tượng tự nhiên, kinh tế – xã hội bằng mũi tên; đặc điểm thể hiện qua màu sắc, độ rộng và hướng của mũi tên (gió mùa hạ đỏ, gió mùa đông xanh, bão theo tần suất: hình 2.2 SGK).

Kí hiệu và đường chuyển động

Kí hiệuĐường chuyển động
Đối tượngPhân bố theo điểm cụ thểDi chuyển trong không gian
Hình thứcKí hiệu hình học, chữ, tượng hình đặt đúng vị tríMũi tên
Thể hiện đượcVị trí, số lượng, cấu trúc, chất lượngHướng; màu sắc, độ rộng cho đặc điểm (khối lượng, tần suất)
Ví dụNhà máy điện, mỏ khoáng sảnGió, bão, di dân, luồng hàng

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Kí hiệu chỉ cho biết vị trí" — sai: kích thước, màu sắc của kí hiệu còn cho biết số lượng, chất lượng (nhà máy lớn vẽ to hơn).
  • ✦"Mũi tên chỉ cho biết hướng đi" — sai: độ rộng mũi tên thể hiện khối lượng, màu sắc thể hiện chất lượng, loại hiện tượng.

2 🔴 Phương pháp chấm điểm và khoanh vùng

Cần nhớ

  • ✦Chấm điểm biểu hiện đối tượng phân tán nhỏ lẻ trên lãnh thổ bằng sự phân bố của các điểm chấm; mỗi chấm ứng với một số lượng nhất định (hình 2.4 SGK: mỗi chấm 500 000 người). Phương pháp này chủ yếu thể hiện số lượng.
  • ✦Khoanh vùng thể hiện đối tượng phân bố theo vùng nhưng không đều khắp lãnh thổ, chỉ có ở một số vùng nhất định (vùng cây trồng, vùng rừng, đồng cỏ, vùng các dân tộc). Khoanh bằng đường nét liền, nét đứt, màu sắc, kí hiệu hoặc chữ (hình 2.5: ranh giới rõ rệt hoặc không rõ rệt).

Chấm điểm và khoanh vùng

Chấm điểmKhoanh vùng
Đối tượngPhân tán, lẻ tẻ trên lãnh thổPhân bố thành vùng, không đều khắp lãnh thổ
Hình thứcCác điểm chấm, mỗi chấm một số lượngĐường viền, màu nền, kí hiệu hoặc chữ trong vùng
Thể hiện đượcSố lượng, độ dày chấm = mức tập trungPhạm vi phân bố của đối tượng
Ví dụDân cư, đàn gia súcVùng trồng cà phê, vùng các dân tộc

Dạng bài

Từ số chấm đếm ra số lượng

  1. 1 Đọc chú giải: một chấm ứng với bao nhiêu (vd. 500 000 người).
  2. 2 Đếm số chấm trong vùng cần tính.
  3. 3 Số lượng = số chấm × giá trị một chấm; đổi sang đơn vị đề yêu cầu (triệu người).
  4. 4 Kiểm tra: vùng chấm dày hơn thì số lượng phải lớn hơn; đổi ngược lại (số lượng : giá trị một chấm) phải ra đúng số chấm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị: 12 × 500 000 = 6 000 000 người, nhưng ghi 6 000 triệu hoặc 60 triệu.

🔴
Làm mẫu

Vùng N có 12 chấm, mỗi chấm ứng với 500 000 người (số liệu minh hoạ). Dân số vùng N khoảng bao nhiêu?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Chấm điểm và khoanh vùng dùng thay nhau được" — sai: chấm điểm cho đối tượng rải rác, độ dày chấm cho mật độ; khoanh vùng cho đối tượng liền thành vùng.
  • ✦Dân cư nói chung thể hiện bằng chấm điểm (hoặc kí hiệu cho điểm dân cư lớn); vùng phân bố một dân tộc thì khoanh vùng.

3 📊 Phương pháp bản đồ – biểu đồ

Cần nhớ

  • ✦Bản đồ – biểu đồ thể hiện giá trị tổng cộng của đối tượng địa lí theo từng đơn vị lãnh thổ (đơn vị hành chính) bằng cách đặt biểu đồ vào phạm vi từng đơn vị. Ví dụ: xuất, nhập khẩu từng nước; số dân của một tỉnh; sản lượng lúa từng tỉnh.
  • ✦Dùng được biểu đồ cột, biểu đồ tròn… Thể hiện được số lượng, chất lượng; thường dùng trên bản đồ kinh tế – xã hội.
  • ✦Đọc số liệu phải xem chú giải: hình 2.3 SGK quy ước diện tích trồng lúa 1 mm ứng với 50 000 ha, sản lượng lúa 1 mm ứng với 100 000 tấn.

Ba tỉnh trên bản đồ – biểu đồ (số liệu minh hoạ)

TỉnhCột diện tích (mm)Cột sản lượng (mm)
A1024
B612
C46

Dạng bài

Đọc số liệu từ cột trên bản đồ – biểu đồ

  1. 1 Đọc chú giải: 1 mm của từng loại cột ứng với bao nhiêu (đơn vị gì).
  2. 2 Đo độ cao từng cột (mm).
  3. 3 Số thật = độ cao cột × giá trị 1 mm; đổi cùng một đơn vị (nghìn ha, nghìn tấn).
  4. 4 Năng suất = sản lượng : diện tích (tấn/ha).
  5. 5 Kiểm tra: diện tích × năng suất phải trở lại đúng sản lượng ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng nhầm giá trị 1 mm: lấy 50 000 cho cột sản lượng hoặc 100 000 cho cột diện tích (hai cột có chú giải khác nhau).

🌾
Làm mẫu

Tỉnh A có cột diện tích cao 10 mm, cột sản lượng cao 24 mm (số liệu minh hoạ, chú giải như hình 2.3). Tính diện tích, sản lượng và năng suất lúa của tỉnh A.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Bản đồ – biểu đồ cho biết vị trí chính xác của đối tượng" — sai: biểu đồ đặt giữa tỉnh không chỉ ra cánh đồng nằm ở đâu; nó chỉ cho giá trị tổng cộng của cả tỉnh.
  • ✦Cột cao chưa chắc năng suất cao: năng suất = sản lượng : diện tích, phải tính, không đoán theo chiều cao một cột.

4 🧩 Chọn phương pháp cho đối tượng

Năm phương pháp biểu hiện — tổng hợp

Phương phápĐối tượngThể hiện đượcVí dụ
Kí hiệuĐiểm cụ thểVị trí, số lượng, cấu trúc, chất lượngMỏ, nhà máy
Đường chuyển độngDi chuyểnHướng, khối lượng, đặc điểmGió, bão, di dân
Chấm điểmPhân tán, lẻ tẻSố lượng, mức tập trungDân cư
Khoanh vùngThành vùngPhạm vi phân bốVùng cây trồng
Bản đồ – biểu đồSố liệu theo đơn vị lãnh thổGiá trị tổng cộng, cơ cấuSản lượng lúa từng tỉnh

Dạng bài

Chọn phương pháp cho một đối tượng

  1. 1 Hỏi: đối tượng đứng yên hay di chuyển? Di chuyển ⇒ đường chuyển động.
  2. 2 Đứng yên: nằm ở điểm cụ thể (kí hiệu), rải rác (chấm điểm) hay liền thành vùng (khoanh vùng)?
  3. 3 Nếu đề cho số liệu theo từng tỉnh, từng nước ⇒ bản đồ – biểu đồ.
  4. 4 Kiểm tra: phương pháp đã chọn có thể hiện được điều đề hỏi không (vị trí? số lượng? phạm vi? hướng?) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy chữ "dân cư" là chọn chấm điểm ngay; nếu đề hỏi vùng phân bố một dân tộc thì phải khoanh vùng, còn số dân từng tỉnh thì bản đồ – biểu đồ.

🧩
Làm mẫu

Chọn phương pháp thể hiện: (a) các mỏ khoáng sản; (b) sự di dân từ nông thôn ra đô thị; (c) phân bố dân cư nông thôn.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Ngoài năm phương pháp trên, SGK còn nhắc tên các phương pháp khác: kí hiệu theo đường, đường đẳng trị (vd. đường đẳng nhiệt, đẳng cao), nền chất lượng, bản đồ – mật độ, biểu đồ định vị — chỉ cần biết tên, không nhầm với năm phương pháp của bài.
  • ✦Nhiều đối tượng trên một bản đồ thì mỗi đối tượng một phương pháp (nhà máy bằng kí hiệu, gió bằng mũi tên…): bản đồ trong SGK thường kết hợp nhiều phương pháp.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

📍

Kí hiệu, đường chuyển động

  1. 1
    Nhận biết

    Phương pháp kí hiệu dùng để thể hiện các đối tượng địa lí

  2. 2
    Nhận biết

    Trên bản đồ, sự di chuyển của các đối tượng địa lí được thể hiện bằng

  3. 3
    Nhận biết

    Kích thước của kí hiệu nhà máy điện trên bản đồ thường cho biết

  4. 4
    Thông hiểu

    Trên bản đồ gió và bão, mũi tên rộng hơn cho biết điều gì?

🔴

Chấm điểm, khoanh vùng

  1. 1
    Thông hiểu

    Dân cư thường được thể hiện bằng phương pháp chấm điểm vì dân cư

  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng số chấm trên bản đồ (mỗi chấm ứng với 500 000 người, số liệu minh hoạ): Dân số vùng N khoảng triệu người.
  3. 3
    Thông hiểu Dựa vào bảng số chấm (mỗi chấm 500 000 người, số liệu minh hoạ): Dân số vùng P khoảng triệu người.
  4. 4
    Vận dụng Dựa vào bảng số chấm (số liệu minh hoạ): Dân số vùng M gấp khoảng lần vùng N (làm tròn một chữ số thập phân).
  5. 5
    Thông hiểu

    Phương pháp khoanh vùng thích hợp nhất để thể hiện

📊

Bản đồ – biểu đồ, đọc số liệu

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng độ cao cột trên bản đồ – biểu đồ (số liệu minh hoạ; chú giải: diện tích 1 mm = 50 000 ha, sản lượng 1 mm = 100 000 tấn): Diện tích lúa của tỉnh C là nghìn ha.
  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng độ cao cột (chú giải: diện tích 1 mm = 50 000 ha, sản lượng 1 mm = 100 000 tấn): Sản lượng lúa của tỉnh A là nghìn tấn.
  3. 3
    Vận dụng Dựa vào bảng độ cao cột (chú giải: diện tích 1 mm = 50 000 ha, sản lượng 1 mm = 100 000 tấn): Năng suất lúa của tỉnh B là tấn/ha.
  4. 4
    Vận dụng

    Dựa vào bảng độ cao cột (chú giải: diện tích 1 mm = 50 000 ha, sản lượng 1 mm = 100 000 tấn): Tỉnh có năng suất lúa cao nhất là

  5. 5
    Thông hiểu

    Hạn chế của phương pháp bản đồ – biểu đồ là

🧩

Chọn phương pháp

  1. 1
    Nhận biết

    Để thể hiện luồng hàng xuất khẩu từ Việt Nam sang các nước với khối lượng khác nhau, nên dùng phương pháp nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Để thể hiện sản lượng điện của từng tỉnh (giá trị tổng cộng theo đơn vị hành chính), thường dùng phương pháp

  3. 3
    Thông hiểu

    Vùng phân bố rừng ngập mặn ven biển thường được thể hiện bằng phương pháp

  4. 4
    Vận dụng

    Một bản đồ cần thể hiện đồng thời vị trí và quy mô (công suất) của các nhà máy nhiệt điện. Cách thể hiện hợp lí là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Để thể hiện các mỏ khoáng sản trên bản đồ, người ta thường dùng phương pháp

  2. 2
    Thông hiểu

    Điểm KHÁC nhau cơ bản giữa chấm điểm và khoanh vùng là

  3. 3
    Vận dụng

    Biểu đồ cột đặt giữa lãnh thổ một tỉnh trên bản đồ – biểu đồ cho biết điều gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Phương pháp đường chuyển động KHÔNG dùng để thể hiện đối tượng nào sau đây?

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng độ cao cột trên bản đồ – biểu đồ (số liệu minh hoạ; chú giải: diện tích 1 mm = 50 000 ha, sản lượng 1 mm = 100 000 tấn):

    a)Tỉnh A có diện tích lúa lớn nhất trong ba tỉnh.

    b)Sản lượng lúa của tỉnh B là 1 200 nghìn tấn.

    c)Năng suất lúa của tỉnh C cao hơn tỉnh A.

    d)Chiều cao các cột cho biết cánh đồng lúa của mỗi tỉnh nằm ở vị trí nào trong tỉnh.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho các nhận định về các phương pháp biểu hiện đối tượng địa lí trên bản đồ:

    a)Trong phương pháp chấm điểm, mỗi chấm ứng với một số lượng nhất định của đối tượng.

    b)Chấm điểm là phương pháp phù hợp nhất để thể hiện một vùng trồng cây liền khoảnh có ranh giới rõ rệt.

    c)Khoanh vùng có thể dùng đường nét liền, nét đứt, màu sắc, kí hiệu hoặc viết tên đối tượng vào vùng.

    d)Phương pháp đường chuyển động chỉ cho biết hướng, không thể hiện được khối lượng.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ; chú giải: diện tích 1 mm = 50 000 ha, sản lượng 1 mm = 100 000 tấn): Diện tích lúa của tỉnh A là bao nhiêu nghìn ha? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, sản lượng lúa của tỉnh B là bao nhiêu nghìn tấn? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, năng suất lúa của tỉnh A là bao nhiêu tấn/ha? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, năng suất lúa của tỉnh A hơn tỉnh C bao nhiêu tấn/ha? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Thông hiểu Dựa vào bảng số chấm (mỗi chấm 500 000 người, số liệu minh hoạ): Dân số vùng M là bao nhiêu triệu người? Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Với bảng số chấm ở câu trên, dân số vùng M gấp bao nhiêu lần vùng N? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: chọn phương pháp cho đối tượng (mỏ khoáng sản, gió, dân cư, vùng cây trồng, sản lượng từng tỉnh), phân biệt chấm điểm với khoanh vùng, hạn chế của bản đồ – biểu đồ, ý nghĩa độ rộng mũi tên.
  • •Phần II hay cho bảng độ cao cột hoặc mô tả một bản đồ: ý dễ mất điểm là cho rằng biểu đồ trong tỉnh chỉ ra vị trí cánh đồng, hoặc đoán năng suất theo chiều cao cột thay vì tính.
  • •Phần III: số thật = số đo × giá trị 1 đơn vị chú giải, rồi năng suất = sản lượng : diện tích, gấp mấy lần. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp: đọc kĩ chú giải (hai loại cột có giá trị 1 mm khác nhau).
  • •Nối với: bài 3 (tỉ lệ bản đồ, bản đồ số), bài 19 – 20 (dân số, phân bố dân cư — bản đồ chấm điểm), Địa lí 12 (đọc Atlat, bản đồ khí hậu, dân cư).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Sử dụng bản đồ trong học tập và đời sống, một số ứng dụng của GPS và bản đồ số trong đời sống