Địa lí một số ngành công nghiệp
Trình bày vai trò, đặc điểm, phân bố của công nghiệp khai thác (than, dầu khí, quặng kim loại), điện lực, điện tử – tin học, sản xuất hàng tiêu dùng, thực phẩm; giải thích sự phân bố bằng nhân tố; đọc bảng 29 và tính tốc độ, điện bình quân đầu người như đề Phần III.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 29
⚡ Nhớ nhanh
- 1Khai thác: than (3,7 → 7,9 tỉ tấn, 1980 → 2019) và dầu khí (4,5 tỉ tấn dầu, 2019) là nguồn năng lượng truyền thống, cơ bản; quặng kim loại (sắt, bô-xít, đồng) cho luyện kim. Nước khai thác nhiều thường là nước có trữ lượng lớn: than — Trung Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ; dầu — Hoa Kỳ, Liên bang Nga, A-rập Xê-út, I-rắc.
- 2Điện lực: cơ sở cho cơ khí hoá, tự động hoá; sản lượng điện bình quân đầu người là thước đo trình độ phát triển; đòi hỏi vốn lớn, sản phẩm không lưu giữ được; sản xuất tập trung ở nước phát triển và một số nước đang phát triển (Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản, Liên bang Nga, Ấn Độ…).
- 3Điện tử – tin học: ngành mũi nhọn, giá trị gia tăng cao, ít gây ô nhiễm, cần lao động trình độ cao; tập trung hầu hết ở nước phát triển và một số nước đang phát triển (Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, các nước châu Âu, Trung Quốc, Ấn Độ).
- 4Hàng tiêu dùng (vốn ít, hoàn vốn nhanh, cần nhân công và thị trường) phân bố rộng, mạnh ở nước đông dân, nhân công rẻ; thực phẩm gắn nguồn nguyên liệu nông – lâm – thuỷ sản hoặc thị trường tiêu thụ lớn.
- 5Tính nhanh: điện bình quân đầu người = sản lượng điện : dân số; tốc độ = năm sau : năm gốc × 100 %; gấp bao nhiêu lần = sau : trước; mức tăng bình quân năm = (cuối − đầu) : số năm.
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ thế giới tự chạy 4 cảnh: biểu tượng than, dầu, quặng hiện trên các nước khai thác chính; điện và điện tử; hàng tiêu dùng và thực phẩm; cuối cùng thanh sản lượng dầu mỏ – điện 2000 – 2019 (bảng 29) dâng theo năm. Bấm "Tự chơi": kéo 9 thẻ ngành lên khu vực hoặc nước sản xuất chính theo SGK (Hoa Kỳ, Liên bang Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, Tây Nam Á, Ô-xtrây-li-a, Bra-xin); thẻ bẫy là mỏ đồng ở Chi-lê và Dăm-bi-a, hai nước không có ô nào (thả vào ô "Nước khác"). Có thanh trượt năm 2000 – 2019 cho sản lượng dầu và điện.
Than: Trung Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ, Nga khai thác nhiều.
Sản lượng thế giới (SGK, bảng 29)
Năm 2019
1 ⛏️ Khai thác than, dầu khí, quặng kim loại
Ba ngành khai thác (SGK)
| Ngành | Vai trò, đặc điểm | Phân bố |
|---|---|---|
| Than | Năng lượng truyền thống, cơ bản; nhiên liệu cho nhiệt điện, luyện kim; nguyên liệu hoá chất. Gắn với cách mạng công nghiệp lần thứ nhất; gây tác động xấu tới môi trường | 3,7 tỉ tấn (1980) → 7,9 tỉ tấn (2019): Trung Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ, In-đô-nê-xi-a, Liên bang Nga |
| Dầu khí | Nhiên liệu cơ bản; nguyên liệu hoá phẩm, dược phẩm. Mỏ nằm sâu, khai thác phụ thuộc kĩ thuật khoan sâu; giá dầu tác động mạnh tới kinh tế thế giới | Dầu 2019: 4,5 tỉ tấn — Hoa Kỳ, Liên bang Nga, A-rập Xê-út, I-rắc. Khí: Hoa Kỳ, Liên bang Nga, I-ran, Ca-ta |
| Quặng kim loại | Làm máy móc, thiết bị, vật liệu xây dựng, giao thông. Chia kim loại đen, màu, quý, hiếm; khai thác thiếu quy hoạch ⇒ cạn kiệt, ô nhiễm | Sắt: Liên bang Nga, Ô-xtrây-li-a, Trung Quốc, Ấn Độ, Bra-xin, Hoa Kỳ. Bô-xít: Ô-xtrây-li-a, Ghi-nê, Xu-ri-nam, Gia-mai-ca, Bra-xin. Đồng: Chi-lê, Mê-hi-cô, Dăm-bi-a, In-đô-nê-xi-a, Hoa Kỳ, Ca-na-đa |
Giải thích sự phân bố
- ✦Công nghiệp khai thác chỉ có thể đặt nơi có mỏ ⇒ nước khai thác nhiều thường là nước có trữ lượng lớn (Tây Nam Á là khu vực nổi bật về dầu khí).
- ✦Sản lượng còn phụ thuộc nhu cầu, vốn và kĩ thuật khai thác (mỏ dầu nằm sâu cần kĩ thuật khoan sâu).
- ✦Việc sử dụng than gây tác động xấu tới môi trường ⇒ cần phát triển năng lượng tái tạo để thay thế; quặng kim loại cần vật liệu thay thế và tái sử dụng.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nước nhiều mỏ dầu thì mạnh về hoá dầu" — không chắc: hoá dầu cần vốn, công nghệ, lao động kĩ thuật; nhiều nước chủ yếu xuất dầu thô.
- ✦Nhầm sản lượng than (tỉ tấn, năm 2019 là 7,9) với dầu (4,5 tỉ tấn) — đọc kĩ đơn vị và loại nhiên liệu.
2 ⚡ Công nghiệp điện lực
Cần nhớ
- ✦Vai trò: điện là nguồn năng lượng không thể thiếu, là cơ sở cơ khí hoá, tự động hoá, đáp ứng nhu cầu đời sống, bảo đảm an ninh quốc gia. Sản lượng điện bình quân đầu người là thước đo trình độ phát triển.
- ✦Đặc điểm: cơ cấu điện năng khác nhau giữa các nước (phụ thuộc điều kiện tự nhiên, kĩ thuật, chính sách); đòi hỏi vốn đầu tư lớn, nhất là hệ thống truyền tải; sản phẩm không lưu giữ được.
- ✦Phân bố: tập trung ở nước phát triển và một số nước đang phát triển (Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản, Liên bang Nga, Ấn Độ, Ca-na-đa, Đức, Hàn Quốc…) vì nhu cầu dùng điện trong sản xuất và đời sống rất lớn.
Dạng bài
Tính sản lượng điện bình quân đầu người
- 1 Đổi đơn vị: 1 tỉ kWh = 1 000 triệu kWh; dân số đổi về cùng cỡ (triệu người hoặc tỉ người).
- 2 Chia: điện bình quân đầu người = sản lượng điện : dân số.
- 3 Đọc kết quả: kWh/người càng cao càng gợi trình độ phát triển và mức sống cao (kèm nhu cầu sưởi, điều hoà).
- 4 Kiểm tra: nước có sản lượng điện lớn chưa chắc có bình quân cao nếu dân quá đông; so hai nước phải so bình quân, không so tổng.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia tỉ kWh cho triệu người mà quên đổi đơn vị (ra 4 thay vì 4 000). Hoặc so tổng sản lượng rồi kết luận nước nào "phát triển hơn".
Nước A sản xuất 1 200 tỉ kWh, dân số 300 triệu người; nước B sản xuất 600 tỉ kWh, dân số 1 500 triệu người (số liệu minh hoạ). Tính điện bình quân đầu người của hai nước.
Hướng dẫn giải
3 💻 Công nghiệp điện tử, tin học
Cần nhớ
- ✦Vai trò: tạo thay đổi lớn trong phương thức sản xuất và đời sống; đã thành ngành mũi nhọn của nhiều nước, giá trị gia tăng cao, là thước đo trình độ phát triển kinh tế – kĩ thuật.
- ✦Đặc điểm: gồm điện tử (máy tính, điện tử dân dụng, thiết bị viễn thông…) và tin học (phần mềm, ứng dụng…); ngành trẻ, phát triển mạnh từ cuối thế kỉ XX; đòi hỏi lao động trình độ chuyên môn, kĩ thuật cao; sản phẩm luôn đổi mới; ít gây ô nhiễm môi trường.
- ✦Phân bố: hầu hết ở nước phát triển và một số nước đang phát triển — Hoa Kỳ (máy tính, thiết bị ngoại vi, phần mềm), Nhật Bản (điện tử dân dụng), Hàn Quốc (điện tử dân dụng, thiết bị viễn thông), châu Âu (chất bán dẫn, thiết bị viễn thông, phần mềm), Trung Quốc (chất bán dẫn, điện tử dân dụng, thiết bị viễn thông, phần mềm), Ấn Độ (phần mềm).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Điện tử – tin học cần diện tích rộng, nhiều nguyên liệu như luyện kim" — sai: nó ít gây ô nhiễm, cái cần là lao động trình độ cao và công nghệ.
- ✦Nhầm "điện tử" (phần cứng) với "tin học" (phần mềm, ứng dụng): SGK ghi Ấn Độ nổi bật về phần mềm.
4 👕 Hàng tiêu dùng và thực phẩm
Vốn ít, hoàn vốn nhanh, thời gian xây dựng hạ tầng ngắn, quy trình đơn giản; chịu ảnh hưởng lớn từ nhân công, nguyên liệu, thị trường; dễ gây ô nhiễm không khí, nước. Phân bố rộng ở cả nước phát triển và đang phát triển, mạnh ở nước nhân lực dồi dào, nhân công rẻ, thị trường lớn: Trung Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản; gần đây Băng-la-đét, In-đô-nê-xi-a, Việt Nam, Pa-ki-xtan.
Đáp ứng nhu cầu ăn, uống; chế biến làm thay đổi chất lượng và giá trị nông sản, thúc đẩy nông nghiệp. Nguyên liệu chủ yếu từ trồng trọt, chăn nuôi, thuỷ sản; ngày càng chú trọng an toàn thực phẩm. Có mặt ở mọi nước, mạnh nhất nơi nguyên liệu dồi dào hoặc tiêu thụ lớn: Trung Quốc, Hoa Kỳ, EU, Ô-xtrây-li-a.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Dệt may mạnh nhất ở các nước giàu" — sai: ngành cần nhiều lao động, mạnh ở nước đông dân, nhân công rẻ; nước giàu chủ yếu là thị trường tiêu thụ.
- ✦Nhầm đặc điểm hai ngành: vốn ít, hoàn vốn nhanh là của hàng tiêu dùng; thực phẩm gắn chặt vùng nguyên liệu hoặc thị trường.
5 📊 Đọc bảng 29: dầu mỏ và điện
Sản lượng dầu mỏ và điện của thế giới (SGK, bảng 29)
| Năm | Dầu mỏ (triệu tấn) | Điện (tỉ kWh) |
|---|---|---|
| 2000 | 3 605,5 | 15 555,3 |
| 2010 | 3 983,4 | 21 570,7 |
| 2015 | 4 362,9 | 24 266,3 |
| 2019 | 4 484,5 | 27 004,7 |
Dạng bài
So sánh tốc độ tăng của hai chỉ tiêu khác đơn vị
- 1 Đặt năm gốc 2000 = 100 % cho từng chỉ tiêu.
- 2 Tính tốc độ = giá trị năm sau : giá trị năm gốc × 100 % (điện 2019: 27 004,7 : 15 555,3).
- 3 Kết luận chỉ tiêu nào tăng nhanh hơn (số % lớn hơn), kèm "gấp bao nhiêu lần".
- 4 Kiểm tra: tăng nhiều hơn về số tuyệt đối chưa chắc nhanh hơn về tốc độ; hai chỉ tiêu khác đơn vị phải so bằng %.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 27 004,7 trừ 15 555,3 rồi so với (4 484,5 − 3 605,5) — hai đại lượng khác đơn vị không so trực tiếp bằng số tuyệt đối.
Dựa vào bảng 29, so sánh tốc độ tăng sản lượng dầu mỏ và điện của thế giới giai đoạn 2000 – 2019.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Khai thác than, dầu khí, quặng
- 1Nhận biết
Than được sử dụng chủ yếu làm nhiên liệu cho các ngành
- 2Nhận biết
Quốc gia có sản lượng than thuộc nhóm lớn nhất thế giới, được SGK nêu đầu tiên là
- 3Thông hiểu
Việc khai thác dầu khí phụ thuộc nhiều vào tiến bộ kĩ thuật chủ yếu vì
- 4Thông hiểu
Các quốc gia khai thác dầu mỏ chủ yếu theo SGK là
- 5Vận dụng
Vì sao cần phát triển các nguồn năng lượng tái tạo để thay thế dần than?
Điện lực
- 1Nhận biết
Chỉ tiêu nào được dùng làm một trong những thước đo trình độ phát triển của một quốc gia?
- 2Thông hiểu
Đặc điểm nào đúng với sản phẩm của công nghiệp điện lực?
- 3Thông hiểu
Sản xuất điện tập trung chủ yếu ở các nước phát triển và một số nước đang phát triển vì
- 4Vận dụng
Một nước có tổng sản lượng điện lớn nhưng điện bình quân đầu người thấp thường là do
Điện tử, tin học
- 1Nhận biết
Công nghiệp điện tử, tin học được xem là ngành
- 2Thông hiểu
Điện tử, tin học đòi hỏi nguồn lao động như thế nào?
- 3Vận dụng
Điện tử, tin học tập trung hầu hết ở nước phát triển và một số nước đang phát triển chủ yếu vì
Hàng tiêu dùng, thực phẩm
- 1Nhận biết
Nguyên liệu chủ yếu của công nghiệp thực phẩm là các sản phẩm của
- 2Thông hiểu
Công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng phát triển mạnh ở nước đông dân, giá nhân công rẻ chủ yếu vì
- 3Vận dụng
Công nghiệp thực phẩm góp phần thúc đẩy nông nghiệp phát triển vì
Đọc bảng 29, tính toán
- 1Thông hiểu
Dựa vào bảng 29 (dầu mỏ: triệu tấn; điện: tỉ kWh): Nhận xét nào đúng về giai đoạn 2000 – 2019?
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng 29: Sản lượng điện năm 2019 gấp bao nhiêu lần năm 2000? (một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng 29, sản lượng dầu mỏ năm 2019 tăng bao nhiêu % so với năm 2000? (một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Thông hiểu Sản lượng than thế giới tăng từ 3,7 tỉ tấn (1980) lên 7,9 tỉ tấn (2019). Năm 2019 gấp bao nhiêu lần năm 1980? (một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Vận dụng Điện thế giới năm 2019 là 27 004,7 tỉ kWh, dân số thế giới khoảng 7,7 tỉ người (làm tròn, số liệu minh hoạ). Điện bình quân đầu người là bao nhiêu kWh/người? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Dầu mỏ giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong nền kinh tế thế giới vì
- 2Vận dụng
Nhận định nào đúng về công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng?
- 3Vận dụng
Vì sao các nhà máy điện phải sản xuất gắn chặt với nhu cầu tiêu thụ?
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng sản lượng dầu mỏ (triệu tấn) và điện (tỉ kWh) của thế giới (SGK, bảng 29):
a)Sản lượng điện tăng liên tục trong giai đoạn 2000 – 2019.
b)Giai đoạn 2000 – 2019, điện tăng nhanh hơn dầu mỏ.
c)Sản lượng dầu mỏ năm 2019 gấp đôi năm 2000.
d)Năm 2019 sản lượng điện chỉ hơn năm 2015 dưới 2 000 tỉ kWh.
- 2Vận dụng
Cho bảng sản lượng điện và dân số của ba nước (số liệu minh hoạ):
a)Điện bình quân đầu người của nước A cao nhất trong ba nước.
b)Nước B sản xuất điện nhiều hơn nước C nên điện bình quân đầu người của B cao hơn C.
c)Điện bình quân đầu người của nước A gấp 10 lần nước B.
d)Nước C có tổng sản lượng điện thấp nhất nên có trình độ phát triển thấp nhất.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Sản lượng than thế giới tăng từ 3,7 tỉ tấn (1980) lên 7,9 tỉ tấn (2019). Sản lượng tăng thêm bao nhiêu tỉ tấn? (một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng 29: Sản lượng điện năm 2010 tăng bao nhiêu tỉ kWh so với năm 2000? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng 29, mức tăng sản lượng điện bình quân mỗi năm giai đoạn 2000 – 2019 là bao nhiêu tỉ kWh? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 4Vận dụng Với bảng 29, sản lượng dầu mỏ năm 2019 tăng bao nhiêu % so với năm 2015? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu Dựa vào bảng ba nước (số liệu minh hoạ): Điện bình quân đầu người của nước A là bao nhiêu kWh/người? Đáp số:
- 6Vận dụng Với bảng ba nước, điện bình quân đầu người của nước A gấp bao nhiêu lần nước B? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: vai trò, đặc điểm từng ngành (than gắn cách mạng công nghiệp lần thứ nhất; dầu khí nằm sâu; điện không lưu giữ được; điện tử – tin học ít ô nhiễm, cần lao động trình độ cao; hàng tiêu dùng vốn ít, hoàn vốn nhanh) và nước sản xuất chính. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
- •Phần II hay cho bảng 29 hoặc bảng điện – dân số: ý dễ mất điểm là so số tuyệt đối thay vì %, so tổng sản lượng thay vì bình quân đầu người, nhầm than với dầu mỏ.
- •Phần III: gấp bao nhiêu lần, % tăng, mức tăng bình quân năm, điện bình quân đầu người (nhớ đổi đơn vị). Nối tiếp: bài 28 (nhân tố, cơ cấu), bài 30 (tổ chức lãnh thổ), bài 31 (môi trường, năng lượng tái tạo); sang Địa lí 11 là công nghiệp các khu vực.
Tổ chức lãnh thổ công nghiệp