Một số phương pháp biểu hiện các đối tượng địa lí trên bản đồ
Phân biệt năm phương pháp biểu hiện: kí hiệu, đường chuyển động, chấm điểm, khoanh vùng, bản đồ – biểu đồ (đối tượng, hình thức, khả năng thể hiện); chọn đúng phương pháp cho một đối tượng; đọc số liệu từ chú giải của bản đồ.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 2
⚡ Nhớ nhanh
- 1Câu hỏi đầu tiên: đối tượng phân bố kiểu nào? Theo điểm ⇒ kí hiệu; di chuyển ⇒ đường chuyển động (mũi tên); rải rác, lẻ tẻ ⇒ chấm điểm; thành vùng ⇒ khoanh vùng; số liệu theo từng đơn vị lãnh thổ ⇒ bản đồ – biểu đồ.
- 2Kí hiệu (mỏ, nhà máy): vị trí, số lượng, cấu trúc, chất lượng qua hình dạng, màu sắc, kích thước. Mũi tên (gió, bão, di dân): hướng, cùng màu sắc, độ rộng của mũi tên.
- 3Chấm điểm (dân cư): mỗi chấm ứng với một số lượng nhất định, chỗ chấm dày là nơi tập trung. Khoanh vùng (vùng cây trồng, rừng, dân tộc): đường nét liền, nét đứt, màu sắc, kí hiệu hoặc chữ.
- 4Bản đồ – biểu đồ: đặt biểu đồ cột, tròn… vào từng tỉnh, từng nước ⇒ cho giá trị tổng cộng của đơn vị đó, nhưng không cho biết vị trí cụ thể bên trong đơn vị.
- 5Tính nhanh: số thật = số đo trên bản đồ × giá trị 1 đơn vị chú giải (vd. 1 mm cột = 50 000 ha; 1 chấm = 500 000 người); năng suất = sản lượng : diện tích.
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ Việt Nam giản lược tự chạy 5 cảnh, mỗi cảnh hiện một lớp: kí hiệu (nhà máy điện to nhỏ theo công suất, mỏ than) → mũi tên gió, bão → chấm dân cư → vùng cà phê Tây Nguyên → cột diện tích, sản lượng lúa theo tỉnh. Bấm "Tự chơi": kéo 10 thẻ đối tượng vào ô phương pháp, thả đúng thì lớp tương ứng hiện lên bản đồ; thẻ "đường đẳng nhiệt" là thẻ bẫy, thả vào ô "Không thuộc năm phương pháp".
Kí hiệu: đặt đúng điểm có nhà máy, mỏ.
1 📍 Phương pháp kí hiệu và đường chuyển động
Cần nhớ
- ✦Kí hiệu thể hiện đối tượng phân bố theo những điểm cụ thể (đỉnh núi, mỏ khoáng sản…) hoặc tập trung trên diện tích nhỏ không vẽ theo tỉ lệ được (nhà máy, điểm dân cư, trường học…). Kí hiệu đặt chính xác vào vị trí của đối tượng.
- ✦Kí hiệu có nhiều dạng (hình học, chữ, tượng hình). Qua hình dạng, màu sắc, kích thước kí hiệu cho biết chất lượng, số lượng, cấu trúc, sự phát triển của đối tượng: nhà máy điện công suất trên 1 000 MW vẽ khác nhà máy dưới 1 000 MW (hình 2.1 SGK).
- ✦Đường chuyển động thể hiện sự di chuyển của đối tượng, hiện tượng tự nhiên, kinh tế – xã hội bằng mũi tên; đặc điểm thể hiện qua màu sắc, độ rộng và hướng của mũi tên (gió mùa hạ đỏ, gió mùa đông xanh, bão theo tần suất: hình 2.2 SGK).
Kí hiệu và đường chuyển động
| Kí hiệu | Đường chuyển động | |
|---|---|---|
| Đối tượng | Phân bố theo điểm cụ thể | Di chuyển trong không gian |
| Hình thức | Kí hiệu hình học, chữ, tượng hình đặt đúng vị trí | Mũi tên |
| Thể hiện được | Vị trí, số lượng, cấu trúc, chất lượng | Hướng; màu sắc, độ rộng cho đặc điểm (khối lượng, tần suất) |
| Ví dụ | Nhà máy điện, mỏ khoáng sản | Gió, bão, di dân, luồng hàng |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Kí hiệu chỉ cho biết vị trí" — sai: kích thước, màu sắc của kí hiệu còn cho biết số lượng, chất lượng (nhà máy lớn vẽ to hơn).
- ✦"Mũi tên chỉ cho biết hướng đi" — sai: độ rộng mũi tên thể hiện khối lượng, màu sắc thể hiện chất lượng, loại hiện tượng.
2 🔴 Phương pháp chấm điểm và khoanh vùng
Cần nhớ
- ✦Chấm điểm biểu hiện đối tượng phân tán nhỏ lẻ trên lãnh thổ bằng sự phân bố của các điểm chấm; mỗi chấm ứng với một số lượng nhất định (hình 2.4 SGK: mỗi chấm 500 000 người). Phương pháp này chủ yếu thể hiện số lượng.
- ✦Khoanh vùng thể hiện đối tượng phân bố theo vùng nhưng không đều khắp lãnh thổ, chỉ có ở một số vùng nhất định (vùng cây trồng, vùng rừng, đồng cỏ, vùng các dân tộc). Khoanh bằng đường nét liền, nét đứt, màu sắc, kí hiệu hoặc chữ (hình 2.5: ranh giới rõ rệt hoặc không rõ rệt).
Chấm điểm và khoanh vùng
| Chấm điểm | Khoanh vùng | |
|---|---|---|
| Đối tượng | Phân tán, lẻ tẻ trên lãnh thổ | Phân bố thành vùng, không đều khắp lãnh thổ |
| Hình thức | Các điểm chấm, mỗi chấm một số lượng | Đường viền, màu nền, kí hiệu hoặc chữ trong vùng |
| Thể hiện được | Số lượng, độ dày chấm = mức tập trung | Phạm vi phân bố của đối tượng |
| Ví dụ | Dân cư, đàn gia súc | Vùng trồng cà phê, vùng các dân tộc |
Dạng bài
Từ số chấm đếm ra số lượng
- 1 Đọc chú giải: một chấm ứng với bao nhiêu (vd. 500 000 người).
- 2 Đếm số chấm trong vùng cần tính.
- 3 Số lượng = số chấm × giá trị một chấm; đổi sang đơn vị đề yêu cầu (triệu người).
- 4 Kiểm tra: vùng chấm dày hơn thì số lượng phải lớn hơn; đổi ngược lại (số lượng : giá trị một chấm) phải ra đúng số chấm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị: 12 × 500 000 = 6 000 000 người, nhưng ghi 6 000 triệu hoặc 60 triệu.
Vùng N có 12 chấm, mỗi chấm ứng với 500 000 người (số liệu minh hoạ). Dân số vùng N khoảng bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Chấm điểm và khoanh vùng dùng thay nhau được" — sai: chấm điểm cho đối tượng rải rác, độ dày chấm cho mật độ; khoanh vùng cho đối tượng liền thành vùng.
- ✦Dân cư nói chung thể hiện bằng chấm điểm (hoặc kí hiệu cho điểm dân cư lớn); vùng phân bố một dân tộc thì khoanh vùng.
3 📊 Phương pháp bản đồ – biểu đồ
Cần nhớ
- ✦Bản đồ – biểu đồ thể hiện giá trị tổng cộng của đối tượng địa lí theo từng đơn vị lãnh thổ (đơn vị hành chính) bằng cách đặt biểu đồ vào phạm vi từng đơn vị. Ví dụ: xuất, nhập khẩu từng nước; số dân của một tỉnh; sản lượng lúa từng tỉnh.
- ✦Dùng được biểu đồ cột, biểu đồ tròn… Thể hiện được số lượng, chất lượng; thường dùng trên bản đồ kinh tế – xã hội.
- ✦Đọc số liệu phải xem chú giải: hình 2.3 SGK quy ước diện tích trồng lúa 1 mm ứng với 50 000 ha, sản lượng lúa 1 mm ứng với 100 000 tấn.
Ba tỉnh trên bản đồ – biểu đồ (số liệu minh hoạ)
| Tỉnh | Cột diện tích (mm) | Cột sản lượng (mm) |
|---|---|---|
| A | 10 | 24 |
| B | 6 | 12 |
| C | 4 | 6 |
Dạng bài
Đọc số liệu từ cột trên bản đồ – biểu đồ
- 1 Đọc chú giải: 1 mm của từng loại cột ứng với bao nhiêu (đơn vị gì).
- 2 Đo độ cao từng cột (mm).
- 3 Số thật = độ cao cột × giá trị 1 mm; đổi cùng một đơn vị (nghìn ha, nghìn tấn).
- 4 Năng suất = sản lượng : diện tích (tấn/ha).
- 5 Kiểm tra: diện tích × năng suất phải trở lại đúng sản lượng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng nhầm giá trị 1 mm: lấy 50 000 cho cột sản lượng hoặc 100 000 cho cột diện tích (hai cột có chú giải khác nhau).
Tỉnh A có cột diện tích cao 10 mm, cột sản lượng cao 24 mm (số liệu minh hoạ, chú giải như hình 2.3). Tính diện tích, sản lượng và năng suất lúa của tỉnh A.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Bản đồ – biểu đồ cho biết vị trí chính xác của đối tượng" — sai: biểu đồ đặt giữa tỉnh không chỉ ra cánh đồng nằm ở đâu; nó chỉ cho giá trị tổng cộng của cả tỉnh.
- ✦Cột cao chưa chắc năng suất cao: năng suất = sản lượng : diện tích, phải tính, không đoán theo chiều cao một cột.
4 🧩 Chọn phương pháp cho đối tượng
Năm phương pháp biểu hiện — tổng hợp
| Phương pháp | Đối tượng | Thể hiện được | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Kí hiệu | Điểm cụ thể | Vị trí, số lượng, cấu trúc, chất lượng | Mỏ, nhà máy |
| Đường chuyển động | Di chuyển | Hướng, khối lượng, đặc điểm | Gió, bão, di dân |
| Chấm điểm | Phân tán, lẻ tẻ | Số lượng, mức tập trung | Dân cư |
| Khoanh vùng | Thành vùng | Phạm vi phân bố | Vùng cây trồng |
| Bản đồ – biểu đồ | Số liệu theo đơn vị lãnh thổ | Giá trị tổng cộng, cơ cấu | Sản lượng lúa từng tỉnh |
Dạng bài
Chọn phương pháp cho một đối tượng
- 1 Hỏi: đối tượng đứng yên hay di chuyển? Di chuyển ⇒ đường chuyển động.
- 2 Đứng yên: nằm ở điểm cụ thể (kí hiệu), rải rác (chấm điểm) hay liền thành vùng (khoanh vùng)?
- 3 Nếu đề cho số liệu theo từng tỉnh, từng nước ⇒ bản đồ – biểu đồ.
- 4 Kiểm tra: phương pháp đã chọn có thể hiện được điều đề hỏi không (vị trí? số lượng? phạm vi? hướng?) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy chữ "dân cư" là chọn chấm điểm ngay; nếu đề hỏi vùng phân bố một dân tộc thì phải khoanh vùng, còn số dân từng tỉnh thì bản đồ – biểu đồ.
Chọn phương pháp thể hiện: (a) các mỏ khoáng sản; (b) sự di dân từ nông thôn ra đô thị; (c) phân bố dân cư nông thôn.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Ngoài năm phương pháp trên, SGK còn nhắc tên các phương pháp khác: kí hiệu theo đường, đường đẳng trị (vd. đường đẳng nhiệt, đẳng cao), nền chất lượng, bản đồ – mật độ, biểu đồ định vị — chỉ cần biết tên, không nhầm với năm phương pháp của bài.
- ✦Nhiều đối tượng trên một bản đồ thì mỗi đối tượng một phương pháp (nhà máy bằng kí hiệu, gió bằng mũi tên…): bản đồ trong SGK thường kết hợp nhiều phương pháp.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Kí hiệu, đường chuyển động
- 1Nhận biết
Phương pháp kí hiệu dùng để thể hiện các đối tượng địa lí
- 2Nhận biết
Trên bản đồ, sự di chuyển của các đối tượng địa lí được thể hiện bằng
- 3Nhận biết
Kích thước của kí hiệu nhà máy điện trên bản đồ thường cho biết
- 4Thông hiểu
Trên bản đồ gió và bão, mũi tên rộng hơn cho biết điều gì?
Chấm điểm, khoanh vùng
- 1Thông hiểu
Dân cư thường được thể hiện bằng phương pháp chấm điểm vì dân cư
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng số chấm trên bản đồ (mỗi chấm ứng với 500 000 người, số liệu minh hoạ): Dân số vùng N khoảng triệu người.
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng số chấm (mỗi chấm 500 000 người, số liệu minh hoạ): Dân số vùng P khoảng triệu người.
- 4Vận dụng Dựa vào bảng số chấm (số liệu minh hoạ): Dân số vùng M gấp khoảng lần vùng N (làm tròn một chữ số thập phân).
- 5Thông hiểu
Phương pháp khoanh vùng thích hợp nhất để thể hiện
Bản đồ – biểu đồ, đọc số liệu
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng độ cao cột trên bản đồ – biểu đồ (số liệu minh hoạ; chú giải: diện tích 1 mm = 50 000 ha, sản lượng 1 mm = 100 000 tấn): Diện tích lúa của tỉnh C là nghìn ha.
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng độ cao cột (chú giải: diện tích 1 mm = 50 000 ha, sản lượng 1 mm = 100 000 tấn): Sản lượng lúa của tỉnh A là nghìn tấn.
- 3Vận dụng Dựa vào bảng độ cao cột (chú giải: diện tích 1 mm = 50 000 ha, sản lượng 1 mm = 100 000 tấn): Năng suất lúa của tỉnh B là tấn/ha.
- 4Vận dụng
Dựa vào bảng độ cao cột (chú giải: diện tích 1 mm = 50 000 ha, sản lượng 1 mm = 100 000 tấn): Tỉnh có năng suất lúa cao nhất là
- 5Thông hiểu
Hạn chế của phương pháp bản đồ – biểu đồ là
Chọn phương pháp
- 1Nhận biết
Để thể hiện luồng hàng xuất khẩu từ Việt Nam sang các nước với khối lượng khác nhau, nên dùng phương pháp nào?
- 2Thông hiểu
Để thể hiện sản lượng điện của từng tỉnh (giá trị tổng cộng theo đơn vị hành chính), thường dùng phương pháp
- 3Thông hiểu
Vùng phân bố rừng ngập mặn ven biển thường được thể hiện bằng phương pháp
- 4Vận dụng
Một bản đồ cần thể hiện đồng thời vị trí và quy mô (công suất) của các nhà máy nhiệt điện. Cách thể hiện hợp lí là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Để thể hiện các mỏ khoáng sản trên bản đồ, người ta thường dùng phương pháp
- 2Thông hiểu
Điểm KHÁC nhau cơ bản giữa chấm điểm và khoanh vùng là
- 3Vận dụng
Biểu đồ cột đặt giữa lãnh thổ một tỉnh trên bản đồ – biểu đồ cho biết điều gì?
- 4Thông hiểu
Phương pháp đường chuyển động KHÔNG dùng để thể hiện đối tượng nào sau đây?
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng độ cao cột trên bản đồ – biểu đồ (số liệu minh hoạ; chú giải: diện tích 1 mm = 50 000 ha, sản lượng 1 mm = 100 000 tấn):
a)Tỉnh A có diện tích lúa lớn nhất trong ba tỉnh.
b)Sản lượng lúa của tỉnh B là 1 200 nghìn tấn.
c)Năng suất lúa của tỉnh C cao hơn tỉnh A.
d)Chiều cao các cột cho biết cánh đồng lúa của mỗi tỉnh nằm ở vị trí nào trong tỉnh.
- 2Vận dụng
Cho các nhận định về các phương pháp biểu hiện đối tượng địa lí trên bản đồ:
a)Trong phương pháp chấm điểm, mỗi chấm ứng với một số lượng nhất định của đối tượng.
b)Chấm điểm là phương pháp phù hợp nhất để thể hiện một vùng trồng cây liền khoảnh có ranh giới rõ rệt.
c)Khoanh vùng có thể dùng đường nét liền, nét đứt, màu sắc, kí hiệu hoặc viết tên đối tượng vào vùng.
d)Phương pháp đường chuyển động chỉ cho biết hướng, không thể hiện được khối lượng.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ; chú giải: diện tích 1 mm = 50 000 ha, sản lượng 1 mm = 100 000 tấn): Diện tích lúa của tỉnh A là bao nhiêu nghìn ha? Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, sản lượng lúa của tỉnh B là bao nhiêu nghìn tấn? Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, năng suất lúa của tỉnh A là bao nhiêu tấn/ha? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Vận dụng Với bảng ở câu trên, năng suất lúa của tỉnh A hơn tỉnh C bao nhiêu tấn/ha? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu Dựa vào bảng số chấm (mỗi chấm 500 000 người, số liệu minh hoạ): Dân số vùng M là bao nhiêu triệu người? Đáp số:
- 6Vận dụng Với bảng số chấm ở câu trên, dân số vùng M gấp bao nhiêu lần vùng N? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: chọn phương pháp cho đối tượng (mỏ khoáng sản, gió, dân cư, vùng cây trồng, sản lượng từng tỉnh), phân biệt chấm điểm với khoanh vùng, hạn chế của bản đồ – biểu đồ, ý nghĩa độ rộng mũi tên.
- •Phần II hay cho bảng độ cao cột hoặc mô tả một bản đồ: ý dễ mất điểm là cho rằng biểu đồ trong tỉnh chỉ ra vị trí cánh đồng, hoặc đoán năng suất theo chiều cao cột thay vì tính.
- •Phần III: số thật = số đo × giá trị 1 đơn vị chú giải, rồi năng suất = sản lượng : diện tích, gấp mấy lần. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp: đọc kĩ chú giải (hai loại cột có giá trị 1 mm khác nhau).
- •Nối với: bài 3 (tỉ lệ bản đồ, bản đồ số), bài 19 – 20 (dân số, phân bố dân cư — bản đồ chấm điểm), Địa lí 12 (đọc Atlat, bản đồ khí hậu, dân cư).
Sử dụng bản đồ trong học tập và đời sống, một số ứng dụng của GPS và bản đồ số trong đời sống